Qazaqstan ozyq habqa aınalýy múmkin — Olaf Grot jasandy ıntellekt dáýirindegi basymdyqty atady

Kazinform agenttigine bergen suhbatynda ol sondaı-aq jasandy ıntellekt salasyna salynatyn ınvestıtsııalardyń bolashaǵyn jáne halyqaralyq naryqta qazaqstandyq kásipkerlerge ashylatyn múmkindikterdi baǵalady.

— Jasandyıntellektige (JI) salynatyn jahandyq ınvestıtsııalar rekordtyq deńgeıge jetkenimen, kóptegen naryqtar ázirge bul salymdardan aıtarlyqtaı qaıtarym ala almaı otyr. Osy qomaqty shyǵyndardyń bıznes pen qarapaıym adamdar úshin naqty paıdaǵa aınalýyna ne kedergi?

— Investıtsııanyń ózin aqtaýy jolyndaǵy basty kedergi — adamı jáne uıymdastyrýǵa qatysty faktorlar. Biz uıymdardy tehnologııalardyń damý qarqynyna ilese otyryp, jetkilikti jyldamdyqpen ózgerte almaımyz. Basqasha aıtqanda, tehnologııalar adamdar men uıymdar beıimdelip úlgermeıtindeı tym jyldam damýda. Al ınstıtýttar — erejeler, qalyptasqan normalar, zańnama, protsester, rásimder men qurylymdar óte baıaý ózgeredi.

Bizge bul jyldamdyqqa ilesý qıyn. Qalaı qarym-qatynas jasaıtynymyzdy, sheshim qabyldaıtynymyzdy jáne qalaı jańa ónimder jasaıtynymyzdy, sondaı-aq osy jumysty qamtamasyz etetin protsester men qurylymdardy qaıta qarastyrýymyz kerek. Mundaı ózgerister ýaqytty qajet etedi.

Bizge ózgeristerdi basqarýǵa jáne uıymdyq transformatsııaǵa nazar aýdaratyn basshylar kóbirek qajet.

Eger tájirıbe oń nátıje berse, kelesi qadam — ony únemdi ári tabysty sheshimge aınaldyrý joldaryn aıqyndaý. Adamdar keıde óz tájirıbeleriniń nátıjelerin ólsheýge qulyqsyzdyq tanytady.

Mundaı ózgerister ýaqytty qajet etetinin aıttym, degenmen biz is júzinde ýaqytpen jarysqa túsip otyrmyz. Aldaǵy birneshe jylda ınvestıtsııa kólemi 10 trln dollarǵa jetýi múmkin jáne bul kapıtal tabys ákelýi tıis. Áıtpese, ınvestorlar qarjylandyrýdy qysqartý nemese ony múldem toqtatý týraly sheshim qabyldaýy múmkin, al bul — salanyń bolashaq damýy úshin eń jaǵymsyz stsenarıı.

— Siz Ortalyq Azııadaǵy tsıfrlyq sektordyń damýyna nazar aýdaryp otyrsyz. Qazaqstandy basqa da damýshy naryqtarmen salystyrǵanda, elge jasandy ıntellekt salasyndaǵy qalyptasqan álemdik ortalyqtarmen básekelesýge qandaı basymdyqtar kómektese alady?

— Qazaqstan qazirdiń ózinde aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizdi. Men Premer-mınıstrdiń orynbasary — Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıevti OpenAI kompanııasymen tanystyrdym. Bul kompanııa Qazaqstannyń buǵan deıin jasaǵan jumystaryna úlken qyzyǵýshylyq tanytty. Meniń túsinýimshe, Qazaqstanda qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde 180 mlrd parametrden turatyn model ázirlegen. OpenAI bul ázirlemege qyzyǵýshylyq bildirdi, óıtkeni mundaı sheshimder OpenAI sııaqty kompanııalarǵa óńir tilderin paıdalana otyryp, óz modelderin úıretýge kómektese alady.

