Qazaqstan men Túrkııa Eýrazııanyń geosaıasatyna jańa temirqazyq ornatyp jatyr — túrik sarapshylary
ASTANA. KAZINFORM — Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannyń Qazaqstanǵa jasaǵan memlekettik sapary jaı ǵana dıplomatııalyq oqıǵa emes, Eýrazııada jańa geosaıası áriptestiktiń qalyptasyp kele jatqanyn kórsetti. Túrik sarapshylary Kazinform agenttiginiń Ankaradaǵy tilshisine bergen eksklıýzıv suhbatynda atalǵan sapardyń baýyrlas elderdiń yntymaqtastyǵyna ne beretinin aıtty.
Túrkııa Strategııalyq zertteýler jáne damý ortalyǵy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy ıÝnýs Emre Qanattyń aıtýynsha, kóp jyl boıy Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy baılanys sımvoldyq yntymaqtan asyp, birtindep geoekonomıkalyq jáne geostrategııalyq seriktestikke aınalyp jatyr.
— Astana men Ankara arasynda qorǵanys ónerkásibinen bastap logıstıkaǵa, energetıkalyq qaýipsizdik pen tsıfrlyq transformatsııaǵa deıingi kópdeńgeıli yntymaqtastyq modeli qalyptasýda. Bul eki eldiń tek ekijaqty formattaǵy seriktes retinde ǵana emes, Eýrazııadaǵy jańa tártipti qalyptastyrýǵa qatysa alatyn orta derjavalar retinde de áreket ete bastaǵanyn kórsetedi, — dedi ol.
Sarapshy Erdoǵannyń sapary osy transformatsııanyń saıası dáleli ekenin atap ótti.
— Túrkııa túrki álemin ınstıtýttandyrýdy alǵashqylardyń biri bolyp qoldaǵan elderdiń biri edi. Al Qazaqstan bul qurylymǵa Ortalyq Azııanyń geosaıası tereńdigi men legıtımdigin berip otyr. Basqasha aıtqanda, bir tarap saıası-áskerı áleýetti qamtamasyz etse, ekinshi tarap geografııalyq jáne dıplomatııalyq salmaq beredi. Naqtysynda búgin Túrkııa men Qazaqstan Uıymnyń negizgi eki tiregine aınalyp otyr. Túrki memleketteri uıymy birtindep mádenı alańnan ekonomıkalyq ıntegratsııa men kólik úılestirýine baǵyttalǵan qurylymǵa aınalyp keledi, — dedi ol.
Sondaı-aq, ol birlesken ınvestıtsııalyq tetikter damyǵan saıyn Astana men Ankaranyń uıym ishindegi róli kúsheıe túsetinin de aıtty.
ıÝnýs Emre Qanat ekijaqty yntymaqtastyqtyń keleshegi kemel baǵyttaryn atady.
Olar:
— qorǵanys ónerkásibi men joǵary tehnologııalyq óndiris;
— agrotehnologııalar men azyq-túlik óńdeý;
— munaı-hımııa men jasyl energetıkaǵa arnalǵan jabdyqtar;
— tsıfrlyq qyzmetter men baǵdarlamalar eksporty;
— bilim berý, medıtsına jáne týrızm.
Sarapshy eki el ulttyq valıýta arqyly esep aıyrysatyn saýdany keńeıtý arqyly, ekonomıkalyq baılanysty bekite alatynyn eske saldy. Endi osy baǵyttardyń qataryna tsıfrlyq ekonomıka da kirgenin aıtady.
— Erdoǵannyń sapary kezinde aıtylǵan sıgnaldar taraptardyń dástúrli saýda sheńberinen shyǵyp, tehnologııalyq seriktestikke basymdyq berýge umtylyp otyrǵanyn kórsetti. Qos eldiń demografııalyq áleýeti, ınjenerlik quzyret pen toqsan joldyń torabynda jatýy Qazaqstan men Túrkııa «Tsıfrlyq Eýrazııa» tujyrymdamasyn birlesip alǵa ozdyra alady, — dep esepteıdi ıÝnýs Emre Qanat.
Sarapshy Orta dáliz Eýrazııanyń jańa tranzıttik arhıtektýrasyn ózgertip jatqanyn aıtty.
