Qazaqstan óndirýshileri Tájikstan naryǵyn qanshalyqty utymdy ıgerip otyr

Taýar aınalymy 30 paıyz ósti

Tájikstan Prezıdenti janyndaǵy Statıstıka agenttiginiń málimetinshe, 2026 jyldyń qańtar-tamyzynda eki eldiń taýar aınalymy 1,02 mıllıard dollarǵa jetti. Onyń 950,5 mıllıon dollary Qazaqstannan Tájikstanǵa jetkizilgen ımportqa, al 70,3 mıllıon dollary Tájikstannyń Qazaqstanǵa jasaǵan eksportyna tıesili. Byltyrǵy segiz aıda taýar aınalymy 773,4 mıllıon dollar bolǵan. Demek, bir jylda kórsetkish 34,6 paıyz ósip otyr.

Sońǵy jyldary eki el arasyndaǵy taýar aınalymy negizinen 1,2-1,4 mıllıard dollar aralyǵynda bolyp keledi. 2023 jyly eki el prezıdentteri belgilegen 2 mıllıard dollarlyq meje áli oryndalǵan joq. Aı saıynǵy saýda kólemi qazirgi deńgeıde saqtalsa, 2026 jyldyń aıaǵynda taýar aınalymy 1,5 mıllıard dollarǵa jýyqtaýy múmkin.

Qazaqstan úshin Tájikstan ázirge eksport kólemi salystyrmaly túrde shaǵyn naryq sanalady. Al Tájikstan úshin Qazaqstannan keletin taýardyń mańyzy zor – el ımportynyń shamamen 13 paıyzy Qazaqstannyń úlesine tıedi. 2026 jyldyń qańtar-tamyzynda Tájikstannyń jalpy ımporty 42,5 paıyz ósip, 7,26 mıllıard dollarǵa jetti.

Qazaqstan Tájikstanǵa ne satady?

Qazaqstannyń Tájikstanǵa jetkizetin negizgi taýary – astyq. Tájikstannyń ishki óndirisi eldiń bıdaı men unǵa degen qajettiligin tolyq óteı almaıdy. Sondyqtan Qazaqstan bul el úshin negizgi astyq jetkizýshileriniń biri bolyp otyr. 2025 jyly Tájikstan Qazaqstannan 1,2 mıllıon tonna astyq satyp aldy. 2026 jyly tájik tarapy bul mejeni 1,3 mıllıon tonnaǵa deıin arttyrýdy kózdep otyr. Sonymen qatar Tájikstanda un tartý óndirisi keńeıip keledi: 2026 jyldyń birinshi jartysynda un óndirý kólemi 31,6 paıyz ósti. Bul úrdis qazaqstandyq óndirýshilerge eki jol ashyp tur. Bir jaǵynan, Tájikstanda astyqty óńdeý qýatynyń artýy daıyn un ımportyn shekteýi múmkin. Ekinshi jaǵynan, un tartý kásiporyndarynyń damýy astyqqa degen suranysty arttyra alady. Naqty nátıje jergilikti óndiristiń qanshalyqty jyldam ósetinine, shıkizatpen qamtamasyz etilýine jáne ımport qurylymynyń ózgerýine baılanysty bolady.

Tájikstan Qazaqstannan bıdaı ǵana emes arpa, un, makaron ónimderi, kúrish, kúnbaǵys maıy jáne kondıterlik ónimder satyp alady.

Ekinshi mańyzdy baǵyt – energetıkalyq resýrstar. Qazaqstan Tájikstanǵa tabıǵı gaz, munaı ónimderi men kómir jetkizedi. Keltirilgen málimetterge qaraǵanda, Tájikstannyń suıytylǵan gaz ımportynyń 60,1 paıyzy Qazaqstannyń úlesine tıedi.