Bul jaqsy bastama, biraq Qazaqstannyń áleýeti áldeqaıda joǵary. Eldiń tabıǵı resýrstary mol jáne 400 mln-ǵa deıin adamdy azyq-túlikpen qamtamasyz ete alatyn iri agrarlyq múmkindigi bar. Sonymen qatar, Qazaqstan halyqaralyq saýda úshin negizgi logıstıkalyq ortalyq jáne tranzıttik baǵyt retinde qyzmet etip keledi.

Ǵarysh salasynyń da orny bólek, atap aıtqanda Baıqońyrdy nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Qazaqstan úshin bul artyqshylyqty halyqaralyq seriktestermen yntymaqtastyqta paıdalaný óte mańyzdy, sebebi bolashaq naqty álemmen ózara árekettesýge qabiletti jasandy ıntellektige tıesili.

Qazaqstan jasandy ıntellekt ázirleýshilerine óziniń tabıǵı, óndiristik, logıstıkalyq jáne ekonomıkalyq múmkindikterin usyna otyryp, óte mańyzdy seriktes bola alady. Dál osy basymdyqtardyń úılesimi elge jeke jasandy ıntellekt ekojúıesin damytý úshin qosymsha múmkindikter ashýy múmkin.

— Álemde qatań retteý nemese tehnologııalardyń qarqyndy damýyna qatysty pikirtalas jalǵasyp jatyr. Osy eki máseleniń qaısysy mańyzdyraq? Tsıfrlyq ekonomıkasy qarqyndy damyp kele jatqan elder ınnovatsııaǵa kedergi keltirmeı, ulttyq egemendik pen azamattardyń múddesin qorǵaıtyn derekterdi basqarý erejelerin qalaı qalyptastyra alady?

— Derekterdi tıimdirek paıdalanýdyń eń jaqsy joly — derek ıelerin olarǵa muqtaj taraptarmen baılanystyratyn, retteletin, qaýipsiz ári qoljetimdi naryqty qurý.

Búginde derekterimizdiń basym bóligi kompanııalar men memlekettik mekemelerde oqshaýlanǵan kúıde saqtalady. Alaıda, kompanııalardyń mundaı aýqymdy aqparatty saqtaýǵa kóbinese qajettiligi bolmaıdy, óıtkeni onyń edáýir bóligi olar usynatyn qyzmetterge qatysy joq.

Sonymen qatar, kútpegen jańalyqtarǵa da oryn qaldyrý qajet. Jalpy alǵanda, derekter sertıfıkattalǵan qatysýshylar men sarapshylar qandaı aqparattyń bar ekenin kórip, onyń qundylyǵyn baǵalaı alatyn arnaıy alań (naryq) arqyly qoljetimdi bolýy tıis. Sonymen birge, jeke qupııany qorǵaýdy qamtamasyz etý óte mańyzdy. Adamdarda óz derekterine qatysty baqylaý jasaýǵa múmkindigi bolǵany jón.

Sonymen qatar, derekterge tıisti qunyn belgilep, olardyń baǵasyn anyqtaý jáne suranys pen usynys arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etý qajet. Bul kapıtal nemese taýar naryqtaryna uqsas tıimdi naryq qurýǵa múmkindik berer edi. Mundaı naryqta qajet derekterdi taýyp, olar úshin ádil naryqtyq baǵany tóleýge bolar edi. Eger qaýipsizdik, qupııalylyq jáne jeke aqparatqa qatysty ár adamnyń ózindik baqylaýy qamtamasyz etilse, mundaı tásildi derekterge qatysty qoldanýǵa eshqandaı kedergi joq dep sanaımyn.

Bolashaqta bul bir jasandy ıntellekt agentin nemese birneshe agenttiń birge jumys isteýin qamtýy múmkin. Olardyń keıbireýi sizdiń jeke nemese korporatıvtik qupııalylyq parametrlerińizdi eskerip, siz qandaı derekterdi taratqyńyz keletinin jáne qaısysyn qupııa saqtaǵyńyz keletinin anyqtaıdy.

