Qazaqstan kıberqylmyspen qalaı kúresip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Áleýmettik ınjenerııa, jalǵan QR-kod, fıshıng pen transulttyq call-ortalyqtar – tsıfrlyq dáýir qylmysynyń negizgi tetikteri. Memleket qorǵanys sharalaryn kúsheıtkenimen, kıberqaýip ózekti kúıinde qalyp otyr. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy materıalda qater aýqymyn, qylmystyń jańa túrleri men kıberpolıtsııa jumysynyń nátıjesin saralady.
Tsıfrlandyrý dáýiri men jańa qaterler
Sońǵy jyldary Qazaqstan tsıfrlyq transformatsııa qarqyny boıynsha óńirdegi aldyńǵy qatarly memleketterdiń birine aınaldy. Onlaın qyzmetter ındeksi (Online Services Index, OSI) boıynsha álemdik ondyqqa enýi jáne Birikken Ulttar Uıymy ázirleıtin elektrondyq úkimetti damytý ındeksinde 24-oryn alýy – memlekettik qyzmetterdiń basym bóligi onlaın formatqa kóshkeniniń dáleli. Sondaı-aq Ulttyq kıberqaýipsizdik ındeksinde (NCSI) 125 eldiń ishinde 47-orynǵa kóterilýi tsıfrlyq ınfraqurylymmen qatar, qorǵanys tetikteriniń de damyp jatqanyn kórsetedi.
Alaıda tsıfrlandyrý úderisi jedeldegen saıyn táýekelder de kúrdelene túsedi. Tsıfrlyq servısterdiń kóbeıýi, derekter kóleminiń artýy jáne júıelerdiń ashyqtyǵy kıberqylmyskerler úshin jańa múmkindik alańyn qalyptastyrady. Ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda TMD keńistigindegi sátti júzege asqan kıbershabýyldardyń 7 paıyzy tirkelgen. Aımaqta bul kórsetkish boıynsha Reseı (72%) men Belarýs (9%) alda tur.
Sarapshylar eldegi ahýaldy turaqty dep baǵalaǵanymen, qaýiptiń sıpaty ózgerip kele jatqanyn aıtady.
– Qazaqstandaǵy kıberqaýipsizdik deńgeıin ortasha deýge bolady, biraq sońǵy jyldary aıtarlyqtaı ilgerileý bar. Soǵan qaramastan ınternet-alaıaqtyq pen kıbershabýyldar jıilep otyr. Memlekettik organdar kıberqylmystyń shamamen 20 paıyzyn ǵana ashady, bul kóbine halyqaralyq qylmystyq toptardyń yqpalymen baılanysty, – deıdi kıberqaýipsizdik salasynyń PR-sarapshysy Abylaı Isın.
Tsıfrlyq ashyqtyq artqan saıyn quqyq qorǵaý tetikterin de jańa talaptarǵa beıimdeý qajet. Memlekettik qyzmetterdi ońtaılandyrý men qolaıly bıznes-orta qalyptastyrý mindeti qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtýmen qatar júrýi tıis. Osy tepe-teńdikti saqtaý maqsatynda Qazaqstan ótken jyly kıberqylmyspen kúreske arnalǵan Birikken Ulttar Uıymy halyqaralyq konventsııasyna qol qoıdy.
– 2024 jyly Qazaqstan Halyqaralyq elektr baılanysy odaǵy ázirleıtin Ǵalamdyq kıberqaýipsizdik ındeksinde (GCI) 94,04 ball jınap, Tier 2 (ilgerileý) tobyna enip, osy sanatta úshinshi orynǵa ıe boldy. Bul zańnamalyq jáne tehnıkalyq sharalardyń kúsheıgenin kórsetedi. Atap aıtqanda, kıberqaýipsizdik aýdıtiniń engizilýi men Tsıfrlyq kodeks jobasynyń ázirlenýi tsıfrlyq keńistikti quqyqtyq ári ınstıtýtsıonaldyq turǵydan nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan, – deıdi spıker.
Kıberqaýipten kelgen zalal – 16,4 mlrd teńge
Tsıfrlyq qaýipsizdik salasyndaǵy jalpy úrdisterdi statıstıka da aıǵaqtaı túsedi. Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esep komıteti usynǵan málimetterge sáıkes, 2025 jyldyń qańtar-qazan aılarynda aqparattandyrý jáne baılanys salasynda 201 qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelgen. Bul - 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 86,1%-ǵa kóp, ıaǵnı másele tek tehnologııalyq serpinde emes, sonymen birge táýekelderdiń de kúrt ósýinde bolyp otyr.
Sandyq ósimge qaramastan sapalyq ózgerister bar. Eger 2019 jyly isterdiń 62,6%-y sotqa deıingi kezeńde qysqartylsa, 2025 jyldyń on aıynda bul kórsetkish 31,3%-ǵa deıin tómendegen.
