Qazaqstan men Ázerbaıjan ekonomıkanyń jańa modelin qalaı qalyptastyryp jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan ónerkásip, óńdeý, logıstıka jáne tsıfrlyq tehnologııalardy damytýǵa basymdyq berse, Ázerbaıjan kólik, «jasyl» energetıka jáne týrızmge mán berip otyr. Qos eldiń bul jobalary ekonomıkany ártaraptandyrýǵa qanshalyqty áser etedi? Taqyrypty Kazinform agenttiginiń Bakýdegi menshikti tilshisi tarqatty.
Munaıdan tys ekonomıka
Qazaqstan ekonomıkasy jalpy ishki ónim kólemi jaǵynan Ázerbaıjan ekonomıkasynan shamamen úsh ese aýqymdy bolǵanymen, qos eldiń aldynda ortaq mindet tur. Onyń qatarynda munaı-gaz sektorynyń ekonomıkadaǵy joǵary úlesin azaıtý, jańa ósim kózderin qalyptastyrý jáne shıkizat baǵasynyń qubylmalylyǵyna táýeldilikti tómendetý bar.
Sondyqtan Qazaqstan men Ázerbaıjan úshin ekonomıkany ártaraptandyrý qysqa merzimdi mindet emes, uzaq merzimdi damý strategııasyna aınaldy. Bul baǵyt eki eldiń de strategııalyq qujattarynda bekitilip, ekonomıkanyń jańa sektorlaryn damytýǵa basymdyq berilip otyr.
Qazaqstannyń 2029 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparynda eksportqa baǵyttalǵan shıkizattyq modeldiń uzaq merzimdi ósim áleýeti birtindep tómendep kele jatqany atap ótilgen. Máselen, 2022 jyly eldiń jalpy ishki óniminiń 15 paıyzdan astamy, al eksporttyń shamamen 70 paıyzy mıneraldyq-shıkizattyq keshenge tıesili bolǵan. Osyǵan baılanysty óńdeý ónerkásibi, kólik jáne logıstıka, agroónerkásiptik keshen, tsıfrlyq ekonomıka, ınnovatsııalar men týrızm jańa ekonomıkalyq draıverler retinde belgilendi.
Ázerbaıjan da munaıdan tys sektordy kúsheıtýge baǵyttalǵan saıasatty júrgizip keledi. Memlekettik statıstıka komıtetiniń deregine sáıkes, ótken jyly munaı-gaz sektorynyń jalpy qosylǵan quny 1,6 paıyzǵa tómendese, munaı-gazǵa jatpaıtyn sektor 2,7 paıyzǵa ósken. Bul el ekonomıkasynda shıkizattyq emes salalardyń birtindep kúsheıip kele jatqanyn kórsetedi.
Ártaraptandyrýdyń eki modeli
Ekonomıkanyń shıkizat sektoryna táýeldiligin azaıtý – Qazaqstan men Ázerbaıjanǵa ortaq strategııalyq maqsat. Alaıda eki el bul mindetti ózderiniń ekonomıkalyq áleýeti men geografııalyq artyqshylyqtaryna súıene otyryp, ártúrli jolmen júzege asyryp keledi.
Máselen, Qazaqstan óńdeý ónerkásibin damytýǵa, shıkizatty tereń óńdeýge, asa mańyzdy mıneraldardy ıgerýge jáne ekonomıkany tsıfrlandyrýǵa basymdyq berýde. Sonymen qatar jasandy ıntellektini engizý, agroónerkásiptik keshendi jańǵyrtý jáne tranzıttik áleýetti keńeıtý de jańa ósim baǵyttary retinde qarastyrylǵan.
Bul maqsattar 2029 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparynda naqty kórsetkishtermen bekitilgen. Qujat ekonomıkanyń kólemin 450 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıtýdy, óńdeý ónerkásibi ónimderiniń eksportyn 37,9 mlrd dollarǵa, tranzıttik tasymal kólemin 43 mln tonnaǵa, IT-qyzmetter eksportyn 1,8 mlrd dollarǵa jetkizýdi kózdeıdi. Sondaı-aq negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestıtsııalardyń JІÓ-degi úlesin 23 paıyzǵa deıin arttyrý josparlanǵan.