Qazirgi zamanǵy jahandyq derekter ekonomıkasy dál osylaı qalyptasa bastady. Ártúrli elder mundaı tásilderdi qazirdiń ózinde tájirıbeden ótkizýde, biraq tolyqtaı júzege asyrylǵan júıe áli joq. Adamdar derekterdiń tegin nemese qoljetimsiz bolýyna úırenip qaldy. Sondyqtan sıntetıkalyq derekterge búginde suranys joǵary. Onyń ornyna, biz qajetti qorǵanysty qamtamasyz ete otyryp, qolda bar derekterdi qoljetimdi etýimiz kerek.

Qazaqstan Birikken Arab Ámirlikteriniń (BAÁ) krıptovalıýtalardy retteý salasynda jetekshi ról atqarǵany sııaqty, mundaı naryqty qalyptastyrýda kóshbasshy bola alady. BAÁ jańa erejeler men tásilderdi synaqtan ótkizetin alań retinde qarastyrylady. BAÁ nemese Qazaqstan sııaqty ortalyqtar osy róldi atqarýǵa qaýqarly jaǵdaıda.

Qazaqstan adamdardyń óz aqparatyna qatysty baqylaýyn saqtaıtyn jáne eldiń osy salada jahandyq ortalyqqa aınalýyna múmkindik beretin qaýipsiz ári senimdi derekter naryǵyn qura alady dep úmittenemin.

— Siz qaýipsizdik sharalarynyń mańyzdylyǵyn atap óttińiz. Qajet bolǵan jaǵdaıda, qýatty jasandy ıntellekt júıeleriniń jumysyn toqtatýǵa múmkindik beretin «apattyq sóndirý tetigi» sııaqty qural kerek pe? Sondaı-aq, derekterge qatysty osyndaı mehanızmder qajet pe?

— Árıne. Derekterdi berý kezinde de, jasandy ıntellekt júıelerinde de jumysty birden toqtatý múmkindigi qarastyrylýy tıis. Sonymen qatar, ereje buzý áreketteri úshin naqty ári qatań sanktsııalar belgilenýi qajet.

Bizge retteýdiń sapaly júıesi qajet. Barlyq retteý sharalaryn zııandy nemese bızneske sózsiz kedergi keltiredi dep sanaý — qatelik. Kerisinshe, durys pysyqtalǵan erejeler bıznestiń damýyna serpin bere alady. Prezıdent Toqaev óz sózinde osy máselege toqtaldy jáne menińshe, bul — óte kóregendikpen qabyldanǵan tásil.

Biz tek ózin-ózi retteýge ǵana arqa súıeı almaımyz. Ol bastapqy qadam bola alǵanymen, túptiń túbinde bizge adamdardyń qadir-qasıeti men ál-aýqatyn qatań qorǵaı otyryp, bıznes úshin qolaıly jaǵdaı jasaıtyn erejeler qajet. Zań buzý faktileri men teris áreketterge qatysty qatań sharalar qoldanylýy tıis.

Naryq aıqyn erejelerdi baǵalaıdy. Bul kásipkerler úshin de mańyzdy. Bızneske eń aldymen belgisizdik kedergi keltiredi, óıtkeni ol táýekelder men múmkindikterdi baǵalaýdy qıyndatady.

— Qarqyndy damyp kele jatqan tehnologııalyq ortalyqtardaǵy startaptyń negizin qalaýshylar halyqaralyq naryqqa shyǵarda qıyndyqtarǵa tap bolyp jatady. Qarjylandyrý qajettiliginen bólek, qazirgi tańda óńirdegi mamandar men kásipkerlerge jahandyq deńgeıde básekelesýge ne kedergi keltiredi?

— Birneshe negizgi kedergi bar. Birinshiden, Qazaqstanǵa kapıtal naryǵyn keńeıtý jáne damytý qajet. Qazirgi ýaqytta ol jetkilikti deńgeıde damymaǵan, ınvestıtsııalardyń ártúrli baǵyty úshin qolaıly sharttarmen qoljetimdi qarjylandyrý kózderi tapshy.