Qylmystardyń qurylymyna úńilsek, olardyń 80 paıyzy jeke derekterdi urlaýǵa qatysty. Taǵy 6%-y uıymdardyń aqparattyq júıelerine zańsyz qol suǵýmen baılanysty bolsa, 6%-y bank derekterin ıemdený faktilerine tıesili, ıaǵnı kıberqaterlerdiń negizgi nysanasy – aqparat pen qarjy.
Eń jıi tirkeletin quqyq buzýshylyq – aqparatty zańsyz joıý nemese ózgertý. 2025 jyldyń on aıynda mundaı qylmystar 61,7%-ǵa artqan. Ekinshi orynda – uıaly baılanys qurylǵylarynyń kodyn zańsyz ózgertý derekteri. Bul sanattaǵy qylmystar bir jyl ishinde 6,1 ese kóbeıgen.
Aımaqtyq turǵydan qarasaq, kıberqylmys kóbine iri qalalarda jasalady. Dástúrli túrde aldyńǵy qatarda – Almaty men Astana. Ótken jyly ár úshinshi kıberqylmys osy eki megapolıste tirkelgen. Odan keıin Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblysy jáne Shymkent qalasy tur.
Qarjylyq shyǵyn kólemi odan da alańdatarlyq. Ótken jyly kıberqylmystardan kelgen jalpy zalal 16,4 mlrd teńgege jetken. Bul - 2024 jylmen salystyrǵanda 29,2 ese kóp jáne sońǵy jyldardaǵy eń joǵary kórsetkish. Onyń nebári 42,2%-y ǵana sotqa deıin ótelgen. Kásipkerler 12,8 mln teńge, al jeke tulǵalar 20 mln teńge shyǵynǵa ushyraǵan.
Sala mamandarynyń pikirinshe, máseleniń túp-tórkini adam resýrstarynyń tapshylyǵy, jedel áreket etý tetikteriniń álsizdigi men ınfraqurylym osaldyǵymen baılanysty.
– GCI reıtıngindegi Tier 2 sanaty Qazaqstannyń kıberqaýipsizdik baǵytynda júıeli jumys istep jatqanyn kórsetedi. Alaıda bul kórsetkish eldiń zańnamalyq jáne uıymdastyrýshylyq mindettemelerin baǵalaıdy, al shynaıy qorǵanys deńgeıin tolyq sıpattaı bermeıdi, ıaǵnı is júzinde ınternet-alaıaqtyq pen DDoS shabýyldary sııaqty qaterler áli de joǵary. Sondyqtan Tier 1 deńgeıindegi AQSh pen Sıngapýr sekildi elderdiń tájirıbesine súıene otyryp, kıberqaýipsizdik salasynda bilim berý júıesin kúsheıtip, zamanaýı tehnologııalarǵa ınvestıtsııany arttyrý qajet, – deıdi Abylaı Isın.
Qylmyskerlerdiń portreti men áleýmettik ınjenerııa
Kıberqylmystyń aýqymy men qarjylyq saldary artqan saıyn, «bul áreketterdi kim jasaıdy?» degen suraq týyndaıdy. Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esep komıtetiniń derekterine sáıkes, ótken jyly aqparattandyrý jáne baılanys salasynda quqyq buzýshylyq jasaǵan 98 adamnyń 61-i, ıaǵnı 62,2%-y jumyssyz bolǵan. Olardyń basym bóliginiń joǵary nemese orta arnaýly bilimi bar.
Quzyrly organnyń málimetinshe, qylmysqa memlekettik qyzmetshiler de tartylǵan. 2025 jyldyń qańtar-qazan aılarynda tórt adam tirkelgen. Olardyń úsheýi zııandy baǵdarlamalardy jasaý, paıdalaný nemese taratýǵa qatyssa, bireýi aqparatty zańsyz joıý nemese ózgertý áreketimen ustalǵan. Jalpy alǵanda, 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda, 2025 jyly bul salada qylmys jasaǵan adamdar sany 4,3 ese ósken.
Kınematografııada haker obrazy kóbine jas, tehnıkalyq turǵydan asa qabiletti stýdent retinde kórsetiledi. Alaıda qazaqstandyq statıstıka stereotıpti joqqa shyǵaryp otyr. Sońǵy jyldary kámeletke tolmaǵandar nemese stýdentter jasaǵan mundaı qylmys bir-aq ret – 2021 jyly ǵana tirkelgen.
Jalpy portretke kóz júgirtsek, otandyq kıberqylmyskerdiń negizgi beınesi – 21-40 jas aralyǵyndaǵy er adamdar.
