Qazaqstan energııa tıimdiligin strategııalyq basymdyq retinde qarastyrýy kerek – Sarapshy

Buǵan deıin T. Samuratov Qazaqstanda Dúnıejúzilik bank, Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy (BUUDB) jáne Germanııanyń energetıkalyq agenttigi (Dena) seriktestigimen júzege asyrylǵan energııa únemdeý baǵdarlamalaryn qatysqan. Qazirgi ýaqytta AQSh-tyń Boston qalasynda jumys isteıdi jáne AQSh-taǵy energııa tıimdiligi salasyndaǵy jetekshi bastamalardyń biri – Mass Save baǵdarlamasyna qatysady.

– Qazaqstan 2029 jylǵa qaraı JІÓ-niń energııa syıymdylyǵyn 15%-ǵa tómendetý maqsatyn qoıdy. Bul maqsatty júzege asyrý múmkindigin qalaı baǵalaısyz?

– Bul maqsatqa qol jetkizýge bolady, biraq ony tehnıkalyq túzetý retinde emes, qurylymdyq ekonomıkalyq reforma retinde qarastyrý qajet. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2023 jylǵy Joldaýynda bul mindetti jarııalaý arqyly energııa tıimdiligi endi memlekettik deńgeıdegi strategııalyq basymdyqqa aınalǵanyn kórsetti.

Energııa syıymdylyǵy – JІÓ men jalpy energııa tutyný arasyndaǵy qatynas. Bul kórsetkish ekonomıkanyń energııany qanshalyqty tıimdi paıdalanyp, ony naqty qundylyqqa aınaldyratynyn bildiredi. Qazaqstan sııaqty resýrstarǵa baı el úshin onyń tómendeýi básekege qabiletke, fıskaldyq turaqtylyqqa jáne ınvestıtsııalyq tartymdylyqqa tikeleı áser etedi.

2024 jyldyń sońyna qaraı Qazaqstannyń JІÓ energııa syıymdylyǵy 2021 jylmen salystyrǵanda 5%-ǵa tómendedi. Bul jaqsy nátıje. Alaıda qalǵan 10%-ǵa jetý aıtarlyqtaı kúrdeli bolady. Qazaqstandaǵy Dúnıejúzilik bank pen BUUDB baǵdarlamalaryn basqarý tájirıbeme súıene otyryp aıtarym, kóp jaǵdaıda alǵashqy nátıjeler jabdyqtardy jańartý, ǵımarattardy oqshaýlaý, tıimsiz tustardy joıý sekildi ońaı oryndalatyn sharalar esebinen alynady. Al kelesi kezeń ınstıtýtsıonaldyq ózgeristerdi, tıimdi qarjylandyrý tetikterin jáne turaqty baqylaýdy talap etedi.

Jalpy, energııa tıimdiligi – bir rettik nátıje emes, úzdiksiz basqarýdy qajet etetin protsess.

– Siz Qazaqstandaǵy halyqaralyq energetıkany jańǵyrtý, ulttyq masshtabtaǵy energetıkalyq jobalaryna tikeleı qatysqanyńyzdy aıttyńyz. Bul baǵdarlamalar týraly tolyǵyraq aıtyp berińizshi, negizgi nátıjeleri qandaı boldy?

– Bul baǵdarlamalar durys iske asyrylǵan jaǵdaıda energııa tıimdiligi naqty ári ólshenetin nátıje beretinin kórsetti. Máselen, Dúnıejúzilik bank qoldaǵan joba aıasynda Qazaqstan boıynsha 96 mektep pen aýrýhana jańǵyrtyldy. Jalpy ınvestıtsııa kólemi 21,7 mln dollardy qurady. Nátıjesinde 719 gıgavatt-saǵat energııa únemdelip, shamamen 306 myń tonna SO₂ shyǵaryndylary azaıdy. Al ınvestıtsııanyń ótelý merzimi shamamen segiz jyl boldy. Bul kórsetkishter bıýdjet qarajatyn únemdeýge, ǵımarat ishindegi jaılylyqty arttyrýǵa jáne ınfraqurylymnyń turaqtylyǵyn kúsheıtýge múmkindik berdi.