Tikeleı jáne venchýrlyq ınvestıtsııalar kólemin arttyrý qajet. Sondyqtan kapıtal naryǵyn damytý isi derekter naryǵyn damytýmen qatar basty basymdyqtardyń biri bolýy tıis. Bul eki naryq ózara úılesimde damýy qajet. Ol úshin jeke kapıtaldyń qatysýyn yntalandyratyn aıqynyraq erejeler talap etiledi. Memleket kapıtal naryǵynyń senimdiligin qamtamasyz etip, oǵan (mysaly, oblıgatsııalar naryǵy arqyly) qatysa alady, alaıda jalpy alǵanda, naryqta ústemdik etpeýi tıis.

Ekinshiden, kásipkerlerge tálimgerler qajet. Úshinshiden, olarǵa óz bıznesin halyqaralyq deńgeıde — aldymen Ortalyq Azııada, keıinnen Eýropada, AQSh-ta jáne Qytaıda keńeıtýge múmkindikter kerek. Bul úshin tsıfrlyq erkin saýda aımaqtaryn qurýǵa baǵyttalǵan kópjaqty kelisimder nemese belgili bir elder toptary arasyndaǵy ýaǵdalastyqtar qajet. Mundaı sharalar qazaqstandyq kásipkerlerge óz kapıtalyn, ıdeıalary men zııatkerlik menshigin halyqaralyq naryqtarǵa shyǵarýǵa jol ashar edi.

Degenmen, kásipkerlerge ne isteý kerektigin jáne qandaı qatelikterden aýlaq bolý qajettigin túsindiretin tálimgerler bolmasa, qarjy, derekter, saraptamalyq bilim men bıznestiń ózi jetkiliksiz bolyp qalady. Qazaqstan halyqaralyq sarapshylardy tartýy jáne tıisti baǵyt-baǵdar men qoldaý kórsetý arqyly óz kásipkerlerine sheteldik naryqtarǵa shyǵýǵa kómektesýi qajet.

AQSh-taǵy tabysty venchýrlik ınvestorlar dál osylaı jumys isteıdi: olar qarjy bóledi, qajetti baılanystar ornatýǵa jol ashady jáne kompanııanyń negizin qalaýshylarǵa bıznesin damytýǵa kómektesedi. Qazaqstanǵa osyndaı qoldaý túrleri kóbirek qajet.

Tórtinshiden, kásipkerlerge jasandy ıntellekt salasyndaǵy geosaıası jaǵdaıda baǵdar jasaýǵa kómek qajet. Qazaqstan erekshe orynda tur, óıtkeni ol Qytaı, Reseı, Eýropa, Ońtústik Azııa jáne Taıaý Shyǵys toǵysynda ornalasqan, al AQSh geografııalyq turǵydan birshama alysyraq jatyr. Qazaqstan AQSh-pen berik baılanys ornatqan jáne eldiń geografııalyq erekshelikterin eskere otyryp, bul baılanystardy odan ári damytý qajet.

— Hartlend teorııasy Eýrazııanyń ortalyq bóliginiń strategııalyq mańyzdylyǵyn atap ótti. Siz Qazaqstanǵa qatysty qazirgi zamanǵy paralleldi kórip tursyz ba? Qazaqstan óziniń geografııalyq ornalasýyn tsıfrlyq baılanys pen jasandy ıntellekt ortalyǵyna aınaldyrý úshin paıdalana ala ma? Osylaısha, eldiń ekonomıkalyq jáne geosaıası yqpaly arta ma?

— Brıtandyqtar Ortalyq Azııanyń mańyzdylyǵyn túsindi. Eýropalyq Komıssııanyń tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen jaqynda Prezıdent Toqaevpen kezdesýinde de osyny atap ótti. Onyń pikirinshe, Qazaqstan iri álemdik ekonomıkalyq ortalyqtardyń birine aınalady. Men de osy kózqarasty qoldaımyn.

