Qazaqstan men Estonııa: tsıfrlyq seriktestik pen jańa múmkindikter
ASTANA. KAZINFORM – 17-19 qarasha kúnderi Estonııa prezıdenti Alar Karıs Astanaǵa memlekettik saparmen keledi. Aqordada ótetin joǵary deńgeıdegi kelissózder barysynda eki el arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyqtyń ózekti baǵyttary talqylanbaq. Mańyzdy sapardyń mánin Kazinform tilshisi sarapshylarmen birge taldap kórdi.
30 jyldyq tarıh pen serpindi damý
Qazaqstan men Estonııa arasyndaǵy saıası qatynastar ózara túsinistik pen senim negizinde damyp keledi. Halyqaralyq máselelerdiń negizgi aspektileri boıynsha eki eldiń ustanymy bir-birine jaqyn.
Qos tarap dıplomatııalyq qatynasty 1992 jyly ornatty. Sol ýaqyttan bastap eki el arasyndaǵy baılanys júıeli túrde nyǵaıyp, 1995 jyly Qazaqstan Lıtva, Latvııa jáne Estonııa elderinde bir ýaqytta elshiligin ashty. Al 2011 jyly Astanada Estonııanyń elshiligi jumysyn bastady. 3 jyl buryn Qazaqstan men Estonııa Birlesken kommıýnıkeni qabyldady. Ol tarıhı jáne strategııalyq yntymaqtastyqtyń mańyzdy kezeńin belgiledi.
2023 jyly 78-shi BUU Bas Assambleıasy aıasynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev pen Estonııa Prezıdenti Alar Karıs arasynda ekijaqty kezdesý ótkeni de este. Kezdesý barysynda túrli salalardaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtý perspektıvalary talqylandy. Halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máseleler, kópjaqty yntymaqtastyq, sonyń ishinde BUU, EO jáne EQYU aıasyndaǵy baılanystar da qaraldy. Taraptar ózara qyzyǵýshylyq tanytqan salalardaǵy yntymaqtastyqty odan ári tereńdetýge nıet bildirip, bir-birin resmı saparǵa shaqyrdy.
Osy turǵydan alǵanda memlekettik sapardy tek dıplomatııalyq qadam retinde qarastyrýǵa bolmaıdy. Ol Qazaqstan men Estonııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń jetilgenin kórsetedi. Estonııa elektrondyq basqarýda kóshbasshy retinde tanylǵan bolsa, Qazaqstan tsıfrlyq ınfraqurylymyn belsendi jańǵyrtyp jatyr. Bul múmkindikter eki elge tájirıbe almasý jáne birlesken jobalardy iske asyrý arqyly ózara tıimdi baılanys ornatýǵa múmkindik bermek.
Qos eldiń taýar aınalymy qandaı?
Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetine sáıkes, 2025 jyldyń qańtar-qyrkúıek kezeńinde Qazaqstan men Estonııa arasyndaǵy taýar aınalymy 46 mln AQSh dollary kóleminde boldy. Onyń ishinde Qazaqstannan Estonııaǵa 20,2 mln AQSh dollaryna taýarlar jóneltilgen, biraq bul kórsetkish ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 23,2% tómen.
Eksport qurylymynda ósimdik maıyn óńdeý qaldyqtary jáne raps basym úleske ıe. Jalpy esep boıynsha, osy kezeńde shamamen 6,5 myń tonna taýar Estonııaǵa jóneltilgen. Sonymen qatar tıtan jáne odan jasalǵan ónimder, zyǵyr tuqymdary, óńdelmegen nıkel, pılomaterıaldar, elektr oqshaýlaǵyshtary jáne qaýipsiz shyny eksportta mańyzdy ról atqardy.
Importqa keler bolsaq, Estonııadan Qazaqstanǵa 25,8 mln AQSh dollaryna taýarlar jetkizildi. Negizgi ımport taýarlary – muzdatylǵan balyq, fıltratsııalyq qurylǵylar, telefon apparatýrasy, júk vagondary men tramvaılar. Sonymen qatar dári-dármek, kakao quramdy ónimder men elektr togyn basqarý quraldary jetkizilgen.
