Qazaqstan men Mysyr arasynda tyǵyz tarıhı baılanystar bar - Elshi

-         Arman Qaıratuly, kásibı dıplomatııalyq qyzmetińiz arab elderinde ótýde. Elimizdiń Arab memleketteri lıgasyndaǵy Turaqty ókili bolyp tabylasyz. Táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy arab memleketteriniń róli qanshalyqty mańyzdy?

- Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezde elimizdiń egemendigin birinshi bolyp arab memleketteri moıyndady. Olar resmı túrde jarııalap qana qoımaı, Almatyda Elshilikterin ashyp, elimizben ekijaqty saıası, saýda-ekonomıkalyq, áleýmettik-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq ornatty. Qazaqstan men arab álemi arasynda tarıhı tereńge boılaıtyn mádenı baılanystar jatyr. Adamzat órkenıetiniń damýyna úlken úles qosqan babamyz Ábý Nasr ál-Farabı, musylman mádenıetin krest joryqtary men Qulaǵý shapqynshylyqtarynan saqtap alǵan Sultan Beıbarys - Uly dalanyń dara tulǵalary Mysyr jáne Sırııa sııaqty arab elderinde ómir súrip, úlken jetistikterge jetken.

Saıası salada arab elderiniń barlyǵymen yntymaqtastyǵymyzdyń joǵary deńgeıde qalyptasqan. Halyqaralyq jáne aımaqtyq máseleler boıynsha ustanymdarymyz úndes nemese jaqyn bolyp keledi. Arab memleketeri QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq bastamalaryn tolyq qoldaıdy. Máselen, birqatar arab elderi Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesine múshe bolsa, Astanada 3 jyl saıyn ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder Sezine arab álemindegi iri dinbasylary júıeli túrde qatysyp turady.

Óz kezeginde Qazaqstan saıası salada arab memleketteri úshin halyqaralyq jáne aımaqtyq úderisterdiń belsendi qatysýshysy retinde úlken mańyzdylyqqa ıe. Halyqaralyq saıası termınologııada «Astana úderisi» dep tanylǵan, Sırııadaǵy qantógisti toqtatý maqsatynda elordamyzda ótken kelissózder, arab elindegi 7 jylǵa sozylǵan azamat soǵysyn toqtatýǵa septigin tıgizdi. Elimizdiń 2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes músheligi barysynda Qazaqstan usynǵan «Terrorızmen azat álemge qol jetkizý jónindegi is-qımyl Kodeksine»  destrýktıvtik qubylystan zardap shegip otyrǵan arab elderi birinshi qol qoıdy.    

Saıası-ekonomıkalyq úderistermen qaınap jatatyn arab álemi ekonomıkalyq turǵydan Qazaqstan úshin mańyzdy áriptes bolyp tabylady. Qazaqstan negizgi eksporttyq ónimderiniń biri bıdaıdyń álemdegi eń iri ımporttaýshysy Mysyr bizdiń aýyl sharýashylyǵy taýarlaryna naryq retinde áleýeti joǵary. Mysaly, sońǵy jyldary elimizdiń saýda aınalymy Týnıspen 2,9 ese, Marokkomen 2,6 ese, Aljırmen 1,9 esege ósti. Investıtsııa salasynda da Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab memleketterimen yntymaqtastyq osal deńgeıde emes. Sondyqtan, qazirgi tańda arab álemi qazaqstandyq ónimderge mańyzdy naryq jáne saýda-ekonomıkalyq, ınvestıtsııalyq múmkindik bolyp tabylady. Saýd Arabııasy, Mysyr jáne Birikken Arab Ámirlikteriniń azamattary elimizdiń týrıstik oryndaryn baryp demalýǵa qushtar. Aldaǵy ýaqytta Kaır sııaqty iri qalalardan Astana, Almaty, Shymkent qalalarynan arab týrısterin tasymaldaıtyn charterlik reıster ushyrylady.

- Mysyrda Elshi bolǵanyńyzǵa eki jyldaı ýaqyt boldy. Astana men Kaır arasyndaǵy baılanystar qalaı damýda?

Qazaqstan men Mysyr arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqtyń qazirgi jaǵdaıy joǵary deńgeıde dep aıta alamyn.

