Qazaqstan men Túrkııa: ekonomıkalyq áriptestiktiń jańa belesi

Túrkııa jańa ekonomıkalyq arhıtektýranyń negizin qalaıdy

Túrkııa ekonomıkasy sońǵy birneshe jylda aıtarlyqtaı ózgeristerdi bastan ótkerdi. Inflıatsııa máselesi áli túbegeıli sheshilgen joq. Kredıtteýdiń ústeme paıyzy joǵary, al túrik lırasyna túsetin qysym áli seziledi. Alaıda osy kezeńde eldiń ekonomıkalyq saıasaty jańa arnaǵa bet burdy. Bılik birtindep ortodoksaldy ekonomıkalyq modelge qaıta oralyp keledi. Negizgi nazar ınflıatsııany tómendetýge, rezervterdi kúsheıtýge jáne ınvestorlar senimin qalpyna keltirýge baǵyttalǵan. Buǵan qosa qarjy júıesin boljamdy naryqtyq tetikterge kezeń-kezeńimen qaıta beıimdeý qolǵa alynǵan. Bul ózgeris Qazaqstan úshin de aıryqsha mánge ıe. Óıtkeni Túrkııa ekonomıkasynyń turaqtanýy ekijaqty saýdaǵa ǵana emes, ınvestıtsııa, kólik jáne energetıka salalaryndaǵy yntymaqtastyqqa da tikeleı áser etýi múmkin. Onyń ústine bul ózgerister Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń (THKB), ıaǵnı Orta dálizdiń damýyna da yqpal etpek.

Túrkııa ekonomıkasyndaǵy búgingi ahýaldy da osy úderister aıasynda baǵalaǵan jón. Túrkııanyń Strategııalyq zertteýler jáne damý ortalyǵy Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy ıÝnýs Emre Kanattyń pikirinshe, ınflıatsııa máselesi tolyq sheshimin tapty dep aıtýǵa áli erte. Onyń aıtýynsha, qazirgi ózgeristerdi tártibi kúsheıip, boljamdylyǵy arta túsken makroekonomıkalyq ortanyń qalyptasýymen sıpattaǵan jón. Bul uzaq ýaqyt boıy joǵary deńgeıde saqtalǵan ınflıatsııadan birtindep arylýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan qazirgi ahýaldy túpkilikti sheshim dep baǵalaýǵa áli erte. Kerisinshe, bul – daǵdarysty basqarýdan jańa ekonomıkalyq arhıtektýra qalyptastyrýǵa qaraı jasalǵan betburys.

Túrkııa ekonomıkasy tutyný baǵalary kúrt sharyqtaǵan kúrdeli kezeńnen ótti. Inflıatsııa sharyqtaǵan tusta jyldyq kórsetkish 86 paıyzǵa jýyqtap, el ekonomıkasyna eleýli salmaq saldy. Alaıda ınflıatsııa qarqynynyń tómendeýi baǵa turaqtylyǵynyń túpkilikti ornyqqanyn bildirmeıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, Túrkııanyń Ortalyq banki bıyl tamyz aıynda jyl sońyna arnalǵan ınflıatsııa boljamyn 26 paıyzdan 28 paıyzǵa kóterdi. Buǵan energııa baǵasy, geosaıası qater jáne azyq-túlik qunynyń ósýi áser etken. Al 2027 jylǵa arnalǵan 15 paıyzdyq jáne 2028 jylǵa belgilengen 9 paıyzdyq kórsetkish ózgerissiz qaldy.