Estonııa tranzıti: Qazaqstan Eýropaǵa agroónim eksportyn kúsheıtti
Qazaqstannyń agroónerkásiptik ónimderin Eýropa naryǵyna shyǵarý áleýeti sońǵy jyldary aıtarlyqtaı artqanyn aıtý kerek. Ótken jyly Qazaqstan men Eýropalyq Odaq elderi arasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń syrtqy saýdasy 1,3 mlrd AQSh dollaryn qurap, 7% ósim kórsetti. 2025 jyldyń alǵashqy bes aıynda kórsetkish 662,2 mln AQSh dollaryna jetip, 11% ósý baıqaldy. Bul Qazaqstannyń ekologııalyq taza aýylsharýashylyq ónimderin, ásirese astyq pen undy, turaqty ári kólemdi túrde eksporttaı alatynyn dáleldeıdi.
Eýropaǵa baǵyttalatyn eksporttyq aǵyndardyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda Qazaqstan Baltyq porttaryn tranzıttik hab retinde paıdalaný máselesin Estonııa jáne Latvııamen kelissózder aıasynda talqylap otyr. Mundaı yntymaqtastyq eksport turaqtylyǵyn arttyryp qana qoımaı, ekijaqty ekonomıkalyq baılanystardy da nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstannyń eýropalyq naryqtaǵy pozıtsııasyn kúsheıtetin baǵyttardyń biri – Estonııa arqyly astyq tranzıti. 2025 jyldyń jeti aıynyń qorytyndysy boıynsha Aqmola oblysynyń agrarshylary óndirgen 145 myń tonna aýylsharýashylyq ónimi Estonııanyń Muuga porty arqyly eksporttaldy. Onyń ishinde Italııaǵa 110 myń tonnadan astam, Belgııaǵa 28 myń tonnadan astam jáne Estonııaǵa shamamen 6,5 myń tonna jetkizilgen.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Baltyq baǵytyn paıdalaný eksportty turaqty ári ártaraptandyrylǵan etýge múmkindik berdi. Buǵan deıin negizgi jetkizilimder Qara teńiz ben Kavkaz porttary arqyly júzege assa, qazirgi geosaıası jáne ınfraqurylymdyq ózgerister Qazaqstandy jańa, senimdi tranzıttik joldardy izdeýge ıtermelep otyr.
Tsıfrlyq transformatsııa salasyndaǵy yntymaqtastyq
Estonııa Eýropada tsıfrlandyrý deńgeıi joǵary elderdiń biri retinde tanylǵan jáne óz tájirıbesin Qazaqstanmen belsendi túrde bólisip otyr. Qos tarap arasyndaǵy ekijaqty baǵdarlamalar aıasynda elektrondyq úkimet, kıberqaýipsizdik jáne tsıfrlyq qyzmetter salasynda birqatar joba júzege asyp keledi.
2017 jyly «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporatsııasy men Estonııanyń elektrondyq basqarý akademııasy arasynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Estonııanyń X-Road júıesi Qazaqstandaǵy Smart Bridge platformasynyń negizine aınalyp, memlekettik organdar arasynda derek almasýdy qamtamasyz etti jáne elektrondyq qyzmetterdi damytýǵa jol ashty.
2023-2025 jyldary eki el arasyndaǵy tájirıbe almasý jalǵasty. Qazaqstandyq tarap turaqty túrde Tallındaǵy e-Governance Conference forýmdaryna qatysyp, «aqyldy» qalalar, tsıfrlyq densaýlyq saqtaý jáne derekter qaýipsizdigi boıynsha jańa sheshimderdi talqylady.
Bilim salasyndaǵy baılanys
Joǵary bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq jańa deńgeıge kóterilip otyr. 2025 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń qorytyndysy boıynsha, Qazaqstannyń 8 oqý orny Estonııanyń 6 ýnıversıtetimen halyqaralyq kelisimderge qol qoıdy. Bul stýdentterge eki elde bilim alý múmkindigin beredi.
Sonymen qatar estonııalyq mamandar Qazaqstan ýnıversıtetterine tartylyp, akademııalyq almasý baǵdarlamalary júzege asýda. Qos tarap halyqaralyq bilim berý jobalary aıasynda da ózara yntymaqtastyqty damytyp otyr.
Astanaǵa Estonııa Prezıdentimen birge 40 adamnan turatyn iskerlik delegatsııa, sondaı-aq ýnıversıtet rektorlarynyń keńesi men birneshe joǵary oqý orny basshylary keledi dep kútilýde. Ol Ortalyq Azııa men Eýropalyq Odaq arasyndaǵy jańa seriktestik modelin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Estonııa prezıdenti jaıly ne belgili?