Úshinshi baǵyt – metaldar men qurylys materıaly. Alıýmınıı oksıdteri men gıdroksıdteri ónerkásipte, sonyń ishinde TALCO alıýmınıı zaýytynda paıdalanylady. Al tsıanıdter altyn óndiretin kásiporyndarǵa qajet. Qazaqstan, sondaı-aq, bolat prokatyn, armatýra, tsement jáne basqa da qurylys materıaldaryn jetkizedi. Bul ónimderge suranysty Tájikstan qalalaryndaǵy qurylys jumystary men Rogýn sý elektr stantsııasynyń qurylysy arttyryp otyr.

Qazaqstan eksportty qaı baǵytta ulǵaıta alady?

Qazaqstandyq bıznes úshin negizgi múmkindik – daıyn ónimder men qosylǵan quny joǵary taýarlardyń eksportyn keńeıtý. QazTrade pen Qazaqstannyń Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetteri boıynsha, Tájikstanǵa jetkizý kólemin ulǵaıtýǵa bolatyn 85 taýar túri anyqtalǵan.

Perspektıvaly baǵyttardyń biri – astyq óńdeý ónimderi. Olardyń qataryna joǵary surypty un, jarma, makaron ónimderi men qurama jem kiredi. Daıyn azyq-túlik naryǵynda da múmkindik bar. Atap aıtqanda, maı ónimderin, sút jáne et ónimderin, konservilerdi jetkizýdi arttyrýǵa bolady.

Mysaly, 2026 jyldyń birinshi jartysynda Tájikstannyń taýyq eti ımporty 64,7 paıyz ósti. Bul naryqtaǵy Qazaqstannyń úlesi 8,1 paıyz bolsa, Reseıdiń úlesi 58,2 paıyzǵa jetti. Mundaı araqatynas qazaqstandyq óndirýshiler úshin bos naryqtyq oryn bar ekenin ańǵartady. Alaıda eksportty ulǵaıtý úshin kompanııalarǵa baǵa básekesin, logıstıka shyǵyndaryn jáne tájik naryǵynyń talaptaryn eskerý qajet.

Taǵy bir múmkindik – munaı ónimderi. 2025 jyly Tájikstan 959,3 mıllıon dollardyń munaı ónimderin ımporttady. Onyń shamamen 84 paıyzy Reseıden jetkizilgen. Qazaqstannyń úlesi nebári 3 paıyz shamasynda boldy.

Qazaqstannyń bul naryqtaǵy úlesiniń azdyǵyna jekelegen otyn túrleriniń eksportyna qoıylǵan shekteýler de áser etedi. Reseı benzıniniń jetkizilimi azaıǵan tusta Tájikstan Iran men Qytaıdy qosa alǵanda, balama jetkizýshilerdi qarastyryp otyr. Alaıda Qazaqstannyń múmkindigi qoldanystaǵy eksporttyq shekteýlerge, jetkizýge bolatyn otyn kólemine jáne kommertsııalyq sharttarǵa baılanysty.

Mashına jasaý salasynyń da áleýeti bar. Qazaqstandyq kásiporyndar Tájikstanǵa avtomobıl, temirjol tehnıkasyn, krandar men sorǵy jabdyqtaryn usyna alady. Tájikstanda kólik quraldaryna suranys joǵary bolǵanmen, Qazaqstanda shyǵarylǵan avtomobılderdiń úlesi ázirge az.

Soǵan qaramastan, iri kólemde jetkizý tájirıbesi bar. Qostanaıda qurastyrylǵan JAC markaly myń avtomobıl Dýshanbedegi taksı qyzmetine arnalǵan. Mundaı jobalar eki eldiń ónerkásip yntymaqtastyǵyn odan ári keńeıtýge negiz bola alady.

Qurylys salasy da eksportty ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Qalalardyń ósýi men ınfraqurylymdyq jobalardyń iske asýy metall prokatyna, tsementke, shatyr jáne qasbet jabdyqtaryna, qubyr men lak-boıaý ónimderine suranysty arttyrady.

Qazaqstan qyzmetter eksportyn da keńeıte alady. Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrligi perspektıvaly baǵyttardyń qataryna IT sheshimderin, tsıfrlandyrylǵan memlekettik basqarýdy, Jerdi qashyqtan zondtaý tehnologııalaryn jáne aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan spýtnıktik baılanysty jatqyzady. Bul naryqta ornyǵý úshin qazaqstandyq tehnologııalardy ilgeriletýmen shektelmeı, olardy engizip, keıin tehnıkalyq qyzmet kórsete alatyn jergilikti seriktester tabý qajet.