— Osy turǵydan alǵanda, Túrkııa bıliginiń aldynda turǵan mindet bir ǵana makroekonomıkalyq kórsetkishti tómendetýmen shektelmeıdi. Negizgi maqsat – bıznes pen halyqtyń ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵyna degen senimin nyǵaıtý, ıaǵnı ınflıatsııa joǵary bolady degen kúdigin seıiltý. Eger kompanııalar joǵary ınflıatsııa bolady degen boljamǵa erip, ónim baǵasyna ústeme qundy aldyn ala qosýdy jalǵastyra berse, al halyq lıranyń qunsyzdanýynan qorǵanyp, jınaqtaryn saqtaýǵa umtylsa, ınflıatsııany tejeý úderisi resmı boljamdaǵydan tómen bolýy múmkin. Demek, Túrkııa ekonomıkasynyń qazirgi kún tártibinde úsh basymdyq tur: ınflıatsııany tejeý, qarjylyq turaqtylyqty saqtaý jáne ornyqty ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý, — dedi ıÝnýs Emre Kanat.

Túrkııa úshin aldaǵy jyldardyń basty synaǵy – osy úsh basymdyqty bir arnaǵa toǵystyryp, tepe-teńdikti saqtaý.

Túrkııa sheteldik kapıtal úshin áli de tartymdy naryq

Túrkııa ekonomıkasy jańa jaǵdaıǵa birtindep beıimdele bastaǵanyn ańǵartady. Qarjy resýrstarynyń joǵary bolǵanyna qaramastan, eldiń ósý áleýeti saqtalǵan. JІÓ-niń 3,5-4 paıyz kóleminde artýy ekonomıkalyq belsendiliktiń tolyq tejelmegenin kórsetedi. Bul rette bıliktiń aldynda turǵan negizgi mindet – ósim qurylymynyń sapasyn arttyrý. Buǵan deıin ekonomıkanyń keńeıýine jyldam nesıe men ishki suranys aıtarlyqtaı serpin bergen bolsa, endi eksportqa, ınvestıtsııaǵa, eńbek ónimdiligine jáne qosylǵan quny joǵary salalarǵa basymdyq berilmek.

85 mıllıonǵa jýyq halqy bar Túrkııanyń ishki naryǵy aýqymdy, al ónerkásiptik áleýeti ártaraptandyrylǵan. Elde avtomobıl jáne mashına jasaý, toqyma men tamaq ónerkásibinen bastap, qorǵanys óndirisi men qurylys salasy jaqsy damyǵan. Sonymen qatar Túrkııanyń logıstıkalyq ınfraqurylymy da joǵary deńgeıde. Eýropamen kedendik yqpaldastyqtyń bolýy jáne Eýropa, Azııa men Taıaý Shyǵysty baılanystyratyn negizgi saýda baǵyttarynyń toǵysynda ornalasýy eldiń ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıte túsedi.

Sol sebepti makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń tómendegenine qaramastan, Túrkııa sheteldik kapıtal úshin tartymdylyǵyn saqtap otyr.

Syrtqy ekonomıkalyq turaqtylyqtyń taǵy bir mańyzdy tiregi – týrızm. Bul sala kóptegen jyl boıy Túrkııaǵa túsetin valıýtalyq kiristiń negizgi kózderiniń biri sanalyp, aǵymdaǵy shottyń turaqtylyǵyn saqtaýǵa eleýli úles qosyp keledi. Bıyl qańtar-naýryz aralyǵynda týrızmnen túsken kiris jyldyq eseppen 4,2 paıyz ósip, 9,896 mlrd dollarǵa jetti. Alaıda ekinshi toqsanda kórsetkishter birshama álsiredi. Sáýir-maýsym aılaryndaǵy kiris ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 2,6 paıyz tómendedi.

Bul derekter Túrkııanyń básekege qabiletti salalarynyń biri – týrızmniń de syrtqy qaterge táýeldi ekenin kórsetedi. Geosaıası jaǵdaı, energııa resýrstarynyń quny, álemdik ekonomıkanyń ahýaly jáne óńirlik qaýipsizdikke qatysty faktorlar týrıstik aǵynǵa tikeleı yqpal etedi. Sonymen qatar joǵary ishki ınflıatsııa qonaq úı, kólik jáne qyzmet kórsetý baǵasynyń ósýine áser etedi. Sondyqtan Túrkııa endi týrıster sanyn arttyrýǵa ǵana emes, ár saıahatshynyń el ekonomıkasyna ákeletin kirisin kóbeıtýge jáne joǵary tabysty týrızmdi damytýǵa basymdyq bermek.