Qazaqstan úshin Taıaý Shyǵys jáne Soltústik Afrıkadaǵy mańyzdy seriktes el bolyp tabylatyn Mysyrmen senimdi saıası dıalog, halyqaralyq jáne aımaqtyq uıymdar sheńberinde tyǵyz yqpaldastyq ornatylǵan. Elbasynyń Mysyrǵa 3 resmı sapary bolyp ótse, Mysyr Prezıdenti Qazaqstanǵa eki ret resmı sapar jasaǵan.

Eki el arasyndaǵy mańyzdy oqıǵalardyń biri retinde 2018 jylǵy 10-11 qazanda QR Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen 6-shy ret ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń Sezine ıslam álemi delegatsııasynyń basshysy retinde «ál-Azhar» sheıhi, Bas ımam Ahmed át-Taıebtiń qatysqanyn atap ótkim keledi.

Elbasynyń tapsyrmalaryna sáıkes, eki eldiń saýda-ekonomıkalyq qatynastaryna erekshe mán berýdemiz. Qazaqstannyń Afrıka kontınentindegi eń iri saýda-ekonomıkalyq seriktesi Mysyrmen bul saladaǵy yntymaqtastyǵy sońǵy jyldary damý belesine tústi. Qazirgi kezdegi basty máselelerdiń biri - Mysyrǵa qazaqstandyq astyqty eksporttaýdy qaıta jańǵyrtý máselesi bolyp tabylady. Sonymen qatar, Almaty qalasynda Qazaqstan-mysyr farmatsevtıkalyq park salý ınvestıtsııalyq jobasy iske asyrylýda.

QR Statıstıka agenttiginiń aqparatyna sáıkes, QR men MAR arasyndaǵy saýda aınalymy 2016 jyly 55,38 mln, 2017 jyly 62,4 mln AQSh dollaryn qurasa, buly kórsetkish 2018 jylǵy qańtar jáne qarasha aralyǵynda 79,8 mln AQSh dollaryna deıin ósti. (eksport - 16,6 mln., ımport - 63,2 mln). Eksporttyń basym bóligin munaı, munaı ónimderi, metall buıymdary, zyǵyr dáni jáne t.b. taýarlar, al ımportty hosh ıis zattar, hımııalyq ónimder, dári-dármek, kıim, tsıtrýss jemisteri jáne t.b. quraıdy.

Saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń basty máseleleriniń biri Mysyrǵa qazaqstandyq astyqty eksporttaý. Ózderińiz biletin 100 mln astam halqy bar Mysyr jylyna 10-12 mln tonna astyq ımporttaıdy. Al, Qazaqstan bıdaı eksporttaýshy elderdiń aldyńǵy qatarynda tur. Osyǵan oraı, qazirgi tańda qazaqstandyq bıdaıdy Mysyrǵa eksporttaýdyń tıimdi logıstıkalyq joldaryn qarastyrýda. Osy oraıda, Mysyr óz aýmaǵynda astyq termınalyn ashýdy usynyp otyr. Bul joba qazaqstandyq astyqty Mysyr naryǵyna ǵana emes, basqa da Afrıka elderine eksporttaýǵa múmkindik beredi.

Qazirgi tańda Mysyrdyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqpen erkin saýda aımaǵyn qurý boıynsha kelissózder júrýde. Atalǵan kelisim eki el arasyndaǵy saýda aınalymynyń qarqyndy damýyna septigin tıgizedi.

Mysyr sheteldik qarjylaı kómek qabyldaýshy elderdiń qatarynda bolǵanymen, bul eldiń bıznesmenderi Qazaqstanǵa ınvestıtsııa quıýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazirgi tańda QR Investıtsııalar jáne damý mınıstrligi mysyrlyq tarappen Almaty qalasynda farmatsevtıkalyq zaýyt ashý ınvestıtsııalyq jobasyn pysyqtaýda. Mysyrlyq dári-dármek kompanııasy «Medical Union Pharmaceuticals» atalǵan jobaǵa qazaqstandyq seriktes izdeýde. Mysyrlyq dári-dármek óndirýshi ónimderin jalpy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq naryǵyna shyǵý úshin Qazaqstandy tańdap otyr.

Osy jyly «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ashylýy mysyrlyq qarjy uıymdarynyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Atap aıtqanda, Mysyrdyń eń iri bankteriniń biri «Mysyr banki» elimizde óziniń fılıaldaryn ashýdy josparlaýda.

