Qazaqstan Chehııaǵa tikeleı munaı jetkizýshi el bola alady - Premer-mınıstr Andreı Babısh
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan – tranzıttik áleýetin tolyq júzege asyryp, Eýropa men Azııa arasyndaǵy «altyn kópirge» aınalýdy maqsat tutyp otyrǵan el. «Kári qurlyqqa» aýadaı qajet energetıkalyq resýrsqa da baı ári onyń eksportyn arttyrýǵa da múddeli. Atalǵan maqsattardy júzege asyrý úshin Eýropanyń qaq ortasynan oryn tepken Cheh Respýblıkasymen qarym-qatynastyń mańyzy zor. Silk Way telearnasynyń tilshisi elimizge resmı saparmen kelgen Cheh Premer-mınıstri Andreı Babıshpen suhbattasyp, eki eldiń ózara yqpaldastyǵy taqyrybynda áńgime órbitti.
– Qurmetti Premer-Mınıstr myrza, Qazaqstanǵa qosh keldińiz! Bul sizdiń elimizge, astanamyzǵa alǵashqy saparyńyz ekenin bilemiz. Búgin siz Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesý ótkizdińiz. Alǵashqy suraǵym da osyǵan qatysty: joǵary deńgeıdegi bul kelissózden qandaı nátıje kútýge bolady? Jalpy bul saparyńyzdy Qazaqstan men Chehııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa kezeńiniń bastaýy dep aıtýǵa bola ma?
– Eń aldymen, men de sizge alǵys bildiremin. Elderińizge kelgenime óte qýanyshtymyn. Qazaqstanǵa kelýdi kópten armandap júr edim. Sebebi ýnıversıtet bitirgennen keıin shıkizat ımporttaıtyn kompanııada jumys istedim. Ol kezde biz Jambyl men Shymkentten sary fosfor satyp alatynbyz. Shıkizat bizdiń Chehııadaǵy zaýytqa deıin shamamen 9 000 shaqyrym jol júrip ótip, jetkiziletin. Biz Chehııanyń iri kompanııalarynan quralǵan mańyzdy delegatsııamen keldik. Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy negizgi seriktesterimizdiń biri dep sanaımyz.
Qazaqstan - tabıǵı resýrstarǵa óte baı el. Munda Mendeleev kestesindegi elementterdiń basym bóligi bar deýge bolady. Al qazirgi tańda Eýropada energetıka máselesi erekshe ózekti. Ókinishke qaraı, «jasyl energetıka» strategııasy eýropalyq ónerkásipke keri áserin tıgizip jatyr. Sondaı-aq Cheh Respýblıkasy Iran qaqtyǵysy saldarynan týyndaǵan Ormýz buǵazyndaǵy máselelerge de basa mán berip otyr.
Sondyqtan biz atom elektr stantsııalaryn damytýdy basym baǵyt retinde qarastyryp otyrmyz. Osy rette Qazatomprom men ČEZ kompanııalary arasynda kelisim jasalǵanyna qýanyshty ekenimizdi atap ótkim keledi. Qazaqstan ýran óndirý boıynsha álemde birinshi oryndaǵy el, sondyqtan bul saladaǵy yntymaqtastyqtyń áleýeti zor.
Jalpy, energetıka salasynda tek ýran ǵana emes, shıki munaı baǵyty da mańyzdy. Qazaqstan Chehııa úshin negizgi shıkizat jetkizýshi memleket sanatynda. Sondyqtan biz bul baǵyttaǵy yntymaqtastyqtyń zor áleýetin kórip otyrmyz.
– Energetıka salasyndaǵy dıalogta óz elińiz úshin qandaı naqty maqsattar qoıyp otyrsyz?
– Biz bul máseleni talqylaǵan bolatynbyz, nátıjesinde Qazaqstanmen tıimdi yntymaqtastyq ornatýǵa múmkindik bar ekenin kórdik. Qazaqstan bizge munaı jetkizýge daıyn. Chehııadaǵy munaı óńdeý zaýyttary negizinen PKN Orlen kompanııasyna tıesili. Sonymen qatar Germanııadaǵy Loına qalasyndaǵy Total kompanııasyna qarasty zaýytpen de áriptestik múmkindigin qarastyryp jatyrmyz. Ol zaýytta da qazaqstandyq munaıdy óńdeýge bolady.
Sondyqtan Qazaqstannyń biz úshin tikeleı munaı jetkizýshi bolýǵa daıyn ekenine óte qýanyshtymyz.
– Endi yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryn kezeń-kezeńimen qarastyrsaq. Mysaly, saýda salasy. Meniń bilýimshe sońǵy jyldary aradaǵy saýda-sattyq 15 eseden astam ósti. Ekonomıkalyq baılanystardy odan ári damytý úshin qandaı naqty qadamdar qajet?
– Chehııa negizinen eksportty Eýropalyq Odaqqa baǵyttaıdy. Sondyqtan biz jańa naryqtardy izdep jatyrmyz. Qazaqstan úlken memleket jáne elderińizde kóptegen salalarda zor áleýet bar. Sizderde qor bırjasynyń belsendi jumys isteıtini jáne kásipkerlikke qolaıly orta qalyptasqany qýantady. Bul cheh kompanııalary úshin jańa esik ashatyny sózsiz.
Biz ásirese qorǵanys ónerkásibinde myqtymyz. Bul salada áriptestikti nyǵaıtýǵa bolady. Sonymen qatar óndiris salasynda da úlken áleýet bar. Osy sapar aıasynda kómir elektr stantsııalaryn jańǵyrtý boıynsha birlesken kásiporyn qurý jóninde kelisimderge qol qoıyldy.
– Ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tereńdetý týraly sóz bolǵanda, kólik baılanysy men logıstıkanyń mańyzy erek. Qazaqstan bul sektordy, atap aıtqanda, Eýropa men Azııa arasyndaǵy negizgi baılanys retinde qarastyrylatyn «Orta dálizdi» belsendi damytyp jatyr. Osy baǵyt boıynsha júk tasymaldaý kólemi úzdiksiz ósip keledi. Chehııanyń Eýropada ornalasqanyn eskere otyryp, Siz osy megajobaǵa Praganyń qatysý áleýetin qalaı baǵalaısyz jáne qandaı naqty ınfraqurylymdyq nemese logıstıkalyq jobalar qolǵa alynýy múmkin?
– Bul óte mańyzdy joba jáne biz bul óńirdi Eýropamen baılanystyrýymyz kerek. Bizdiń delegatsııa quramynda Qazaqstan temir joldaryn jańǵyrtýǵa belsendi qatysatyn AŽD kompanııasy bar. Olardyń sizdiń elge usynar óz tájirıbesi bar.
– Al áýe qatynasy týraly ne aıtasyz? Astana men Praga arasynda tikeleı reısterdi iske qosý jospary qanshalyqty shynaıy?
– Bul jaqsy suraq, sebebi biz týrıster úshin óte mańyzdy sheshim qabyldadyq - Karlovy Var áýejaıyna ınvestıtsııa salamyz. Aldymen Pragadan Karlovy Varǵa deıin avtomagıstral salynady, sebebi qazir qazaqstandyq týrısterge ol jerge jetý úshin shamamen eki saǵat kerek. 2029 jylǵa qaraı bul ýaqyt bir saǵatqa jetpeıtin bolady. Sodan keıin biz Karlovy Vardaǵy ushý-qoný jolaǵyn keńeıtip, uzartamyz. Bul týrıstik qarym-qatynasty jaqsartatynyna senimdimin.
– Bilim salasyna qysqasha toqtalýǵa ruqsat etińiz. Biz kóptegen qazaqstandyq stýdentterdiń Chehııada oqyp jatqanyn bilemiz. Birlesken baǵdarlamalardan ýnıversıtetterdiń fılıaldaryn ashýǵa deıin akademııalyq yntymaqtastyq qandaı qadamdar arqyly nyǵaıtylady?
–Bul baǵytta úlken áleýet bar. Keshe sizderdiń jasandy ıntellekt ortalyqtaryńyzǵa bardym, bul keremet oqıǵa boldy. Men tańdanysymdy jasyra almaımyn - óte áserli boldy. Men jas jáne ozyq bilimdi azamattarmen júzdestim, sondyqtan da ýnıversıtettermen yntymaqtastyq úshin úlken áleýet kórip otyrmyn.
Biz óz tarapymyzdan, árıne, sizderdiń azamattaryńyz úshin vızalyq rásimderdi jáne basqa da sharttardy jeńildetýimiz kerek. Men sondaı-aq sizderdiń kardıologııalyq aýrýhanalaryńyzda boldym, onda 2012 jyly eCAN cheh dárigerleriniń qatysýymen alǵashqy júrek transplantatsııasy jasalǵan.
Densaýlyq saqtaýǵa basa nazar aýdaramyn, ásirese onkologııalyq aýrýlardyń, júrek-qan tamyry aýrýlarynyń, sondaı-aq psıhıkalyq densaýlyqtyń aldyn alý salasy mańyzdy.
– Áńgimemizdi qorytyndylasaq, Siz Chehııa men Qazaqstan arasyndaǵy aǵymdaǵy qarym-qatynastardy qalaı baǵalaısyz jáne yntymaqtastyqtyń qandaı baǵyttary búginde erekshe nazar aýdarýdy talap etedi?
– Elderińiz osy óńirde óte mańyzdy orynǵa ıe, jahandyq derjavalar - Reseı jáne Qytaımen shekaralas. Meniń oıymsha, Prezıdentterińiz búgingi halyqaralyq geosaıası jaǵdaıda mańyzdy ról atqara alady, sebebi barlyq janjaldar dıplomatııalyq jolmen sheshilýi tıis ekenine senimdimin.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin BUU, NATO jáne basqa da uıymdardy qurdyq. Alaıda, qazir is júzinde eshkim beıbitshilik týraly til qatpaıdy. Esesine barlyǵy áskerı shyǵyndardyń ósýi men ekonomıkany mılıtarızatsııalaý týraly aıtady. Sondyqtan da men bul óńir óte mańyzdy dep sanaımyn jáne bul rette Prezıdentterińiz óz dıplomatııalyq strategııasyn iske asyrý arqyly mańyzdy ról atqarady.
Men elderińizge kelýdi kópten beri josparlaǵan edim. Búginde bul taqyryptardyń bári, ásirese energetıkalyq yntymaqtastyq kún tártibinde asa ózekti. Bizge jańa naryqtar kerek, Men Uly elderińiz - Qazaqstannyń qol jetkizgen jetistikterine tántimin.
Men az ýaqyt bolsa da, munda bolǵanyma óte qýanyshtymyn. Yntymaqtastyq odan ári nyǵaıatynyna senimdimin.
– Premer-mınıstr myrza, ýaqytyńyzdy bólip, saýalymyzǵa jaýap bergenińiz úshin rahmet.
– Suhbatqa shaqyrǵanyńyzǵa rahmet!