Ázerbaıjan bolsa, óziniń geografııalyq ornalasýyn negizgi artyqshylyqtarynyń biri retinde paıdalanyp otyr. Eýropa men Azııa arasyndaǵy kólik baǵyttarynyń toǵysynda ornalasqan el halyqaralyq logıstıkany, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn (Orta dáliz) jáne «Alıat» erkin ekonomıkalyq aımaǵyn damytýǵa basymdyq berýde. Buǵan qosa ındýstrııalyq parkter, munaı-hımııa kesheni, týrızm jáne jańartylatyn energetıka jobalary ekonomıkanyń munaıdan tys sektoryn kúsheıtýdiń negizgi baǵyttaryna aınalyp otyr.
Ulttyq qor – qarjylyq turaqtylyqtyń faktory
Qazaqstan men Ázerbaıjan úshin munaı-gaz kiristerin basqarýdyń negizgi quraldarynyń biri – ulttyq qor. Olar munaı baǵasynyń qubylmaly kezeńderinde qarjylyq turaqtylyqty saqtaýǵa, uzaq merzimdi rezerv jınaýǵa jáne tabıǵı resýrstardan túsetin tabystyń bir bóligin el damýyna baǵyttaýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstanda bul mindetti Ulttyq qor atqarady. Ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha qor aktıvteri 73,8 mlrd dollarǵa jetip, bir jylda 11,46 paıyzǵa, ıaǵnı 7,59 mlrd dollarǵa ósti. Qordyń ınvestıtsııalyq kirisi 8,7 mlrd dollardy qurap, jyldyq kiristiligi 15,09 paıyz boldy. Bul – qor tarıhyndaǵy eń joǵary kórsetkish.
Sonymen birge Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke 5,25 trln teńge, ıaǵnı shamamen 10,5 mlrd dollar aýdaryldy. Onyń 2 trln teńgesi kepildendirilgen transfertke, 3,25 trln teńgesi nysanaly transfertke baǵyttaldy.
Bul Qazaqstan úshin mańyzdy tepe-teńdikti talap etedi. Óıtkeni munaı kirisi bıýdjet mindettemelerin oryndaýǵa jáne ekonomıkany damytýǵa jumsalýy tıis, biraq bıýdjet kiristeriniń Ulttyq qor transfertterine táýeldiligi de birtindep azaıýy qajet. Sondyqtan qor qarajatyn basqarý ekonomıkanyń jańa ósim kózderin qalyptastyrý mindetimen tikeleı baılanysty.
Ázerbaıjanda osy fýnktsııany 1999 jyly qurylǵan Memlekettik munaı qory (SOFAZ) atqarady. Qor munaı-gaz resýrstarynan túsetin kiristerdi jınaqtap, strategııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa jáne ulttyq baılyqtyń bir bóligin bolashaq urpaqqa saqtaýǵa baǵyttalǵan.
2025 jyldyń sońynda SOFAZ aktıvteri 73,54 mlrd dollarǵa jetip, bir jylda 22,5 paıyzǵa ósti. Qordyń kiristeri shamamen 22,1 mlrd dollardy, shyǵystary 8,6 mlrd dollardy qurady. Investıtsııalyq kiris 4,1 mlrd dollarǵa jetip, ınvestıtsııalyq portfeldiń kiristiligi 6,2 paıyz boldy. Sol jyly memlekettik bıýdjetke shamamen 8,5 mlrd dollar aýdaryldy.
Qos taraptyń qorynda eleýli qarjylyq resýrs jınaqtalǵan. Ol ınfraqurylymdy jańartýǵa, ekonomıkany damytýǵa jáne jańa ósim baǵyttaryna ınvestıtsııa salýǵa múmkindik beredi. Degenmen uzaq merzimdi maqsat qor kólemin ulǵaıtýmen shektelmeıdi. Negizgi mindet – munaı naryǵyndaǵy tsıkldik ózgeristerdiń áseri az, turaqty ári ártaraptandyrylǵan ekonomıkalyq negiz qalyptastyrý.
Sarapshylar ne deıdi?
Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Qazaqstan men Ázerbaıjan kómirsýtek óndirýshi elder retindegi pozıtsııasyn saqtaı otyryp, ekonomıkalyq ósimniń jańa modeline birtindep kóship jatyr. Bul modelde munaı-gaz sektory áli de mańyzdy ról atqarady, biraq ekonomıkanyń negizgi ári jalǵyz draıveri retinde qarastyrylmaıdy.