2017 jyldan bastap Mysyrdyń demalys oryndaryna keletin qazaqstandyq týrısterdiń sany edáýir artty. Astana, Almaty, Shymkent qalalalarynan ushyp keletin charterlik reısterdiń sany aptasyna 20 ushaqqa deıin jetýde. Sharm-El-Sheıh qalasyna baratyn qazaqstandyq azamattarǵa vızasyz rejım engizilgen. Qazirgi tańda qazaqstandyq týrıster sany jaǵynan Ýkraınadan keıin ekinshi orynda tur. Demalýǵa kelip keleńsiz jaǵdaılarǵa túsken qazaqstandyq azamattarǵa Elshilik der kezinde kómek kórsetýde.

Elshilik óz tarapynan mysyrlyq saıahatshylardy Qazaqstanǵa tartý úshin qarqyndy ımıdjdik is-sharalar uıymdastyryp, úgit-nasıhat júrgizýde. Nátıjesinde Qazaqstanǵa demalýǵa barǵysy keletin mysyrlyqtardyń sany kúnnen kúnge artýda. Nátıjesinde, mysyrlyq «Tıshýrı týrs» týrıstik kompanııasymen 2019 jyly sáýir aıynan bastap Almaty jáne Shymkent qalalaryna, jaz aılarynda Astana jáne Óskemen qalalaryna charterlik reısterdi ushyratyn boldy. Qazirgi tańda mysyrlyq saıahatshylar úshin týrıstik paketter, qonaq úı, áýe jaı máseleleri pysyqtalýda.

- Áńgime aýanyn osy jerden aýystyrsaq. «Qazaqta áke kórgen oq jonar» degendeı, kásibı dıplomat Qaırat Isaǵalıuly týraly aıta ketseńiz. Sizdiń osy salaǵa kelýińizge qanshalyq yqpal etti.

-         QR dıplomatııalyq qyzmetiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri, belgili memleket qaıratkeri Qaırat Isaǵalıevtyń izbasary bolǵanymdy maqtan tutamyn. Ákem kóp jyldar boıy álemniń kóptegen elderinde Qazaqstannyń syrtqy saıası múddelerin ilgeriletý boıynsha jumys atqaryp, Táýelsiz Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginiń qalyptasýyna úles qosty.

Jastaıymnan maǵan dıplomatııanyń qyr-syryn úıretip, bul mańyzdy da qyzyqty mamandyqqa meni baýlyǵan ákem bolatyn. Jalpy aıtsam, qazaq dıplomatynyń boıynda bolýy qajet qasıetterdi otbasy tárbıesinen aldym desem artyq ketpegen bolarmyn.

- Jalpy ózińiz dıplomatııaǵa kelem deýshi úmitkerlerge qandaı keńes berer edińiz. Til bilý, minezdi jattyqtyrý degen qasań qaǵıdalardan bólek, ózińiz ǵana baıqaǵan sáttermen bólisseńiz.

 -     Meniń mamandyǵym arabtanýshy. Arab elderine mamandandyrylǵan dıplomatpyn. Bilikti dıplomat bolý úshin barǵan eldiń tilin jáne mádenıetin, tarıhyn, ekonomıkasyn jetik bilý qajet. Ár eldiń óziniń ereksheligi bolady, ádet-ǵuryptary áralýan bolyp keledi. Memleketterdiń qatynastary adamdar arasynda qatynastardan turady. Sondyqtan bolý elin tolyq meńgerý dıplomat úshin alǵy shart bolyp tabylady.

Qazirgi tańda ekonomıkalyq dıplomatııanyń mańyzdylyǵy artyp, jyl saıyn bul baǵytta Qazaqstan dıplomattaryna qoıylatyn talaptar artýda. Óıtkeni árbir dıplomattyń birinshi maqsaty elimizdiń taýarlaryn bolý eliniń naryǵynda kótermeleý jáne ınvestıtsııa men týrıster tartý bolyp tabylady. Bul talaptardy iske asyrý úshin bolý eliniń memlekettik qyzmetkerlerimen ǵana emes, bıznes ókilderimen tyǵyz jumys jasaı bilý kerek. Sondyqtan dıplomatqa memlekettik qyzmetten basqa, jekemenshik sektor ashanasynyń mán jáıin jetik bilý qajet.