Qazaqstan Tájikstannan ne satyp alady?

Eki el arasyndaǵy keri saýda kólemi Qazaqstan eksportymen salystyrǵanda áldeqaıda az. Sońǵy segiz jylda Tájikstannyń Qazaqstanǵa eksporty tórt esege jýyq qysqardy: 2017 jylǵy 324,3 mıllıon dollardan 2025 jyly 85 mıllıon dollarǵa deıin tómendedi. 2026 jyldyń qańtar-tamyzynda bul kórsetkish 70,3 mıllıon dollar boldy.

Negizgi taýarlardyń biri – qorǵasyn men myrysh kontsentrattary. Olardy Qazaqstannyń metallýrgııalyq kásiporyndary paıdalanady. 2026 jyldyń birinshi jartysynda Tájikstannyń Qazaqstanǵa jetkizgen eksportynyń úshten ekisin osy ónimder alǵan.

Eki el saýdasynda jemis-kókónis ónimderi de bar. Alaıda olardyń kólemi ónimniń túsimine, baǵasyna jáne básekelestikke qaraı ózgerip otyrady. 2024 jyly Tájikstannyń keptirilgen jemis eksporty 5,6 paıyz, jańa pisken jemis ımporty 32 paıyz ósti. Al pııaz ben sarymsaq jetkizilimi úsh ese azaıdy. Buǵan Qazaqstanda ónim túsiminiń mol bolýy, basqa jetkizýshilermen báseke jáne jekelegen ónimderdi ákelýge qoıylǵan shekteýler áser etýi múmkin.

Tájikstan eksportynda mańyzdy oryn alatyn birqatar taýar Qazaqstan naryǵynda ázirge aıtarlyqtaı úles ıelene almaı keledi. Olardyń qatarynda alıýmınıı, maqta talshyǵy jáne elektr energııasy bar. Osy baǵyttardyń árqaısysynda saýdany keńeıtýge múmkindik bolǵanymen, olardy iske asyrý sharttary ártúrli.

Elektr energııasy – áleýeti joǵary baǵyttardyń biri. 2024 jylǵy qarashada taraptar Rogýn sý elektr stantsııasynan Qazaqstanǵa aldaǵy 20 jyl boıy elektr energııasyn jetkizý týraly kelisim jobasyn talqylady. Joba shartynda energııa tapshylyǵy týyndaǵan saǵattarda bir kılovatt-saǵat elektr energııasyn 3,4 tsentten satyp alý qarastyrylǵan. Mundaı jobany júzege asyrý úshin elektr energııasyn Ózbekstannyń energetıkalyq júıesi arqyly tranzıtpen ótkizý máselesin kelisý qajet. Jaz aılarynda elektr energııasy tapshylyǵy baıqalatyn Qazaqstannyń ońtústik óńirleri úshin Tájikstannyń sý energetıkasy qosymsha energııa kózine aınalýy múmkin. Jalpy 2025 jyly Tájikstan 5,36 mıllıard kılovatt-saǵat elektr energııasyn eksporttaǵan.

Jańa generatsııa qýattarynyń iske qosylýy eldiń eksport áleýetin arttyra alady. Degenmen Qazaqstanǵa naqty qansha elektr energııasy jetkiziletini óndiristiń maýsymdyq erekshelikterine, elektr jelileriniń ótkizý qabiletine jáne kelisilgen kommertsııalyq sharttarǵa baılanysty bolady. Onyń ústine Energetıka mınıstrligi 2027 jyly elektr qýatynyń tapshylyǵyn joıyp, 2029 jylǵa qaraı profıtsıtke shyǵýdy kózdep otyr.