Trend halyqaralyq aqparat agenttiginiń bas redaktorynyń orynbasary Lıaman Zeınalovanyń aıtýynsha, Ázerbaıjan sońǵy jyldary ekonomıkany ártaraptandyrýda aıtarlyqtaı nátıjege jetken.
– Birneshe jyl buryn munaıǵa jatpaıtyn salalar eldiń jalpy ishki óniminiń jartysynan astamyn ǵana qurasa, qazir olardyń úlesi 70 paıyzdan asyp otyr, – dedi sarapshy.
Onyń sózinshe, bul ósimge kólik pen logıstıka, agroónerkásiptik keshen, týrızm, óńdeý ónerkásibi, tsıfrlyq tehnologııalar jáne jańartylatyn energetıka salalary yqpal etip otyr. Qazaqstanda da uqsas úderis baıqalady.
– Qazaqstan óńdeý ónerkásibin, kólik ınfraqurylymyn, aýyl sharýashylyǵy men qaıta óńdeý salalaryn damytýǵa basymdyq berip, ekonomıkany shıkizat óndirýge emes, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýǵa baǵyttap keledi, – dep atap ótti Lıaman Zeınalova.
«Region Plus» saraptamalyq jýrnaly ekonomıka bóliminiń basshysy Nýrlana Gýlıeva eki eldiń ártaraptandyrýǵa bet burýyna ortaq faktorlar áser etip otyrǵanyn atap ótti.
– Qazaqstan men Ázerbaıjan uzaq ýaqyt boıy uqsas model boıynsha damydy. Kómirsýtek eksportynan túsken kirister iri memlekettik munaı-gaz kompanııalaryn qurýǵa, ulttyq qor qalyptastyrýǵa jáne aýqymdy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa múmkindik berdi. Alaıda bıýdjet pen eksporttyń álemdik energııa baǵalaryna táýeldiligi ekonomıkany ártaraptandyrýdy strategııalyq qajettilikke aınaldyrdy. Endigi mindet – munaıǵa jatpaıtyn sektordyń úlesin arttyrýmen qatar, syrtqy naryqqa shyǵyp, turaqty valıýtalyq túsim ákeletin jańa salalardy qalyptastyrý, – dedi sarapshy.
Bul mindetti júzege asyrýda eki eldiń bastapqy múmkindikteri ártúrli. Gýlıevanyń pikirinshe, Qazaqstannyń basty artyqshylyqtary – aýqymdy resýrstyq baza, joǵary agrarlyq áleýet pen asa mańyzdy mıneraldardyń mol qory. Bul metallýrgııa, munaı-gaz hımııasy, mashına jasaý jáne shıkizatty tereń óńdeý salalaryn damytýǵa múmkindik beredi.
– Qytaımen tikeleı qurlyqtyq shekaranyń bolýy jáne Eýrazııadaǵy iri kólik baǵyttaryna qatysýy da Qazaqstannyń mańyzdy artyqshylyqtarynyń biri bolyp qala beredi, – dep atap ótti ol.
Ázerbaıjan bolsa, geografııalyq ornalasýy men burynnan qalyptasqan ınfraqurylymyn ekonomıkany damytýǵa tıimdi paıdalanyp otyr. Onyń ishinde Qarabaq pen Shyǵys Zangezýrdy qalpyna keltirý jańa ekonomıkalyq belsendilik núktelerin qalyptastyryp keledi.
– Munda jańa qalalar, kólik jáne energetıkalyq ınfraqurylym, ındýstrııalyq aımaqtar men zamanaýı óndiristik alańdar qurylyp jatyr, – dedi Nýrlana Gýlıeva.
Sarapshylar eki el úshin de bir-biriniń tájirıbesin paıdalaný mańyzdy ekenin aıtady. Lıaman Zeınalovanyń pikirinshe, Qazaqstannyń ónerkásiptik kooperatsııa men qaıta óńdeý óndiristerin damytý tájirıbesi Ázerbaıjanǵa paıdaly bolýy múmkin. Al Qazaqstan halyqaralyq kólik dálizderi men zamanaýı logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytýda Ázerbaıjannyń tásilderin paıdalana alady.
Nýrlana Gýlıeva tájirıbe almasý aıasyn keńeıtýge bolatynyn aıtty.