Qazaqstan men Túrkııa: ekonomıkalyq baılanystyń jańa kezeńi

Qazaqstan úshin bul ózgeristerdiń mańyzy aıryqsha. Eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystar áldeqashan dástúrli saýda sheńberinen shyǵyp, aýqymy keńeıdi. Qazir ekijaqty kún tártibinde kólik jáne logıstıka, energetıka, ınvestıtsııa, ónerkásiptik kooperatsııa, aýyl sharýashylyǵy, taý-ken óndirisi, tehnologııalar jáne strategııalyq mańyzy bar mıneraldar sekildi baǵyttar bar. 2025 jyly Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy taýar aınalymy 5,4 mlrd dollarǵa jetip, bir jyl burynǵy kórsetkishten 8,8 paıyz ósti. Qazaqstannyń Túrkııaǵa eksporty 17,7 paıyz artyp, shamamen 3,9 mlrd dollardy qurady. Al 2026 jyldyń alǵashqy bes aıynyń qorytyndysy boıynsha Túrkııa Qazaqstannyń eksporttyq seriktesteri arasynda 7,6 paıyzdyq úlespen tórtinshi orynǵa shyqty.

Bul kórsetkishter eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystyń aýqymy budan da keń ekenin kórsetedi. Túrkııa Qazaqstan úshin iri saýda seriktesi bolýmen qatar, Ortalyq Azııa men Eýropany jalǵaıtyn ekonomıkalyq kópirdiń birine aınalý áleýetine ıe. Al Qazaqstan Kaspıı men Kavkaz arqyly Túrkııaǵa, odan ári Eýropa jáne Azııa naryqtaryna shyǵatyn óndiristik ári resýrstyq ortalyq retinde óz ornyn nyǵaıta alady.

Eki el áleýetiniń ózara tolyqtyǵyn kórsetetin eń aıqyn mysal – Orta dáliz. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty Qytaı men Ortalyq Azııany Kavkaz, Túrkııa arqyly Eýropa naryqtarymen jalǵaıdy. Bul tizbekte Qazaqstan óziniń geografııalyq ornalasýy men kólik ınfraqurylymyna súıene otyryp, negizgi sheshýshi ról atqarady. Al Túrkııanyń damyǵan logıstıkalyq jelisi, Eýropa naryqtaryna tikeleı shyǵý múmkindigi jáne júkterdi óńdep, qaıta bólý áleýeti bar.

ıÝnýs Emre Kanattyń pikirshe, Orta dálizdiń qarqyndy damýy Qazaqstan men Túrkııanyń ekonomıkalyq seriktestigin kúsheıte túsedi. Eki el ózara taýar tasymaldaýmen ǵana shektelmeıdi, Eýrazııa keńistigindegi óndiristik baılanystardy biriktiretin jańa júıe qalyptasyp keledi. Munda Qazaqstan men Túrkııa ortaq ekonomıkalyq keńistiktiń strategııalyq toraby bola alady.

— Perspektıvasy joǵary baǵyttardyń biri – shıkizat pen daıyn ónim saýdasynan birlesken óndiris modeline kóshý. Qazaqstan mys, munaı, alıýmınıı jáne ózge de metaldar men tabıǵı resýrstarǵa baı. Al Túrkııanyń ónerkásiptik tájirıbesi, ınjenerlik bazasy, tehnologııasy, logıstıkalyq múmkindikteri jáne syrtqy naryqtarda qalyptasqan keń jelisi bar. Osy artyqshylyqtardy ózara ushtastyrý arqyly birlesken kásiporyndarda qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýǵa bolady, — dep atap ótti ıÝnýs Emre Kanat.