Ekinshi perspektıvaly baǵyt – jemis-kókónis ónimderi. Tájikstan ásirese maýsymaralyq kezeńde Qazaqstan naryǵyn jemis-jıdek pen kókónistiń keıbir túrlerimen tolyqtyra alady. Olardyń qatarynda erte pisetin órik pen shıe, lımon, anar, júzim, keptirilgen jemis jáne jańǵaq bar.

Jetkizilimdi ulǵaıtý úshin ónim túsiminiń kólemi ǵana emes, ony saqtaý, tasymaldaý jáne ótkizý jaǵdaılary da mańyzdy. Tájikstannyń Eksport agenttigi jalpy aýdany 50 myń sharshy metrden asatyn, tómen temperatýrada saqtaýǵa arnalǵan qoımalary bar logıstıkalyq ortalyqtar salýdy josparlap otyr. Mundaı nysandar qazaqstandyq saýda jelileri men dıstrıbıýtorlardyń jumysyn jeńildetip, óndirýshilermen tikeleı kelisimshart jasaýǵa múmkindik bere alady.

Úshinshi baǵyt – Qazaqstan ónerkásibine qajet shıkizat pen materıaldar. Qorǵasyn-myrysh kontsentrattary qazirdiń ózinde qazaqstandyq zaýyttarǵa jetkizilip jatyr. Sondyqtan uzaq merzimdi kelisimsharttar saýdany turaqty ári boljamdy etýi múmkin. 2025 jyly Tájikstan eksportynyń qysqarýy jalpy saýda kórsetkishteriniń jekelegen taýar toptaryna qanshalyqty táýeldi ekenin kórsetti.

Maqta talshyǵy men ıirilgen jip te qosymsha múmkindik ashady. Bul ónimder Qazaqstannyń ońtústigindegi toqyma kásiporyndaryna qajet bolýy múmkin. Alıýmınıı salasyndaǵy óndiristik yntymaqtastyqty da damytýǵa bolady. Alaıda mundaı óndiristik tizbekterdiń ekonomıkalyq tıimdiligin jeke baǵalaý qajet.

Bul baǵyttardy damytý Tájikstannyń 2025 jylǵy jeltoqsanda qabyldanǵan 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan eksportty damytý baǵdarlamasynyń basymdyqtaryna sáıkes keledi. Baǵdarlamada aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý, toqyma ónerkásibi, metall óńdeý, elektr energetıkasy jáne qyzmet kórsetý salalary belgilengen.

Baǵdarlamadaǵy josparly kórsetkishter boıynsha, Tájikstan taýar eksportyn 2025 jylǵy 2,5 mıllıard dollardan 2030 jylǵa qaraı qalypty stsenarııde 2,8 mıllıard dollarǵa, al belsendi stsenarııde 4,5-4,8 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýdi kózdeıdi.

Qazaqstan úshin bul Tájikstannan satyp alatyn taýarlar kólemin arttyrýmen qatar, eki eldiń kásiporyndary qatysatyn birlesken óndiristik tizbekter qurýǵa múmkindik beredi. Degenmen naryqqa shyǵý sharttaryn, sonyń ishinde tarıf jeńildikterin, ár taýar sanaty men qoldanystaǵy saýda kelisimderin eskere otyryp baǵalaý qajet.

Áleýet nege ıgerilmeı jatyr?

Eki eldiń ekonomıkalyq baılanystaryn keńeıtýge qajetti saıası negiz qalyptasqan. 2024 jyly tamyzda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Dýshanbege memlekettik sapary kezinde taraptar odaqtastyq qatynastar týraly shartqa qol qoıdy. Sonymen qatar 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy ázirlendi. Eki el arasynda bıznes-forýmdar men úkimetaralyq komıssııa otyrystary turaqty ótkizilip turady.

Alaıda saıası kelisimderdiń ózi bızneske kedergi keltiretin praktıkalyq máselelerdi sheshpeıdi.

Negizgi kedergilerdiń biri – logıstıka. Qazaqstan men Tájikstannyń ortaq shekarasy joq, sondyqtan júk Ózbekstan arqyly tranzıtpen ótedi. Bul jetkizý merzimin uzartyp, tasymaldaý shyǵyndaryn arttyrady. Ásirese shaǵyn partııalar men tez buzylatyn ónimderdi jetkizý qymbatqa túsedi. Shaǵyn jáne orta bıznes standarttardaǵy, sertıfıkattaý tártibindegi jáne fıtosanıtarııalyq talaptardaǵy aıyrmashylyqtardy da eskerýi kerek.