– Qazaqstanǵa Ázerbaıjannyń keshendi ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý, memlekettik qyzmetterdi tsıfrlandyrý jáne kólik pen energetıkalyq saıasatty úılestirý tájirıbesi paıdaly bolýy múmkin. Al Ázerbaıjan Qazaqstannyń ónerkásiptik klasterler qalyptastyrý, taý-ken keshenin damytý jáne óńdeý ónerkásibine iri halyqaralyq ınvestorlardy tartý tásilderin paıdalana alady, – dedi sarapshy.
Ártaraptandyrýdaǵy ortaq baǵyt
Ártaraptandyrý Qazaqstan men Ázerbaıjan úshin tek ishki ekonomıkalyq mindet emes, ekijaqty yntymaqtastyqty keńeıtýdiń de jańa baǵytyna aınalyp otyr. Eki el shıkizat eksportyna táýeldilikti azaıtýdy kózdegenimen, bul maqsatqa ózderiniń resýrstyq, geografııalyq jáne ınfraqurylymdyq múmkindikterine súıene otyryp, ártúrli jolmen jetýde.
Bul aıyrmashylyq ekonomıkalardy bir-birin tolyqtyratyn seriktestikke múmkindik beredi. Qazaqstannyń aýqymdy resýrstyq bazasy, ishki naryǵy jáne Ortalyq Azııadaǵy kólik áleýeti bolsa, Ázerbaıjan Kaspıı teńizi men Ońtústik Kavkaz arqyly Eýropa naryqtaryna shyǵatyn mańyzdy býyn sanalady. Osy múmkindikterdi ushtastyrý kólik, óndiris jáne energetıka salalaryndaǵy jańa baılanystardy damytýǵa jol ashady.
Sol baǵyttardyń biri – Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn (Orta dáliz) damytý. Qazaqstan men Ázerbaıjan marshrýttyń ótkizý qabiletin arttyryp, tasymaldy tıimdi ári tsıfrlyq formatqa kóshirýge kúsh salyp keledi. Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Grýzııa qurǵan Middle Corridor Multimodal birlesken kásiporny tasymaldy «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan. Buǵan qosa Kaspıı teńiziniń túbimen Qazaqstan men Ázerbaıjandy jalǵaıtyn talshyqty-optıkalyq jeli tartylyp jatyr. Joba bolashaqta Eýropa men Qytaı arasyndaǵy tsıfrlyq dálizdiń bir bóligine aınalady.
Kólik baılanysynyń damýy ónerkásiptik kooperatsııaǵa da jol ashyp otyr. Máselen, Ázerbaıjannyń ATEF Group kompanııasy «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda kabelder men transformatorlar shyǵaratyn zaýyt salý jobasyn júzege asyrýda. Ol ınvestıtsııa kólemin arttyrýmen qatar, Qazaqstanda óńirlik ınfraqurylymdyq jobalarǵa qajetti ónim shyǵaratyn jańa óndiris qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Yntymaqtastyqtyń taǵy bir perspektıvaly baǵyty – energetıka. Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Ózbekstan jańartylatyn energııa kózderinen óndirilgen elektr qýatyn tasymaldap, Eýropaǵa jetkizýge múmkindik beretin «Jasyl dáliz» jobasyn damytyp jatyr. Bıyl sáýirde Qazaqstan tıisti kelisimdi ratıfıkatsııalady. Qujat jańartylatyn energetıkamen qatar, ekologııalyq taza sýtegi men ammıakty óndirý, tasymaldaý jáne saýdalaý salalaryndaǵy yntymaqtastyqty da qamtıdy. Taraptar energetıkalyq júıelerdi baılanystyrý jáne jańa elektr berý jelilerin damytý máselelerin de qarastyryp otyr.
Osy jobalar Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń shıkizat saýdasynan keńirek sıpat ala bastaǵanyn kórsetedi. Orta dáliz kólik baılanysyn kúsheıtse, ónerkásiptik kooperatsııa jańa óndiristerdiń qalyptasýyna, al «Jasyl dáliz» energetıkalyq seriktestiktiń jańa baǵytyn damytýǵa múmkindik beredi. Uzaq merzimde bul bastamalar saýda men ınvestıtsııa kólemin ulǵaıtyp, Ortalyq Azııa, Ońtústik Kavkaz jáne Eýropany baılanystyratyn jańa logıstıkalyq, óndiristik jáne energetıkalyq tizbekterdiń qalyptasýyna yqpal etýi múmkin.
