Qazaqstan ǵalymdary gektarynan 35 tonnaǵa deıin ónim beretin kartop sortyn shyǵardy
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstandyq ǵalymdar joǵary ónimdiligimen jáne birqatar aýrýlarǵa tózimdiligimen erekshelenetin «Aıthojın» atty jańa otandyq kartop sortyn shyǵardy, dep habarlaıdy QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi.
Jańa sort Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty men M.Á.Aıthojın atyndaǵy Molekýlalyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýty ǵalymdarynyń birlesken eńbeginiń nátıjesinde ázirlendi.
Zertteýdiń negizgi maqsaty – Qazaqstannyń topyraq-klımattyq jaǵdaılaryna beıimdelgen, joǵary ónimdi, aýrýlarǵa tózimdi jáne sharýashylyqqa qajetti qasıetteri bar jańa kartop sortyn shyǵarý. Ǵalymdar dástúrli selektsııa ádisterin zamanaýı bıotehnologııalyq jáne molekýlalyq-genetıkalyq tásildermen ushtastyrǵan.
Kópjyldyq zertteýler barysynda kartoptyń perspektıvaly selektsııalyq materıaldary keshendi baǵalandy. Mamandar olardyń ónimdiligin, pisip-jetilý merzimin, túınekteriniń morfologııalyq jáne taýarlyq sapasyn, aýrýlarǵa tózimdiligin jáne basqa da mańyzdy qasıetterin zerttegen.
Nátıjesinde qundy qasıetter keshenimen erekshelenetin perspektıvaly genotıp iriktelip, «Aıthojın» atty jańa sort retinde usynyldy.
Jańa kartop erte pisetin jáne joǵary ónimdi sorttar tobyna jatady. Onyń ónimdiligi gektaryna 35 tonnaǵa deıin jetedi.
Túınekteri sary tústi, domalaq-sopaqsha pishindi, kózsheleri az ári usaq. Kesken kezde qaraımaıdy. Quramyndaǵy krahmal mólsheri 14,1-18,3%, al S dárýmeni 21,1-24,3 mg% deńgeıinde.
Sorttyń mańyzdy erekshelikteriniń biri – kartoptyń mozaıkalyq X vırýsyna (PVX) tózimdiligi. Sonymen birge ol alternarıoz ben fýzarıozdyq solý aýrýlaryna salystyrmaly túrde tózimdi.
Jańa sortty shyǵarý kezinde eki ǵylymı uıymnyń zertteý baǵyttary ózara sabaqtastyryldy. Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda selektsııalyq jumystar júrgizilse, M.Á.Aıthojın atyndaǵy Molekýlalyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýtynda molekýlalyq-genetıkalyq zertteýler oryndaldy.
– Bul sort – birneshe jyl boıy zertteý júrgizip, tıimdi sheshimderdi izdegen ǵalymdar ujymynyń birlesken eńbeginiń nátıjesi. Selektsııalyq zertteýler men molekýlalyq-genetıkalyq jumystar birin-biri tolyqtyryp, ǵylymı nátıjeni naqty selektsııalyq jetistikke jetkizýge múmkindik berdi, – deıdi jańa sort avtorlarynyń biri, M.Á.Aıthojın atyndaǵy Molekýlalyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýtynyń 3-kýrs doktoranty Merýert Qoshmaǵambetova.
Zertteýshi aýyl sharýashylyǵy ǵylymynda 15 jyldan astam ýaqyt eńbek etip keledi. Onyń ǵylymı baǵyty kartop jáne kókónis selektsııasy, tuqym sharýashylyǵy men bıotehnologııa máselelerin qamtıdy.
«Aıthojın» sortyn ázirleý ǵalymnyń «Innovatsııalyq ádister negizinde aýrýlardan saýyqtyrylǵan kartop sorttarynyń bastapqy tuqym sharýashylyǵyn júrgizý» taqyrybyndaǵy doktorlyq dıssertatsııasymen de sabaqtas.
Jańa sort avtorlarynyń qatarynda D.S.Sharıpova, J.A.Toqberenova, K.O.Sháripov, O.V.Karpova, M.J.Qoshmaǵambetova, B.J.Seıtmuratov, E.S.Qoıbaǵarov, R.Q.Balǵabaeva jáne reseılik selektsıoner-ǵalym E.P.Shanına bar.
Sortqa «Aıthojın» ataýy Qazaqstandaǵy molekýlalyq bıologııa ǵylymynyń qalyptasýyna zor úles qosqan akademık Murat Ábenuly Aıthojınniń ǵylymı murasyna qurmet retinde berilgen.
Qazirgi ýaqytta ǵalymdardyń kelesi mindeti – «Aıthojın» sortyn memlekettik sortsynaqqa usyný jáne ony selektsııalyq jetistik retinde quqyqtyq qorǵaý rásimderinen ótkizý.
Odan keıin jańa otandyq sortty óndiriske engizý, elimizdiń tuqym sharýashylyqtaryn joǵary sapaly bastapqy tuqymdyq materıalmen qamtamasyz etý jáne otandyq kartop tuqym sharýashylyǵynyń turaqty damýyna ǵylymı negiz qalyptastyrý josparlanyp otyr.
Aıta keteıik, Ǵalymdar ónerkásip qaldyqtaryndaǵy qundy komponentterdi zertteıdi.