– Kıberqylmyskerlerdiń ortaq portreti birkelki emes. Kópshiliginiń tehnıkalyq bilimi joǵary, olar baǵdarlamalaý, IT salasyn meńgergen. Kóbi uıymdasqan toptardyń quramynda áreket etedi. Biraq jalǵyz jumys isteıtin hakerler de bar. Olardyń arasynda qarjylyq maqsattaǵy «qara qalpaqtylar», saıası haktıvıster nemese ishki qyzmetkerler (insiders) kezdesedi. Psıhologııalyq turǵydan manıpýlıatsııaǵa beıim, áleýmettik ınjenerııa ádisterin sheber qoldanady, – deıdi kıberqaýipsizdik mamany.
Al qylmystyń júzege asý tásilderine kelsek, Positive Technologies sarapshylary kıbershabýyldardyń negizgi ádisterin birneshe sanatqa bóledi. Olar – áleýmettik ınjenerııa, osal tustardy qashyqtan paıdalaný, zııandy baǵdarlamalardy engizý, DDoS-shabýyldar men derekterdi komprometatsııalaý.
– Sátti júzege asqan kıbershabýyldardyń basym bóligi áleýmettik ınjenerııa arqyly jasalady. Bul ádiske fıshıng (jalǵan saıttar men hattar), vıshıng pen smıshıng (telefon jáne SMS alaıaqtyq), ıyqtan qaraý (parol men PIN-kodty baqylaý) jáne jalǵan tehnıkalyq qoldaý jatady. Qazaqstandaǵy shabýyldardyń 58%-y dál osy tásilge tıesili. Bul – álemdik úrdispen úndes kórsetkish, – deıdi Abylaı Isın.
Sarapshylardyń aıtýynsha, búgingi kıberqaýiptiń basty qarýy – kúrdeli kod emes, adam psıhologııasy. Qylmyskerler eń aldymen júıege emes, senimge shabýyl jasaıdy.
Nysana da san alýan. Shabýyldardyń 33%-ǵa deıini qarapaıym azamattarǵa baǵyttalsa, memlekettik mekemeler – 13%, ónerkásip – 10%, baılanys operatorlary – 8%, qarjy uıymdary men BAQ – 6 paıyz zardap shegedi. Bul kıberqylmystyń tek jeke adamdarǵa emes, tutas ekonomıkalyq sektorǵa qaýip tóndirip otyrǵanyn kórsetedi.
QR-kod qaqpany: tsıfrlyq aılanyń jańa túri
Búginde QR-kod tólem jasaýǵa, mázir ashýǵa, bılet nemese qyzmet alý úshin keńinen qoldanylady. Alaıda alaıaqtar bul tehnologııany da óz maqsatyna ıkemdep úlgergen.
Shema qarapaıym, resmı QR-kodtyń ústine jalǵan kod japsyrylady. Azamat kodty skanerlegende jalǵan saıtqa ótedi. Dızaıny, logotıpi barlyǵy uqsas. Kúdik týdyrmaıdy. Biraq tólem derekteri alaıaqtyń qolyna túsedi.
Mysaly, meıramhanada mázir úshin skanerlengen kod arqyly 180 myń teńge sheshilgen. Avtoturaq tóleminde domen ataýyndaǵy bir árip aıyrmashylyǵy saldarynan karta derekteri urlanǵan. «Sálemdeme jetkizilmedi» degen habarlamadaǵy QR-kod arqyly azamattardyń tolyq banktik derekteri alynǵan.
– QR-kodtar jalǵan saıttarǵa baǵyttaıdy. Bıyl mundaı qaterler odan ári ósýi múmkin, óıtkeni kópshilik skanerlengen siltemeniń qaıda aparatynyn teksermeıdi. Alaıaqtar ásirese fızıkalyq QR-kodtardy – japsyrma, jarnama, habarlandyrýlardy jıi qoldanady, – deıdi Abylaı Isın.
Sarapshylar kúdikti kodty baıqamaı skanerlep qoıǵan jaǵdaıda, ýaqyt ozdyrmaı áreket etýge shaqyrady.
– Eń aldymen bankke habarlasyp, qajet bolsa kartany buǵattaý kerek. Internet-bankıng, elektrondyq poshta jáne basqa da mańyzdy servısterdegi qupııasózderdi ózgertken jón. Barlyq akkaýnttarǵa eki faktorly aýtentıfıkatsııa qosý mańyzdy. Qurylǵydaǵy ınternetti ýaqytsha óshirip, antıvırýs arqyly tekserý qajet. Keıingi birneshe kún boıy shottaǵy barlyq operatsııany muqııat baqylaý kerek, – dep keńes beredi mamandar.
Kıberpolıtsııa qalaı jumys istep jatyr?