2026 jyldyń basynan beri eki eldiń ekonomıkalyq kún tártibinde energetıka jáne tabıǵı resýrstar salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń salmaǵy artty. Onyń ishinde munaı-gaz ınfraqurylymy, taza energetıka, elektr energııasyn berý, taý-ken óndirisi, strategııalyq mańyzdy jáne sırek metaldar negizgi baǵyttardyń qatarynda. Álemdik energetıkanyń jańa kezeńge ótýi bul resýrstarǵa degen suranysty kúsheıtip otyr. Qazaqstan mol shıkizat qoryna súıense, Túrkııa jetkizý kózderin ártaraptandyryp, ónerkásiptik áleýetin odan ári nyǵaıtýǵa múddeli.

Qazaqstan men Túrkııanyń jańa ınvestıtsııalyq baǵyty

Eki el arasyndaǵy seriktestikti nyǵaıtýdyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – tehnologııalyq yntymaqtastyq. «Qazaqstandyq shıkizat – túrkııalyq taýar» degen dástúrli úlgimen shektelmeı, eki tarap túpkilikti ónim jasaýǵa múmkindik beretin jańa modelge kóshýi qajet. Bul rette óndiristi jergiliktendirý, ortaq zertteýler júrgizý, ınjenerlik quzyretterdi ushtastyrý, tehnologııalyq ortalyqtar ashý jáne birlesken kompanııalardy úshinshi naryqtarǵa shyǵarý osy baǵyttyń negizgi tetikterine aınalýy múmkin.

Osy turǵydan alǵanda, Túrkııadaǵy qazirgi ekonomıkalyq ózgeris el ishindegi úderistermen ǵana shektelmeı, onyń syrtqy ekonomıkalyq róliniń ózgerýine de yqpal etýi múmkin. Eger Ankara ınflıatsııany turaqtandyryp, qarjy júıesin nyǵaıtyp, ınvestorlardyń senimin qaıta qalyptastyrsa, túrkııalyq kompanııalardyń halyqaralyq naryqtaǵy qyzmetin keńeıtýine qolaıly jaǵdaı týyndaıdy. Bul Qazaqstan úshin túrkııalyq ınvestıtsııa kóleminiń artyp, birlesken jobalar sanynyń kóbeıýine jol ashady.

Sonymen birge makroekonomıkalyq turaqtylyqqa birden qol jetkizý múmkin emes ekenin eskergen jón. Túrkııa ekonomıkasynda ınflıatsııa deńgeıi áli de joǵary, nesıe qymbat, al valıýta baǵamyna qatysty táýekel saqtalyp otyr. Osyǵan baılanysty qazaqstandyq ınvestorlar túrik naryǵyna onyń aýqymy men áleýetine ǵana qarap baǵa bermeýi kerek. Qarjylandyrý quny, valıýta baǵamynyń qubylmalylyǵy men naqty salanyń ereksheligi, ınvestıtsııanyń merzimi de muqııat nazarǵa alynýǵa tıis.

Sonymen qatar qazirgi kezeń uzaq merzimdi kapıtal úshin jańa múmkindikterdiń esigin ashýy múmkin. Inflıatsııanyń birtindep báseńdeýi aktıvter men óndiristik qýattyń, sondaı-aq ınvestıtsııalyq jobalardyń qunyn jańa ekonomıkalyq jaǵdaıda qaıta qaraýǵa jol beredi. Bul ınvestordyń turaqtandyrý sharalarynyń áseri negizgi kórsetkishterden tolyq baıqalǵanǵa deıin naryqqa enip úlgerý múmkindigi bar degendi bildiredi.

Bul rette Túrkııany tek 85 mıllıon turǵyny bar ishki naryǵymen ólsheý durys emes. Eldiń strategııalyq mańyzy áldeqaıda aýqymdy. Túrkııa Eýropany Kavkaz, Ortalyq Azııa, Taıaý Shyǵys jáne Soltústik Afrıkamen jalǵaıtyn óndiristik ári logıstıkalyq hab bola alady. Bul Qazaqstanǵa Túrkııanyń ınfraqurylymy men óndiristik múmkindikterin paıdalanyp, Ortalyq Azııadan shalǵaı ornalasqan jańa naryqqa shyǵýǵa jol ashady.