Alar Karıs 4 jyldan beri Estonııa Prezıdenti qyzmetin atqaryp keledi. Ol memlekettik qyzmetshi ǵana emes, ǵalym retinde de tanymal. 1958 jylǵy 26 naýryzda Tartý qalasynda dúnıege kelgen. 1981 jyly Estonııa tabıǵı ǵylymdar ýnıversıtetin aıaqtap, molekýlalyq genetıka salasynda zertteýler júrgizetin bıoortalyqta qyzmetin bastaǵan. Keıin London men Rotterdamda biliktiligin arttyrǵan.
1996 jyly Karıs Estonııaǵa oralyp, Tartý ýnıversıtetinde zoologııa kafedrasyn basqardy, keıin alma-materiniń rektory boldy. Ǵylymǵa qosqan úlesi úshin ol «Aq juldyz» ordeniniń IV dárejesimen marapattalǵan. Prezıdenttikke deıin Estonııa ulttyq mýzeıin basqarǵan.
2021 jyly Ortalyq partııa basshysy jáne Rııgıkogý spıkeri Karısti prezıdenttik saılaýǵa qatysýǵa shaqyrdy. Osylaısha, ol memleket basshysy bolyp saılandy. Bir jyldan keıin jańa prezıdent úkimette ózgerister engizip, bıliktegi partııa mınıstrleriniń barlyǵyn qyzmetinen bosatty.
Sońǵy ýaqytta Alar Karıs jeti jyldyq prezıdenttik merzimdi engizý ıdeıasyn kóterip júr. Al kelesi prezıdenttik saılaý Estonııada 2026 jyldyń kúz aıyna josparlanyp otyr.
Sarapshylar ne deıdi?
SІM janyndaǵy Syrtqy saıasatty zertteý ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Valerıı Sıtenkonyń aıtýynsha, Estonııa Qazaqstandy erekshe baǵalaıdy.
– Estonııa – shaǵyn memleket. Biraq Eýropalyq Odaq qurylymynda aıtarlyqtaı oryn alady. Eldiń negizgi múddeleri Qazaqstannyń energetıkalyq resýrstaryn damytýǵa, kólik-logıstıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa jáne Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtyn ilgeriletýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar Estonııa men basqa da eýropalyq memleketter Qazaqstannyń paıdaly qazbalar salasyndaǵy resýrstyq áleýetine qyzyǵady, – deıdi sarapshy.
Sıtenkonyń pikirinshe, eki el «jasyl» ekonomıkany damytý jáne aýyl sharýashylyǵy salasyn jańǵyrtý boıynsha ortaq múddege ıe.
– Estonııa Qazaqstan úshin ınnovatsııalyq zerthana bola alady, – deıdi Valerıı Sıtenko.
Al halyqaralyq kommýnıkatsııalar jáne saıasattaný salasynyń sarapshysy Azamat Baıǵalıev Estonııanyń tsıfrlandyrýdaǵy tájirıbesi Qazaqstan úshin qundy ekenin atap ótti.
– Qazaqstan tsıfrlyq transformatsııany belsendi túrde júzege asyryp jatyr. Jasandy ıntellektini damytý da ulttyq damý josparyna engizilgen. Osy baǵytta Estonııanyń tájirıbesi el úshin mańyzdy ún qosady. Elimiz memlekettik jáne kvazımemlekettik sektorlarda, sondaı-aq bıznes pen áleýmettik bastamalarda jasandy ıntellekt ınfraqurylymyn jáne zamanaýı tehnologııalyq platformalardy damytýǵa múddeli, – dep atap ótti sarapshy.
Baıǵalıev Estonııanyń kıberqaýipsizdik, elektrondyq úkimet salasyndaǵy tájirıbesi mańyzdy ekenin alǵa tartty.
– Estonııa tsıfrlyq memleket qalyptastyrýda úlken jetistikke jetken, sondyqtan elektrondyq úkimetti damytýda Eýropadaǵy jetekshi elderdiń biri sanalady. Qazaqstan da osy baǵytta kóshbasshy bolýǵa umtylyp keledi. Sonymen birge Estonııanyń kıberqaýipsizdik, kommýnıkatsııalar jáne tsıfrlyq bilim berý salasyndaǵy tájirıbesi erekshe mańyzdy, óıtkeni bul baǵyttarda eki eldiń ózara yqpaldastyǵy úshin mol múmkindik bar, – dep túıindedi oıyn Azamat Baıǵalıev.
Osylaısha, kezdesý eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardy kúsheıtýge mańyzdy serpin berip, saýda, ınvestıtsııa jáne tehnologııalyq yntymaqtastyq sııaqty salalarda ózara áriptestikti damytýǵa múmkindik beredi.