Búginde kıberqylmyspen kúres – Іshki ister mınıstrligi jumysynyń basym baǵyttarynyń biri. Tsıfrlyq keńistikte azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin vedomstvo keshendi sharalardy júzege asyryp keledi. Bul baǵyttaǵy negizgi úılestirýshi qurylym – mınıstrliktiń Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl departamenti.
Departament bastyǵy Jandos Súıinbaı memlekettik organdarmen birlesken jumys jolǵa qoıylǵanyn atap ótti.
– Búginde qylmystardyń basym bóligi jeli arqyly jasalady, qaskóıler azamattardyń aqshasyn jymqyrý úshin zamanaýı tehnologııalardy paıdalanady. Mundaı qylmystarmen kúresti zańnamalyq, tehnıkalyq jáne profılaktıkalyq baǵytta júrgizý qajet. Tek keshendi tásil kıberqylmysqa tıimdi qarsy turýǵa múmkindik berip otyr, – dedi departament bastyǵy.
Tsıfrlyq alaıaqtyq kúrdelengen saıyn qarsy áreket te tehnologııalyq deńgeıde kúsheıtilip jatyr.
Resmı derekterge súıensek, ótken jyly 19 mıllıonnan astam jalǵan qońyraý buǵattalǵan, 85 mıllıon alaıaqtyq qońyraýdyń joly kesilgen. Sonymen qatar 100 myńnan astam SIM-karta men 88 sim-box qurylǵysy tárkilendi. Shetelde 7, el ishinde 6 call-ortalyq joıyldy. Qylmystyq top qurý jáne oǵan basshylyq etý faktisi boıynsha 6 is qozǵalǵan, onyń biri transulttyq sıpatqa ıe.
Mınıstrlik ókiliniń aıtýynsha, jýyrda Shymkent qalasynda ınternet-alaıaqtardy qazaqstandyq SIM-kartalarmen qamtamasyz etip kelgen turaqty arna áshkerelendi. Tergeý derekterine sáıkes, 3 myńnan astam abonenttik nómir alaıaqtyq qońyraý jasaý úshin paıdalanylǵan. Qazir eki kúdikti qamaýǵa alynyp, sotqa deıingi tergeý júrip jatyr.
Quqyq qorǵaý organdary tehnıkalyq tetikterdi jetildirýmen qatar, azamattardyń tsıfrlyq saýattylyǵyn arttyrýǵa da erekshe mán beredi.
– Kıbergıgıenany saqtaý – qylmystyń aldyn alýdyń eń tıimdi joly. Kúmándi siltemelerge ótpeńizder, bank kartalaryn úshinshi tulǵalarǵa bermeńizder jáne jeke derekterińizdi eshkimge jarııalamańyzdar, – dep eskertedi Jandos Súıinbaı.
XXI ǵasyrdyń «pandemııasy»
Qazaqstandaǵy ahýaldy jahandyq úrdisterden bólip qaraýǵa bolmaıdy. Microsoft jarııalaǵan Digital Defense Report 2024 derekterine sáıkes, kıbershabýyldardyń negizgi nysanalary – AQSh, Izraıl, Ýkraına, BAÁ, Ulybrıtanııa jáne Qytaılyq Taıvan. Al alǵashqy jıyrma memlekettiń qataryna Úndistan, Germanııa, Frantsııa, Saýd Arabııasy, Túrkııa, Reseı jáne Qytaı kiredi. Bul kıberqaterdiń geografııasy keńeıip, strategııalyq jáne ekonomıkalyq turǵydan mańyzdy elderge baǵyttalatynyn kórsetedi.
Sarapshylar kıberqylmysty XXI ǵasyrdyń «pandemııasy» dep ataýy da osydan. Sondyqtan elimiz kúres qarqynyn údetýi tıis.
– Bıyldan bastap SIM-kartany tirkeý úshin bıometrııalyq ıdentıfıkatsııa engizildi. Operatorlar men bankterdiń ózara jumysyn jaqsartý maqsatynda Anti-Fraud ortalyqtary qurylyp, halyqaralyq operatsııalar keńeıtiledi. Sonymen qatar SIM-karta shyǵarýdy shekteý, jalǵan qońyraýlardy avtomatty túrde buǵattaý júıesin engizý jáne derekter bazasyn ortaq paıdalaný mańyzdy bolyp otyr. Zańdy qatańdatý men aıyppuldardy kóbeıtý de tıimdi sheshimderdiń biri, – dep sanaıdy Abylaı Isın.
Túıindeı aıtqanda, tehnologııa damyǵan saıyn qylmyskerler de beıimdeledi. Sondyqtan olarǵa qarsy turýdyń formýlasy aıqyn. Ol – myqty zańnamalyq baza, zamanaýı tehnıkalyq qorǵanys pen joǵary kıbersaýattylyq. Osy úsh tirek birikkende ǵana qaýipsizdikti qalqan etýge bolady.