Qazaqstan – Túrkııaǵa shıkizat jetkizýshi ǵana emes, óńirdegi uzaq merzimdi seriktes. Elimizdiń terrıtorııasy túrkııalyq bıznestiń óndiristik jáne logıstıkalyq tizbekterin keńeıtýge qolaıly alań bola alady. Osylaısha, eki el arasyndaǵy baılanys birtindep taýar aınalymynan keń aýqymdy ekonomıkalyq áriptestikke qaraı oıysady.

ıÝnýs Emre Kanattyń pikirinshe, búgingi úderisterdiń strategııalyq máni de dál osynda jatyr.

— Túrkııa ekonomıkasynyń turaqtanýyn Ankaranyń ishki kún tártibimen ǵana shekteýge bolmaıdy. Bul úderis halyqaralyq seriktester úshin de jańa múmkindikterge jol ashady. Túrkııanyń qarjy júıesi qanshalyqty turaqty ári boljamdy bola tússe, sheteldik kompanııalardyń uzaqmerzimdi ınvestıtsııa týraly sheshim qabyldaýy da sonshalyqty ońaı bolady, — deıdi.

Kúrdeli kezeń jańa múmkindikterge jol ashady

Sonymen birge Túrkııa ekonomıkasynyń aldynda sheshimin kútken birqatar másele bar. Inflıatsııa áli de joǵary deńgeıde, qymbat qarjylandyrý bızneske qysym jasap otyr. Lıra baǵamy ishki jáne syrtqy ózgeristerge táýeldi bolatyn bolsa, ımportqa degen táýeldilik syrtqy saýda teńgerimin jyldam jaqsartýǵa kedergi keltiredi. Geosaıası ahýaldyń qubylýy energetıka men týrızm naryǵyna da birden áser etýi yqtımal. Sondyqtan qazirgi kezeńdi ekonomıkalyq problemalardan tolyq arylǵan kezeń deýge áli erte.

ıÝnýs Emre Kanattyń baǵalaýynsha, Túrkııa ekonomıkalyq turaqtylyqqa áli tolyq qol jetkizgen joq. Qazir el osy mejege jetýdiń jańa kezeńine qadam basyp, alǵashqy nátıjelerin kórsete bastady. Degenmen alda atqarylar jumys aýqymdy. Ekonomıkalyq qaıta qurýdyń tabysy Ankaranyń ınflıatsııany tejeýmen qatar, óndiristik qýattardy saqtap, ınvestıtsııalyq belsendilikti arttyrýyna jáne eksporttyń básekege qabilettiligin nyǵaıta alýyna baılanysty bolmaq.

Eger atalǵan tepe-teńdik ornyqsa, Túrkııa ekonomıkasy daǵdarysty eńserip, turaqty ósýdiń jańa belesine kóteriledi. Mundaı betburys Qazaqstan úshin de jańa múmkindikterge jol ashady. Ony tek ózara taýar aınalymynyń kólemimen baǵalaý jetkiliksiz. Eki el úshin áldeqaıda aýqymdy mindet tur: ortaq óndirister qurý, kólik baǵyttaryn yqpaldastyrý, Qazaqstannyń shıkizat áleýetin Túrkııanyń ónerkásiptik múmkindikterimen sabaqtastyrý jáne úshinshi naryqtarǵa birlesip shyǵý.

Osy turǵydan alǵanda, ekonomıkanyń qalypqa kelýi Túrkııaǵa ǵana emes, keń aýqymdy saýda-ekonomıkalyq baılanystar júıesine de áserin tıgizedi. Bul júıede Qazaqstannyń mańyzdy orynǵa jaıǵasý múmkindigi bar. Óıtkeni eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq ekonomıkalyq sheńberden shyǵyp, Eýrazııada jańa geosaıası ostiń qalyptasýyna negiz bolyp keledi.