— Qazaqstannyń Kaspııdegi ınfraqurylymyn Túrkııanyń porttary men temirjol júıesimen biriktirýi Orta dálizdi anaǵurlym jyldam ári senimdi marshrýtqa aınaldyra alady. Bul Eýrazııanyń tranzıttik kartasyn eleýli túrde ózgertýi múmkin. Orta dáliz kúsheıgen saıyn Qazaqstan men Túrkııanyń aımaqtyq salmaǵy da arta beredi, — dep atap ótti ol.
Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstan men Túrkııa yntymaqtastyǵy qazirdiń ózinde aımaqtaǵy mańyzdy modelge aınalyp otyr. Sebebi ol model tek tranzıtke ǵana emes, ekonomıkalyq ıntegratsııaǵa da negizdelgen.
Spıker Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Astana men Ankaranyń aımaqtyq máselelerdi sheshýde «eleýli ról» atqara alatynyn málimdegenin aıryqsha atap ótti.
— Eń aldymen, tórt negizgi baǵyt týraly sóz bolyp otyr. Birinshisi — energetıkalyq qaýipsizdik. Túrkııa Kaspıı energoresýrstaryn Eýropaǵa jetkizýdegi tabıǵı tranzıttik torap bolsa, Qazaqstan — iri óndirýshilerdiń biri. Bul yntymaqtastyqty energetıkalyq turaqtylyq úshin strategııalyq mańyzdy etedi. Ekinshisi — kólik jáne jetkizý tizbekteri. Pandemııa men halyqaralyq qaqtyǵystar saýda marshrýttaryn ártaraptandyrý qajettigin kórsetti. Túrkııa men Qazaqstan birlesip Eýrazııanyń jańa logıstıkalyq negizin qalyptastyra alady. Úshinshi baǵyt — qaýipsizdik jáne qorǵanys salasyndaǵy yntymaqtastyq. Tórtinshisi — aımaqtyq dıplomatııa, — dep túıindedi ol.
ANKASAM strategııalyq zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi Mehmet Seıfettın Erol da Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy ekijaqty qatynas búginde Eýrazııadaǵy tereń transformatsııalyq protsesterdiń kórinisi bolyp otyrǵanyn aıtady.
— Qazaqstan men Túrkııa búginde taýar aınalymyn ulǵaıtýdy maqsat etip otyr. Osy turǵyda eki memleket úshin kólik-logıstıkalyq baılanysty damytý asa mańyzdy baǵyt bolyp qala beredi. Bul ınfraqurylymdy keńeıtýmen shektelmeı, Eýrazııanyń jańa ekonomıkalyq geografııasyn qalyptastyrýdy qajet etpek. Eki eldiń energetıka salasyndaǵy sınergııasy da mańyzdy. Jalpy alǵanda, munyń bári úshin eń aldymen eki tarap qalyptastyrýǵa tyrysyp otyrǵan aımaqtyq turaqtylyq qajet, — deıdi sarapshy.
Mehmet Seıfettın Eroldyń aıtýynsha, baýyrlas memleketterdiń baılanysy aımaqtyq deńgeıden shyǵyp, jahandyq mańyzǵa ıe bola bastady.
— Eki el de kóppolıarly álem tártibine beıimdelýshi ǵana emes, ereje qalyptastyratyn oıynshy retinde áreket ete alady, — deıdi ol.
Sarapshy Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrkııaǵa jýyrdaǵy sapary men onyń Antalııa dıplomatııalyq forýmynyń paneldik sessııasyna qatysýyn erekshe atap ótti. Ol muny Túrki memleketteri uıymynyń rólin kúsheıtý jáne túrki álemi aıasyndaǵy ıntegratsııalyq protsesterdi tereńdetýdiń mańyzdy sıgnaly retinde baǵalaıdy.
Buǵan deıin Túrki memleketteri uıymynyń Bas hatshysy Kýbanychbek Omýralıev ıntegratsııaǵa tikeleı kirisken baýyrlas 5 memlekettiń jıyntyq ishki ónimi 2,4 trln dollarǵa jetkenin aıtqan bolatyn.