Buǵan deıin atap ótkenimdeı, Qazaqstan BAÁ nemese Sıngapýr sııaqty ortalyqqa aınalýy múmkin. Osy turǵydan alǵanda, ol beıtaraptyqty saqtaıtyn, basqa eldermen tabysty qarym-qatynas jasaıtyn jáne ózindik aıqyn ustanymy bar zııatkerlik hab retinde qalyptasa alady. Yqpal etý úshin jeke daýysqa, ıaǵnı ózindik ustanymǵa ıe bolý óte mańyzdy.

Dál sol sebepti Qazaqstan óziniń bar artyqshylyqtaryn — STEM mamandaryn, ǵarysh salasynyń áleýetin, ýran sııaqty tabıǵı resýrstar men logıstıkalyq baǵyttardy, sondaı-aq derekterdi, jasandy ıntellekt salasyndaǵy tájirıbeni jáne mınıstr Saıasat Nurbek ázirlep jatqan bilim berý platformasyn tıimdi paıdalanýy qajet dep sanaımyn. Bul shynymen de tańǵalarlyq basymdyq.

Halqynyń sany salystyrmaly túrde az bolǵanyna qaramastan, Qazaqstan osyndaǵy ıdeıalar men ázirlemelerdiń, ásirese jasandy ıntellektini basqa salalarmen ushtastyratyn zertteýlerdiń arqasynda eleýli túrde yqpal ete alady.

— Búginde jetekshi derjavalar óz tehnologııalaryn qorǵaýdy kúsheıtýde, al álemdik naryqta iri tehnologııalyq kompanııalar basymdyqqa ıe. Ortasha elder ózderiniń tsıfrlyq bolashaǵyn baqylaýdy saqtaı otyryp, sheteldik tehnologııalyq kóshbasshylarmen qalaı seriktestik ornata alady?

— Biz buryn AQSh pen Qytaıdaǵy on shaqty iri tehnologııalyq kompanııalar olarǵa uqsas olıgopolııalardy nemese qurylymdardy quryp jatyr dep aıtatynbyz. Shaǵyn ınnovatsııalyq kompanııalar úshin olarmen básekelesý óte qıyn bolyp kórindi, ásirese iri platformalar perspektıvaly kompanııalardy satyp alyp, jutyp ketip júrdi.

Alaıda OpenAI, Anthropic jáne Mistral kompanııalarynyń júrip ótken jolyna nazar aýdaryńyz. Endi olardyń qataryna Higgsfield kompanııasyn da jatqyzýǵa bolady. Bul — óz salasynda berik orynyn ıelenip, qazirgi kezde tehnologııalyq ındýstrııanyń iri oıynshylaryna eleýli básekelestik týdyryp otyrǵan mamandandyrylǵan fırmalar.

Dál sol sebepti Qazaqstannyń Kremnıı alqabymen nemese Shenchjenmen salystyrǵandaǵy shaǵyn aýqymy nemese shekteýli qarjylyq resýrstary sheshýshi faktor bolýy tıis dep sanamaımyn.

Eń bastysy, qolda bar artyqshylyqty tıimdi paıdalanyp, álemdik naryqpen baılanysty saqtap qalý. Eldegi mamandarǵa halyqaralyq naryqtarda jumys isteýge múmkindik berip, keıin olardyń elge adamı jáne qarjylyq kapıtaldy, zııatkerlik menshikti, sondaı-aq sol naryqtardyń jumys isteý erekshelikteri týraly tájirıbe men bilimdi alyp kelýin qamtamasyz etýimiz kerek.

Qazaqstannyń yqpalyn kúsheıtý turǵysynan jasandy ıntellektide zor áleýetti kórip otyrmyn. Bul — ózara tıimdi protsess: odan Qazaqstan da, álemniń ózge elderi de utady.

Aǵylshyn tilindegi suhbattyń túpnusqasyn myna jerden oqı alasyz.