Keıin BUU Damý baǵdarlamasymen birlesip, 70 memlekettik nysandy qamtyǵan 7,5 mln dollarlyq jobany júzege asyrýǵa qatystym. Bul jumys úkimetaralyq kelisimderdi ázirleýdi, Qarjy mınıstrligine qarjylyq negizdeme usynýdy jáne óńirlerdegi merdigerlerdiń jumysyn úılestirýdi qamtydy. Osy tájirıbe bir nárseni aıqyn kórsetti: aýqymdy energııa tıimdiligi jobalary – eń aldymen ınjenerlik emes, basqarý jáne úılestirý máselesi. Tehnıkalyq sheshimder bar, bastysy olardy júıeli túrde júzege asyratyn tıimdi ınstıtýtsıonaldyq tetikter bolýy kerek.

– Qazirgi derekterge sáıkes, sońǵy energııa tutynýdyń shamamen jartysy ǵımarattar sektoryna tıesili eken. Bul baǵytta energııa tutynýdyń artýyn nemen túsindirýge bolady?

– Bul jaǵdaı memlekettik saıasattyń basym baǵyttaryn qaıta qaraýdy qajet etedi. 2024 jylǵy derekter boıynsha energııa tutyný qurylymynda ǵımarattar – 47,7%, kólik – 24,9%, ónerkásip – 5,2%, al qalǵan sektorlar – 22,2% deńgeıinde qalyptasqan. ıAǵnı, energııa tutyný qurylymynda ǵımarattar sektory basym baǵytqa aınalyp otyr. Ónerkásip óndirisi artqanyna qaramastan, onyń energııa tutynýdaǵy úlesi tómendedi. Ónerkásip óndirisi artqanymen, onyń jalpy energııa tutynýdaǵy úlesi tómendedi. Sebebi, energııa tıimdiligi talaptarynyń kúsheıýi, mindetti aýdıtter jáne jańǵyrtý sharalary ónim birligine shaqqandaǵy energııa shyǵynyn azaıtty.

Al ǵımarattar sektory – múlde basqa másele. Qazaqstanda turǵyn úı qory qarqyndy túrde ulǵaıyp keledi, biraq qoldanystaǵy ǵımarattardyń basym bóligi zamanaýı jylý standarttaryna saı kelmeıdi. Sońǵy taldaýlarǵa sáıkes, áleýmettik nysandardyń shamamen úshten biri jańartylǵan energııa tıimdiligi talaptaryna saı emes. Keı óńirlerde bul kórsetkish 50%-ǵa deıin jetedi. Bul memlekettik shyǵyndardyń artýyna tikeleı áser etedi.

Óz tájirıbemde, mektepter men aýrýhanalardy jańǵyrtý barysynda ár nysan boıynsha energııa tutynýdy 25-40%-ǵa deıin qysqartýǵa qol jetkizdik. Eger mundaı tásilder ulttyq deńgeıde júıeli túrde engizilse, onyń tıimdiligi áldeqaıda joǵary bolar edi.

–Memlekettik sektorda qandaı reformalardy eń ózekti dep atar edińiz?

– Memlekettik sektor aldymen úlgi kórsetýi kerek. Bul boıynsha eń mańyzdy úsh baǵytqa nazar aýdarǵan jón. Birinshisi – memlekettik ǵımarattarǵa energııa tıimdiligi boıynsha mindetti sertıfıkattaý engizý, ekinshisi – energııa tutynýǵa ortalyqtan monıtorıng jasaý jáne úshinshisi – ǵımarattardy basqaratyn mamandardy kásibı daıyndaý men sertıfıkattaý júıesin qalyptastyrý.

Meniń oıymsha, memlekettik ınfraqurylymdaǵy energııa tıimdiligi – tek bıýdjetti únemdeý ǵana emes, jeke sektorǵa beriletin naqty sıgnal bolýy kerek. Eger memlekettik ǵımarattar naqty nátıjeler kórsetse, bul eldegi energııa tıimdiligine degen senimdi arttyrady.

Sonymen birge, energııa tıimdiligine salynǵan ınvestıtsııalar kóp jaǵdaıda ózin-ózi aqtaıdy. Men jetekshilik etken jobalarda únemdelgen qarajat kapıtaldyq shyǵyndardy úsh-tórt jylda tolyq ótep shyqty. Memlekettik qarjy turǵysynan bul óte tıimdi kórsetkish.

– Qazirgi ýaqytta sizdińAQSh-tyń Massachýsets shtatyndaǵy «Mass Save» baǵdarlamasynda jumys istep júrgenińizdi bildik. Qazaqstan bul júıeden qandaı sabaq ala alady?