-   Elimiz Táýelsizdik alysymen arab elderine dinı bilim alýǵa umtylǵan jastardyń qatary kúrt kóbeıdi. Osy qanshalyqty durys? Qazirgi kezde bul úrdis qalaı júrýde.

- Din úırenemiz dep shetel asqan qazaq jastarynyń kóbeıýi kútilgen qubylys. Alaıda, sońǵy jyldary jastardyń sheteldik joǵary oqý oryndarynda dinı bilim alý úderisi qolǵa alynyp, tolyq júıege salyndy. Máselen, Mysyrda dinı bilim alý úshin qazaqstandyqtar tek qana Qazaqstan musylmandary din basqarmasynyń usynysymen ǵana kele alady. Óıtkeni, jastardyń jat aǵymdar men destrýktıvti jamaǵattardyń jetegine ilinip ketpeý úshin olardyń resmı oqý oryndarynda ǵana bilim alýyn qadaǵalaý qajet. «Ál-Azhar» ýnıversıteti musylman áleminiń eń iri bilim jáne ǵylym ordasy bolyp tabylady. Onda 120 jýyq qazaqstandyq stýdentter bilim alýda.

Sonymen qatar, Qazaqstan men Mysyr arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqtyń mańyzdy nysanyna aınalǵan Almaty qalasyndaǵy «Nur-Múbarak» ýnıversıteti jyldan jylǵa damyp, dinı bilim alam degen jastarǵa oqý ordasy bolyp otyr. Aldaǵy ýaqytta qazaqstandyqtar magıstratýra men PhD deńgeıin «Ál-Azhar» ýnıversıtetinde oqıtyn bolady. Bul da jastardyń shetelderdegi jat aǵymdar men jamaǵattardyń quryǵyna ilinbeýin qamtamasyz etedi.

-    Mysyr eliniń tarıhy bizge jaqyn. Kemeńger babamyz Sultan Beıbarys tusynda Mysyr men Altyn orda arasynda baılanystar qarqyndy damydy. Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalalary sheńberinde arab áleminde iz qaldyrǵan uly babalarymyz Beıbarys pen ál-Farabı muralaryn saqtaý jáne dáripteý jumystary qalaı júrýde?

-   Jergilikti halyq arasynda Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyq týdyrýǵa úlken septigin tıgizip otyrǵan Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynynyń «Jahandyq álemdegi zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn atap ótý qajet. Atalǵan jobanyń sheńberinde qazaq mádenıetin, tarıhyn tanytý úshin birqatar is-sharalar atqaryldy. Atap aıtqan, Іlııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» romany arab tiline aýdaryldy. 2019 jyly Elshiliktiń demeýimen qazaq poezııasy men prozasynyń arab tilindegi antologııasy shyǵady.  Sonymen qatar, 2018 jylǵy 11-14 sáýirde Aleksandrııa jáne Kaır qalalarynda QR Halyq ártisi, álemge áıgili óner qaıratkeri A.Musahodjaevanyń basshylyǵymen Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti stýdentteri men oqytýshylarynyń «Kazakh Eli Classic» kontserti ótti. Sonymen qatar, basqa qazaq mýzykasy men óneriniń maıtalmanadarynyń kontsertteri Mysyrdyń kórnekti opera úıleri men teatrlarynda qoıylyp júr.

Mysyrda babamyz Beıbarystyń qaldyrǵan muralary kóp. Solardyń eń mańyzdysy óziniń atyn alǵan Kaır qalasynyń eń iri meshitteriniń biri bolyp tabylatyn Beıbarys meshiti. 2018 jylǵy 16 qazanda 2011 jyldan beri toqtap qalǵan Kaır qalasyndaǵy Sultan Beıbarys meshitiniń restavratsııalaý jumystary qaıta bastaldy. Jobanyń ashylý saltanatyna MAR Kóne eskertkishter mınıstri Haled ál-Ananı, jobanyń bas merdigeri «Arab kontraktors» kompanııasynyń Basqarma tóraǵasy Mýhsın Salah, Parlament depýtattary, memlekettik mekemelerdiń basshylary, jýrnalıster, tarıhshy ǵalymdar, belsendiler jáne jergilikti halyq qatysty. 