Ózara saýdadaǵy shekteýler de qosymsha kedergi keltiredi. Qazaqstannyń jekelegen otyn túrlerin eksporttaýǵa qoıǵan shekteýleri jetkizilimdi tejeýi múmkin. Al kókónis ımportyna arnalǵan kvotalar men ózge de retteý sharalary tájik ónimderiniń Qazaqstan naryǵyna shyǵýyna áser etedi. Ár jaǵdaıda saldary naqty taýarǵa jáne qoldanystaǵy erejelerge baılanysty.

Básekelestik te mańyzdy ról atqarady. Reseı Tájikstannyń otyn jáne azyq-túlik naryǵyndaǵy pozıtsııasyn myǵym qalpynda saqtap otyr. Tájikstan ımporttaıtyn munaı ónimderiniń 84 paıyzy, al taýyq eti ımportynyń 58,2 paıyzy Reseıge tıesili. 2025 jyly Reseı men Tájikstan arasyndaǵy taýar aınalymy 2,47 mıllıard dollarǵa jetti.

Qytaı Tájikstannyń eń iri saýda seriktesi bolyp otyr. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 2,9 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Qytaıdyń artyqshylyǵy – taýar túrleriniń kóptigi jáne naryqtyń ártúrli segmentterinde ornyqqan keń saýda jelisi.

Ózbekstan tranzıtsiz alys-beristiń arqasynda utyp otyr. 2026 jyldyń qańtar-tamyzynda Tájikstan men Ózbekstan arasyndaǵy taýar aınalymy 517 mıllıon dollar boldy. Sonymen qatar Ózbekstan Tájikstan taýarlaryn ótkizetin mańyzdy naryqtardyń biri sanalady.

Túrikmenstan da Tájikstanǵa jetkizetin taýar kólemin ulǵaıtyp keledi. Bir jyl ishinde bul eldiń jetkizilimi 4,4 ese artqan. Sonyń saldarynan jekelegen segmentterde, sonyń ishinde suıytylǵan gaz naryǵynda báseke kúsheıip otyr.

Mundaı jaǵdaıda qazaqstandyq kompanııalar bir rettik kelisimsharttarmen shektelmeýi kerek. Naryqta turaqty jumys istep, jergilikti seriktestermen baılanys ornatyp, servıstik ortalyqtar ashyp, ónimdi satyp alýshylardyń suranysyna beıimdeý qazaqstandyq jetkizýshilerdiń básekege qabilettigin arttyra alady.

Halqynyń sany 10 mıllıonnan asatyn, ekonomıkasy ósip kele jatqan Tájikstan Qazaqstan bıznesi úshin perspektıvaly naryq bolyp qala beredi. Astyqqa, azyq-túlikke, otynǵa jáne qurylys materıaldaryna degen suranys eki el arasyndaǵy saýdanyń negizin quraıdy. Al ónerkásip pen ınfraqurylymnyń damýy daıyn ónimderdi, jabdyqtar men qyzmetterdi jetkizýdi keńeıtýge jol ashady.

Alaıda taýar aınalymyn 2 mıllıard dollarǵa jetkizý úshin eksport kólemin arttyrý ǵana jetkiliksiz. Onyń qurylymyn da ózgertý qajet. Qazaqstandyq kompanııalar tyń baǵyttardy belsendirek ıgerip, jergilikti seriktestermen tikeleı baılanys ornatyp, birlesken óndiris múmkindikterin izdeýi kerek. Saýdanyń odan ári ósýi Ózbekstan arqyly ótetin tranzıt qunyna, eki el naryqtaryna ózara qol jetkizý sharttaryna jáne qazaqstandyq jetkizýshilerdiń Reseı, Qytaı men Ózbekstan kompanııalarymen básekege túse alýyna baılanysty bolady.