Qazaqstan bıdaıynyń Qytaıǵa satylmaýyna ne sebep?
ASTANA. Shildeniń 28-i. QazAqparat /Rızabek Núsipbek/ - Elimizdiń basty baılyǵy jer qoınaýynda ǵana emes, jer betinde de jeterlik. Qazaqstan munaıly el bolýmen birge, agrarlyq salada da jedel damyp keledi. Ony Prezıdentimiz de jıi qaıtalap, ár sózinde aýylsharýashylyǵyn kótermeı, el ekonomıkasyn órkendete almaıtyndyǵymyzdy eskertedi. Qazaqstannyń bolashaqta aýylsharýashylyq ónimderin eksporttaıtyn iri memleketterdiń qataryna qosylýǵa múmkindigi zor.
Bүgingi taңda elimizdiң astyқ өnimderi Afrıka, Azııa men Eýropanyң 70-ten astam elderine shyғarylyp, astyқ eksporty boıynsha 6-7 oryndy ıelenip otyr. Bұl maқtanarlyқ nәtıje. Alaıda, mıllıard halқy bar tarıhı kөrshimiz Қytaı eline bizdiң bıdaıymyzdyң tipten az mөlsheri ғana өtip otyr. Қolda bar mәlimetterge jүginsek, Қytaıda jylyna 20 mıllıon adam artyқ týady, bұl bir aýdannyң astyғyn joғaltýmen para par. Қytaıdyң jyldyқ өnimi 100 mıllıon tonna tөңireginde bola tұrsa da jylyna 10 mıllıon tonna astyқ ımportyn қajet etedi. Bұl қazaқ bıdaıynyң eksporty үshin tabylmas sұranys. Қazaқstan syndy agrarlyқ elmen kөrshi bola tұrsa da Қytaı ne үshin Kanada, AҚSh sekildi elderden bıdaı tasıdy degen sұraқ týyndaıdy.
Қazaқstan bұryn sotsıalızm keңistiginde bolғan el. Bұryn Keңes odaғynyң bıdaıy jөninde Қytaı jaқsy pikirde bolmaғan. Kezinde tipti bizdiң bıdaıdy Қytaıғa kirgizýge tyıym salynғan. Өıtkeni keңestik bıdaı қarakүıe aýrýyna shaldyққan, sapasyz degen tүsinik қalyptasty. Mұndaı kөzқarastyң қalyptasýyna elimizde ıadrolyқ қarý synaғynyң jүrgizilýi de әser etken bolýy kerek. Biraқ keıin elimiz tәýelsizdigin alғannan keıin bұl teris pikirdiң bәri de kelmeske ketti. Al bүgingi қazaқ bıdaıynyң Қytaıғa satylýyna ne kedergi bolyp otyr?
Қytaı elinde arnaıy grantty jeңip alyp, қazir S. Seıfýllın atyndaғy agrotehnıkalyқ ýnıversıtette bir jyldyқ kelisimshartpen jұmys istep jatқan Қytaı aýyl sharýashylyғy ғylymdarynyң dotsenti Dýman Imanmәdiұly mұndaғy gәp sapa standarttarynyң sәıkessizdiginde jatқanyn aıtady. Onyң aıtýynsha, Қytaı Қazaқstan bıdaıyn bilmeıdi. Өıtkeni Қytaıda Қazaқstan bıdaıy týraly ғylymı eңbek joқ, Қytaıdyң aýyl sharýashylyқ ғalymdary da bұryn-soңdy Қazaқstanғa kelip zertteý jұmystaryn jүrgizbegen. Taғy bir sebep - Қytaı men Қazaқstannyң bıdaı sapasyna beriletin memlekettik standarttardyң sәıkes kelmeýinde bolyp otyr. «Tarқatyp aıtsaқ, Қytaıda bıdaıdyң sapasyn onyң aýyrlyғyna baılanysty anyқtaıdy. Mysaly, bıdaıdyң salmaғy 750 g/l - den (gramm-lıtr) joғary bolsa (bұl jerde Қytaı tarapynyң bıdaı sapasyn tekserý үshin 1 lıtr ydysқa salynғan bıdaıdyң salmaғy 750 grammnan joғary ne tөmen bolýyna baılanysty sapa kөrsetkishin belgileıtindigi meңzelip otyr. - red.), ol birinshi sұryptyғa jatady. Al Қazaқstannyң bıdaıy ýyzdylyғymen өlshenedi, ıaғnı aқýyzdyң kөptigimen baғalanady. Osy sebepti eki eldiң arasynda әli kүnge deıin bıdaı saýdasy jүrgizilmeı keledi. Meniң Қazaқstanғa saparymnyң maқsaty da sol, қazaқ bıdaıynyң erekshelikterin zerttep, memlekettik standarttardy sәıkestendirý», - deıdi D. Imanmәdiұly.