Іs-shara barysynda sóz sóılegen H.ál-Ananı jobanyń quny 100 mln mysyrlyq fýntyn quratynyn habarlap, qaıta qalpyna keltirý jumystary 18 aı ishinde bitetinin jetkizdi. Buǵan deıin jobanyń arhelogııalyq jáne sáýlettik zertteýleri, sondaı-aq irgetas jáne jerasty jumystary bitkenin málimdegen mysyrlyq mınıstr meshittiń shańyraqty bólmelerin, dálizin, kúmbezin, munaralaryn,  ortalyq alańyn jáne syrtqy qabyrǵalardy jóndeý jumystary iske asyrylatynyn habarlady. Jobany tehnıkalyq baqylaýyn mysyrlyq arheologtar men tarıhı sáýletshilerdiń qurylǵan arnaıy komıssııa júrgizedi. Atalǵan komıssııa meshittiń ishki baǵanalaryna buǵan deıin paıdalanylǵan qyzyl qyshtardy jaramsyz dep taýyp, óziniń túpnusqasyna uqsas joǵary sapaly granıttik qyshtar paıdalanylatyn boldy.

Sonymen qatar, mysyrlyq mınıstr Kaırde ekinshi eń iri meshit bolyp sanalatyn babamyzdyń murasy Kaır úshin tarıhı mańyzdy nysana, al saıası turǵydan Qazaqstan men Mysyr arasyndaǵy qatynastardyń rámizi ekenin atap ótti. Beıbarystyń týǵan jeri bolyp tabylatyn Qazaqstan basshylyǵy men halqy jobanyń aıaqtalýyna úlken mán berip otyr, atalǵan másele MAR Prezıdenti Á.ás-Sısıdiń 2016 jyly Astanaǵa jasaǵan sapary barysynda eki memleket basshylary arasynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardyń biri bolyp tabylady. Sondyqtan jobaǵa qosqan 4,5 mln. AQSh dollary kóleminde úlesi úshin Qazaqstan tarapyna shynaıy alǵysymyzdy bildiremiz, - dep málimdedi H.ál-Ananı.

2007 jylǵy 28 qazanda eki eldiń Úkimetteri arasynda qol qoıylǵan kelisim negizinde atalǵan meshitti restavratsııalaý jobasy 12,0 mln AQSh dollaryn qurap, 2011 jyldyń qazanynda aıaqtalýy tıis bolǵan. Kelisimge sáıkes, atalǵan somanyń 4,5 mln AQSh dollaryn Qazaqstan tarapy qarjylandyrdy. Qazaqstan Úkimeti óz mindettemelerin tolyq oryndap, 4,5 mln. AQSh dollaryn aýdardy. Alaıda, joba túrli sebeptermen toqtap qalǵan edi.

QR Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalaryndaǵy tapsyrmalar sheńberinde Kaır ýnıversıtetinde «ál-Farabı» ortalyǵy ashyldy. 2018-2019 oqý jylynan bastap Kaır ýnıversıtetiniń Ádebıet fakýltetinde «qazaq tili» mamandyǵy oqytylatyn boldy. Sonymen qatar, jyldyń birinshi is-sharasy retinde 5 qańtarda «Ál-Farabıdiń murasy» atty  halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq semınar ótti. Іs-sharada QazUÝ rektory Ǵ.Mutanov, Kaır ýnıversıtetiniń professorlary, arab zııaly qaýym ókilderi, ál-Farabıtanýshy  fılosoftar babamyzdyń baǵa jetpes murasy men qundy ıdeıalaryn óskeleń urpaqqa jetkizýdiń ózektiligi men tásilderi týraly óz oılarymen bólisti. «Ál-Farabı» ortalyǵy uly ǵulamanyń pikirlerin nasıhattap qana qoımaı, Qazaqstan men Mysyr arasyndaǵy akademııalyq, ǵylymı zertteý jáne mádenı baılanystardy jandandyrýǵa atsalysatyn bolady.

Elshilik pen QazUÝ Shyǵystaný fakýlteti birlesip «Taıaý Shyǵystaǵy qazaq halqyna kıeli oryndardyń atlasyn» basyp shyǵaratyn boldy. Jalpy alǵanda, Qazaqstan men Mysyr arasyndaǵy tyǵyz tarıhı baılanystar bolǵandyqtan Elshilik aldynda «Uly dalanyń uly esimderi» jáne «Arhıv-2025» baǵdarlamalary sheńberinde úlken jumystar tur.

-         Suhbatyńyzǵa rahmet!

Avtory: Oljas Berkinbaev