Qazaqstan áıelderiniń qazirgi beınesi qandaı – sotsıologter sıpattamasy

«Strategııa» áleýmettik jáne saıası zertteýler ortalyǵy qorynyń joba menedjeri, sotsıolog Olga Sımakovanyń aıtýynsha, ortasha statıstıkalyq qazaqstandyq áıel — 30–40 jastaǵy, turmystaǵy jáne bir nemese eki bala tárbıelep otyrǵan áıel. Onyń kásibı bilimi bar jáne kóbine qyzmet kórsetý salasynda jumys isteıdi nemese aýyl sharýashylyǵynda eńbek etedi.

Statıstıkaǵa sáıkes, qazirgi tańda Qazaqstannyń tek úsh óńirinde ǵana áıelder sany erlerden az — Túrkistan, Qyzylorda jáne Almaty oblystarynda. Qalǵan óńirlerde áıelder sany basym. Eń úlken aıyrmashylyq Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda, sondaı-aq Astana men Almaty qalalarynda baıqalady.

Sonymen qatar erler men áıelder sanynyń araqatynasy jasyna qaraı ózgeredi. 35 jasqa deıingi jastar arasynda erler kóbirek, alaıda jas ulǵaıǵan saıyn áıelder sany basym bola bastaıdy. 61 jastan asqan adamdar arasynda áıelder erlerden 1,5 ese, al 90 jastan asqan uzaq ómir súrýshiler arasynda 2,5 ese kóp. Áıelderdiń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy erlerge qaraǵanda shamamen toǵyz jylǵa artyq.

Sımakovanyń aıtýynsha, resmı neke áli de qazaqstandyq áıelderdiń kópshiligi úshin mańyzdy áleýmettik norma bolyp qala beredi.

— Qalaı degende de, tirkelmegen nekeler qoǵamda keń taramaǵan. Ókinishke qaraı, áıelderdiń uzaq ómir súrýiniń esebinen egde jastaǵy toptarda jesir áıelderdiń úlesi joǵary bolady, — deıdi ol.

Áıelderdiń nekege turýynyń ortasha jasy shamamen - 26 jas. Bul kórsetkish 10 jyl burynǵydan eki jylǵa joǵary. Al tuńǵysh balany dúnıege ákelýdiń ortasha jasy shamamen - 27 jas.

— Jalpy alǵanda, qazirgi qazaqstandyq áıel, ásirese qala turǵyny, otbasyn jáne jumysty qatar alyp júrýge jıi umtylady. Bul qazirgi ómir qarqyny jaǵdaıyndaǵy jahandyq úrdiske sáıkes keledi, — dep atap ótti sarapshy.

Sonymen qatar onyń aıtýynsha, otbasy barǵan saıyn seriktestik odaq retinde qabyldanýda, onda mindetter erli-zaıyptylar arasynda bólinedi.

— Qyzdar otbasy týraly oı qozǵaǵanda, ony ról naqty bólinbeıtin odaq retinde qarastyrady. Áıel men er adam otbasynyń ıgiligi úshin kimniń qolynan ne jaqsy kelse, sony isteıdi. Sonymen birge olar ósip kele jatqan urpaqqa Otanǵa degen súıispenshilikti qalyptastyrýǵa múmkindik beretin moraldyq-adamgershilik qundylyqtardy saqtaıdy. Qyzdar jigitterge qaraǵanda qoǵamnyń damýyna baǵyttalǵan ortaq maqsattarǵa qoldaý kórsetýge jáne úles qosýǵa jıi daıyn. Olar tózimdirek jáne muqtaj adamdarǵa kómektesýge beıim, — deıdi sotsıolog.

Áıelder sonymen qatar belsendi bilim de alady. Joǵary oqý oryndarynda stýdent qyzdardyń sany dástúrli túrde er stýdentterden kóp. Sonymen qatar qazaqstandyq áıelder tek dástúrli «áıelderge tán» salalarda — bilim berý, medıtsına jáne áleýmettik jumysta ǵana eńbek etpeıdi. Olar bıznes, saıasat, ǵylym jáne sport salalarynda da mansap quryp jatyr.

Sımakovanyń aıtýynsha, búginde qazaqstandyq áıel-kásipkerler shaǵyn jáne orta bıznestiń úlken bóligin ustap otyr: mıkro jáne shaǵyn kásiporyndardyń 80 paıyzdan astamy áıelderdiń úlesine tıesili.

Ol sondaı-aq sońǵy jyldary áıelder óz quqyqtary men jeke shekaralaryn belsendirek qorǵaı bastaǵanyn aıtady.

Al Narhoz ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, sotsıolog Aıman Júsipovanyń aıtýynsha, búginde Qazaqstandaǵy áıelderdiń ortasha jasy shamamen 34 jas. Bul rette áıelderdiń basym bóligi qalada turady.

Onyń atap ótýinshe, qazaqstandyq áıelder bilim alýǵa óte belsendi qatysady. Ásirese olardyń úlesi gýmanıtarlyq, áleýmettik jáne pedagogıkalyq baǵyttarda joǵary.

— Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar adamdardyń arasynda áıelder erlerden 458 myńǵa kóp. Orta kásibı bilimdi de áıelder jıi alady — 2,22 mıllıon áıelge 1,99 mıllıon er adam. Joǵary bilim berý júıesindegi stýdentterdiń 53 paıyzy áıelder, — dedi sotsıolog.

Otbasylyq mártebe turǵysynan alǵanda, reprodýktıvti jastaǵy áıelderdiń basym bóligi turmysta nemese nekede bolǵan tájirıbesi bar. Kóbinese olar 20–24 jas aralyǵynda turmysqa shyǵady. Alaıda Júsipovanyń aıtýynsha, alǵashqy nekege turý jasy birtindep ósip keledi. Eger shamamen on jyl buryn áıelder orta eseppen 24–25 jasta turmysqa shyqsa, búginde bul kórsetkish 25–26 jas shamasynda. Sonymen qatar tuńǵysh balanyń dúnıege kelý jasy da ózgerip jatyr.

— Demografııalyq statıstıka ana bolý jasy birtindep keıinge shegerilip jatqanyn kórsetedi. Buryn birinshi balany kóbine 24–25 jasta dúnıege ákelse, búginde tuńǵysh balany 27–28 jasta týady. Al iri qalalarda bul kórsetkish odan da joǵary bolýy múmkin, — deıdi sotsıolog.

Sonymen qatar 20–24 jastaǵy áıelder arasynda bala týý úlesi birtindep azaıyp, al 25–29 jáne 30–34 jastaǵy áıelder arasynda bala týý kórsetkishi ósip jatyr.

— Mundaı ózgeris keń aýqymdy áleýmettik ózgeristermen baılanysty. Áıelder qazir uzaq oqıdy, kásibı mansabyn keshirek bastaıdy jáne aldymen ekonomıkalyq turaqtylyqqa qol jetkizýge tyrysady. Sondyqtan bala týý týraly sheshim kóbine bilim alyp, jumysyn bastaǵannan keıin qabyldanady, — deıdi sarapshy.

El ekonomıkasynda da áıelderdiń róli mańyzdy. 2024 jyldyń tórtinshi toqsanyndaǵy derekter boıynsha, Qazaqstandaǵy jumys kúshi 9,6 mıllıon adam boldy. Onyń 4,67 mıllıony — áıelder. Shamamen 3,4 mıllıon áıel jaldamaly jumysta, al taǵy 946 myń áıel jeke eńbek qyzmetimen aınalysady.

— Áıelder negizinen bilim berý, densaýlyq saqtaý, saýda jáne áleýmettik qyzmet kórsetý salalarynda jumys isteıdi. Mysaly, bilim berý júıesinde 1,2 mıllıon qyzmetkerdiń 892 myńy — áıelder. Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qyzmet kórsetý salasynda shamamen 433 myń áıel, saýdada shamamen 877 myń, qyzmet kórsetý jáne satý salasynda 800 myńnan astam áıel eńbek etedi, — dedi Júsipova.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstan áıel-ǵalymdar sany erlerden kóp elderdiń qataryna kiredi. Elde shamamen 12 myń áıel-ǵalym jumys isteıdi. Olar ásirese áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdarda, sondaı-aq jaratylystaný jáne medıtsına salalarynda belsendi. Degenmen áıelderdiń ekonomıkalyq jaǵdaıy birkelki emes. Jumyspen qamtylý deńgeıi joǵary jáne ekonomıkadaǵy úlesi ósip otyrǵanyna qaramastan, eńbekaqyda genderlik aıyrmashylyq saqtalyp otyr.

— 2023 jylǵy derekter boıynsha áıelder orta eseppen erlerden 25–26 paıyzǵa az jalaqy alady. Bul kóbine jumyspen qamtylý qurylymyna baılanysty. Áıelder kóbine jalaqysy tómen salalarda — bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qyzmet kórsetý salalarynda jumys isteıdi. Sonymen qatar olar joǵary jalaqy tólenetin basqarýshylyq qyzmetterdi sırek atqarady, — deıdi sotsıolog.

Degenmen Júsipova qazirgi qazaqstandyq áıelderdiń qundylyqtary kúrdelene túskenin atap ótti. Áıelderdiń kóbi tek otbasylyq turaqtylyqqa ǵana emes, sonymen qatar kásibı jáne qarjylyq táýelsizdikke de umtylady. Soǵan qaramastan áıelder úı sharýasyna erlerge qaraǵanda áldeqaıda kóp ýaqyt jumsaıdy. Bul keıde olardyń mansaptyq ósý múmkindikterin shekteıdi.

— Sondyqtan búgingi qazaqstandyq áıelderdiń qundylyqtar modelin birneshe ómirlik strategııany qatar ushtastyrýǵa tyrysatyn model retinde sıpattaýǵa bolady: otbasynyń mańyzyn saqtaı otyryp, bilim alýǵa, kásibı damýǵa jáne qarjylyq turaqtylyqqa qol jetkizý, — dep qorytyndylady oıyn sotsıolog.

Buǵan deıin Qazaqstannyń memlekettik basqarý salasynda qansha áıel bar ekenin jazǵan bolatynbyz.