Қytaıғa astyқ eksporttaý mәselesi elimizdiң Aýyl sharýashylyқ mınıstrligin de beı-jaı қaldyryp otyrmaғan syңaıly. Қazir bұl baғytta da jүıeli jұmystar қolғa alyna bastapty. Aýyl sharýashylyғy mınıstrliginiң Agrotehnıkalyқ saıasat basқarmasynyң bastyғy Saғyntaı Jұmajanovtyң aıtýynsha, Қytaımen astyқ saýdasyn jasaý biz үshin өte paıdaly, өıtkeni shekaramyz tıip tұrғan kөrshimiz. Aramyz temir jol, tas joldarmen jalғasady. Al basқa elderge mysaly: Soltүstik Afrıka, Eýropaғa jetkizý үshin Reseı, Ýkraına arқyly өtemiz. Bұl қosymsha shyғyndy kөbeıtip, astyқ baғasyn қymbattatady. Sol arқyly әlemdik rynoktaғy bәsekede orny tөmendeıdi. Meniңshe, elimizdiң Қytaımen bıdaı saýdasynyң bүginge deıin bolmaýyna tүrli jaқtan қaraýғa bolady. Әýeli Keңes үkimeti jabyқ saıasat ұstanғandyқtan, Қytaımen saýda қatynasy bolmady. Қytaı sol kezde Kanada, AҚSh syndy eldermen tyғyz қatynas ornatyp, teңiz joldary arқyly astyқ tasydy. Tұraқty saýda қatynasyn қalyptastyrdy.
«Taғy bir sebep, Қytaıdyң bizben shekaralasatyn aýdandary, mysaly Shynjaң-Ұıғyr avtonomııalyқ өlkesiniң topyraғy құnarly, astyғy sapaly, әri jetkilikti boldy. Al ishki Қytaıғa bıdaıdy bizden gөri arғy jaғynan tasý tıimdi bolғan shyғar. Biraқ zaman erkine қoımaıdy, Қytaı halқy jyldan-jylғa kөbeıip keledi. Қazir olar astyқ ımportyna mұқtaj. Bұl mәsele týraly elimiz tarapynan kөptegen is-sharalar atқarylyp jatyr. 2003 jyly Aýyl sharýashylyғy mınıstrliginiң delegatsııasy Beıjiңge baryp, Қazaқ bıdaıynyң tanystyrylymyn jasady. Jәne sol jerde arnaıy өkildigimiz құryldy. Қazir eki el arasyndaғy sanıtarlyқ jaғdaı týraly hattama bekidi. Ol jaғynan eshқandaı kedergi joқ. Jaқynda 24 tonna bıdaıdy Үrimshige jiberdik, ol jerden standartyn tekserip kөredi. Bizdiң bıdaıdyң sapasy өte joғary ekenine eshkimniң kүmәni joқ. Jylyna 8 - 9 mıllıon tonna astyқ eksportyn jasap kelemiz. Құdaı қalasa, Қytaımen naғyz saýda endi bastalady», - deıdi S. Jұmajanov.
Қazaқstanda 17 mıllıonғa jýyқ halyқ tұrady. Іshki naryқta shamamen 9-9,3 mıllıon tonna bıdaı tұtynady. Elimiz jylyna orta eseppen 18 mıllıon tonnadaı astyқ jınaıdy. Osy kөrsetkish bizderdi oılandyrýғa tıis. Negizinen býғa, sýғa pisken taғamdardy jaқsy kөretin қytaılar bүginde ұn taғamdaryn da kөptep tұtyna bastady. Bұl Қytaı үkimetin bıdaıdy neғұrlym kөptep satyp alýғa ıtermelep otyr. Қytaı үshin de alystan arbalaғansha, irgeden bıdaı tasymaldaý әldeқaıda tıimdi. Bıdaıdy jaқyn jerge jetkizip, kөbirek tabys tabý bizge de қolaıly bolar edi.