– Massachýsets shtatynyń bul tájirıbesin qyzyqty ári paıdaly úlgi deýge bolady. 2021 jyly bul shtat 2050 jylǵa qaraı parnıktik gaz shyǵaryndylaryn 0-ge deıin azaıtýdy maqsat etip, zań qabyldady. Alaıda bul saıasattyń tıimdi jumys isteýi onyń qarjylyq qurylymyna tikeleı baılanysty.

«Mass Save» baǵdarlamasy elektr energııasy men gaz tólemderinen alynatyn arnaıy shaǵyn tólem esebinen qarjylandyrylady. 2019-2023 jyldary turǵyn úıler men kommertsııalyq ǵımarattardyń energııa tıimdiligin arttyrýǵa shamamen 5,33 mıllıard dollar ınvestıtsııa salynǵan. Atalǵan baǵdarlama energııa aýdıti, oqshaýlaý jáne aýa tyǵyzdaý, jylý sorǵylaryn ornatý, aýa baptaý júıelerin (HVAC) jańartý jáne joǵary tıimdi jabdyqqa jeńildik berýdi kózdeıdi.

Men arnaıy sertıfıkattalǵan ǵımarattardy energetıkalyq baǵalaý mamany (Building analyst professional) retinde turǵyn úılerge energetıkalyq baǵalaý júrgizemin jáne úı ıelerimen tikeleı jumys isteımin. Kúndelikti tájirıbede durys yntalandyrý mehanızmderi adamdardyń áreketine tikeleı áser etetinin kórip otyrmyn. Qarjylyq syn-qater azaıyp, tehnıkalyq keńes qoljetimdi bolsa, turǵyndar jylý júıesin jańartýǵa nemese oqshaýlaýdy jaqsartýǵa ózderi-aq yntaly bolady.

Munda Qazaqstanǵa paıdaly bolar negizgi oı aıqyn: retteý sharalary mindetti túrde yntalandyrý tetikterimen qatar júrýi tıis. Al qarjylyq qoldaýsyz, aldyn ala shyǵyndy tómendetetin quraldarsyz tipti eń úzdik standarttar da tolyq oryndalmaı qalýy múmkin.

– Siz Qazaqstannyń memlekettik basqarý júıesinde de, AQSh-taǵy naryqtyq baǵdarlama aıasynda da jumys istep kórdińiz. Eki elde jınaqtalǵan tájirıbeńiz sizdiń kózqarasyńyzǵa qalaı áser etti?

– Bul maǵan salystyrmaly kózqaras berdi. Qazaqstanda halyqaralyq damý ınstıtýttarynyń qoldaýymen júzege asyrylǵan, memleket bastamashy bolǵan, ortalyqtandyrylǵan jańǵyrtý baǵdarlamalarymen jumys istedim. Al AQSh-ta kerisinshe kommýnaldyq kompanııalarǵa negizdelgen jáne qatań retteýshilik baqylaýmen júretin yntalandyrý modelinde qyzmet etip júrmin. Eki júıede de jobalardy tikeleı iske asyrǵan, tájirıbeli mamandar az. Sondyqtan men qaı tásilderdi naqty beıimdeýge bolatynyn anyq kóre alamyn. Árıne, barlyq quraldardy tolyǵymen kóshirý múmkin emes, sebebi ınstıtýtsıonaldyq orta ártúrli. Degenmen keıbir ámbebap qaǵıdattar bar: ashyq ólsheý jáne verıfıkatsııa júıesi, nátıjege negizdelgen qarjylandyrý, kásibı sertıfıkattaý standarttary jáne ekonomıkalyq saıasatpen úılestirilgen uzaq merzimdi strategııalyq josparlaý.

Osylaısha, álemniń eki bóliginde, muhıttyń ar jaǵy men ber jaǵynda jınaqtaǵan tájirıbeler maǵan bir mańyzdy shyndyqty kórsetti: energııa tıimdiligi tek formaldy talap bolmaýy kerek. Ol ulttyq damý strategııasymen biriktirilýi kerek.

– Aldaǵy bes jylda Qazaqstan qandaı basymdyqtarǵa kóńil bólýi qajet? Qandaı strategııalyq múmkindikterdi boljaýǵa bolady?

– Eń aldymen, turǵyn úılerdi jańǵyrtýdyń turaqty ulttyq yntalandyrý tetigin qurý kerek. Bul energııany únemdeýge ǵana emes, azamattardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa da áser etedi. Ekinshiden, memlekettik ınfraqurylym nysandarynda energııa tutynýdy tsıfrlyq monıtorıngteý júıesin kúsheıtýge bolady. Bul júıe energııany basqarýdy tıimdirek etedi, shyǵyndardy azaıtady jáne strategııalyq josparlaýǵa múmkindik beredi. Úshinshiden, energııa tıimdiligi maqsattaryn ónerkásiptik jáne qalalyq damý strategııalarymen úılestirý mańyzdy. Mundaı ıntegratsııa bir ýaqytta ekonomıkalyq ósim men ekologııalyq turaqtylyqty qamtamasyz etedi.

Qazaqstanda bilikti ınjener mamandar men jetkilikti qarjylyq resýrstar bar. Endigi mindet – osy áleýettiń aýqymyn keńeıtip, nyǵaıta túsý. Eger bul sharalar tıimdi júzege asyrylsa, energııa tıimdiligi memlekettik bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtady, ınvestorlardyń senimin arttyrady, azamattardyń ómir sapasyn jaqsartady, energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtedi jáne ekonomıkalyq ósimdi tejemeı-aq klımattyq mindetterdi oryndaýǵa múmkindik beredi.

Kóp jaǵdaıda energııa tıimdiligi «kórinbeıtin resýrs» dep atalady. Degenmen bul ekonomıkalyq damýǵa tikeleı yqpal etetin eń qýatty quraldardyń biri. Energııa óndirý salasynda tarıhı jetistikterge jetken el retinde Qazaqstan úshin kelesi kezeń – osy resýrsty qanshalyqty tıimdi ári oryndy paıdalanýǵa baılanysty. Mundaı transformatsııa zamanaýı tehnologııany engizýdi ǵana emes, kóshbasshylyq pen strategııalyq basqarýdy da talap etedi.

– Suhbat sońynda energııa tıimdiligi men turaqty damý salasynda mansap qurǵysy keletin qazaqstandyq jas mamandarǵa qandaı keńes berer edińiz?

– Energııa tıimdiligi – ınjenerlik, ekonomıkalyq, memlekettik saıasat jáne ekologııalyq jaýapkershilik salalary toǵysatyn mańyzdy baǵyttardyń biri. Jas mamandarǵa keńesim – tehnıkalyq tereń bilim men strategııalyq oılaýdy qatar damytý kerek. Qazaqstanǵa jylytý júıesiniń qalaı jumys isteıtinin túsinetin mamandar ǵana emes, memlekettik qarjylandyrý tetikterin meńgergen, energııa aýdıtin júrgizip qana qoımaı, ulttyq deńgeıdegi aýqymdy júıelerdi jobalaı alatyn kásibı mamandar qajet.

Meniń eńbek jolym da osy qaǵıdalarǵa arqa súıeıdi. Bastapqyda tikeleı energetıka nysandarynda jumys istedim, keıin memlekettik qyzmette halyqaralyq ınstıtýttarmen tájirıbe almasyp, búginde AQSh-taǵy eń damyǵan energııa tıimdiligi júıeleriniń birinde eńbek etip júrmin. Árbir kezeń aldyńǵy tájirıbeniń negizinde qalyptasty.

Bul salada úlken jetistikterge, ataq-dańqqa jetýdiń ońaı joly joq. Ol qatań tártipti, naqty ólshenetin nátıjelerdi jáne úzdiksiz bilim alýdy talap etedi. Áıtse de, bul salada múmkindikter de óte kóp. Qazaqstan energetıkalyq jańǵyrtý arqyly aldaǵy ondaǵan jyldarǵa ekonomıkalyq básekege qabiletin aıqyndaıtyn kezeńge qadam basty. Búgin kásibı biliktiligin qalyptastyrǵan mamandar erteń ulttyq saıasatty jáne strategııany aıqyndaıdy. Energııa tıimdiliginiń ózi kórinbeýi múmkin, biraq onyń áseri naqty seziledi. Al kelesi býynnyń osy ózgeristerdi basqarýǵa jáne alǵa jeteleýge tolyq múmkindigi bar.

– Mazmundy suhbatyńyz úshin alǵys aıtamyz!