Qazaqstan aýmaǵynda basqa eshbir jerde óspeıtin 760 ósimdik túri bar
ASTANA. QazAqparat - Kúz, qys jáne kóktem aılarynda jótelip, tumaýratyp qalatyn kezderimiz bolyp qalady. Dárigerler mundaıda úırenshikti ádispen - dári-dármektiń, ıne salý kómegimen emdese, keı jandar dárilik shópterdiń kómegine súıengendi jón sanaıdy. Ásirese, dárihanalardaǵy dári-dármektiń baǵasy árdaıym qalta kótere bermeıtin shaqta emdik shópterdi paıdalaný týraly keńirek maǵlumat alyp, olardy durys qoldaný týraly kóbirek bilý tıimdirek.
Ósimdikti emge paıdalaný týraly alǵashqy málimetter ejelgi Assırııada tabylǵan qysh taqtaıshalarǵa jazylǵan. Óz dáýirinde qoldanylǵan eki júzden astam ósimdikke sıpattama bergen ejelgi grek dárigeri Gıppokrat ósimdiktiń qaı bóligi bolsa da paıdaly, olardy aýrýdy emdeýde keńinen qoldanýǵa bolady dese, Rım dárigeri Galen tuńǵysh ret naýqastardy ósimdiktiń qaınatyndysymen, shyrynymen, tunbasymen, untaǵymen jáne odan jasalǵan dárimen emdedi. Orystyń kórnekti ǵalymy P.Massagetov 1921 jyly Qazaqstannyń shyǵys jáne ońtústik-shyǵys ólkelerin aralap, dárilik ósimdikter týraly qundy derekter jınap, «Ósimdik álemine saıahat» atty kitabyn jazǵan.
Al egıpettikter aloe, qaraǵan, anıs, zyǵyr, kóknár, jalbyz, tal, arsha tárizdi ósimdikterdiń shıpalyq qasıetin ejelden bilip, paıdalanǵan. 4 myń jyl buryn úndistandyqtar 760 dárilik ósimdikti halyq eminde qoldansa, Qytaıda dárilik ósimdikter jónindegi alǵashqy kitap 5 myń jyl buryn jazylypty. Sońǵy jyldary damyǵan elderde syrqattanǵan adamdardyń kóbisi tabıǵı jolmen alynǵan dárilerdi kóbirek qoldana bastaǵan. Máselen, Japonııada farmatsevtıkalyq preparattardy satyp alý 2,6 ese ósse, tabıǵı jolmen alynǵan dárilerdi tutyný 15 esege artqan.
Demek, qaı zamanda da adam balasy ósimdik ónimderiniń taǵamdyq qana emes, shıpalyq qasıetine de kóp kóńil bólgen. Qazirgi kezde dári-dármekterge allergııanyń kóbeıýi, ımmýnıtettiń tómendeýi sııaqty qubylystardyń baıqala bastaýyna baılanysty munyń mańyzy arta túspese, kemigen joq.
Kóshpeli ómir saltyn ustanǵan qazaq halqy da ár ósimdiktiń paıdasy men zııany týraly tamasha bilgen. Darhan dalamyzda jaıyla ósetin qarapaıym jýsandy alaıyq. Bul ósimdiktiń dermene jýsan atty túrin qazaqtyń halyq emshileri ishek qurty aýrýyn emdeýge qoldanǵan. Babalarymyz bul ósimdikti baǵzy zamanda shet elderge saýda kerýenderi arqyly jiberetin bolǵan. Al qara jýsannyń tamyryn tábet ashýǵa, ishek, asqazan, baýyr, ót aýrýyna paıdalanǵan. ıAǵnı, ósimdiktiń ár bóligin - tamyryn, sabaǵyn, japyraǵyn, gúlin jınaý qaǵıdalary saqtalýy tıis, áıtpese, onyń quramy ózgerip, shıpaly qasıetteri buzylady.
Halyq medıtsınasynda dárilik ósimdikterdi qoldaný jónindegi málimetter urpaqtan urpaqqa aýyzeki aıtylýy boıynsha jetkizilip otyrǵan. Bul turǵydan, atadan balaǵa mıras bolǵan dástúrdi jalǵastyryp, jas órenderimizge emdik shópterdiń ataýlary, shıpalyq qasıetteri týraly túsinik berip, olardy paıdalanýǵa úıretýimiz qajet-aq. Bul olardyń óz densaýlyqtaryn kútýdi úırenýine de septesip, týǵan topyraǵynyń qadir-qasıetin tereńirek túısinýlerine de jeteleri anyq.
«Emdik retseptter entsıklopedııasy: qazaq eminiń retseptteri men Tıbet medıtsınasynyń negizderi» kitabynyń avtory Seıitqamza Qalıevtiń aıtýynsha, ósimdiktiń qasıetin bilseń ǵana qoldanýǵa bolady. Sebebi, ol bilgenge - em, bilmegenge - ý bolýy múmkin.
«Ǵasyrlar boıy halyq paıdalanyp kele jatqan shópter bar. Jalpy, qandaı da bir shópten dári jasaý úshin mamandar oǵan ondaǵan jyldar boıy tájirıbe jasaıdy. Kez kelgen ýaqytta kez kelgen shópti julyp alyp qoldanýǵa bolmaıdy. Ol aýrýyńa aýrý jamaýy múmkin», - deıdi halyq emshisi.
Dárilik ósimdikter keptirilgen shóp, tunba, qaınatyndy, shaı, untaq, t.b. túrinde qoldanylady. Dárilik ósimdikterdiń emdik qasıeti olardyń quramynda steroıd, trıterpen, alkaloıd pen glıkozıdterdiń, dárýmenderdiń, efır maılary men tutqyr zattar sııaqty túrli qosylystardyń bolýyna baılanysty. Dárilerdi daıyndaý úshin shıkizat retinde paıdalanylatyn ósimdikter bólek irikteledi. Osy zamanǵy keıbir eń tańdaýly dáriler jabaıy shópterden jasalǵan.
Adamdar paıdalanyp júrgen dárilik shópterdiń ishinde medıtsınalyq turǵydan óz baǵasyn almaǵandary da bar, al keıbireýler ony durys paıdalanýdyń jaı-japsarynan habarsyz. Ózimiz ómir súrip jatqan ólkedegi osyndaı shópter, olardyń emdik qasıetteri týraly kóbirek bilýge tyrysqanymyz jón-aq. Máselen, kez kelgen baý-baqshada óse beretin túımedaq gúlderi t ynys joldarynyń aýrýyna birden-bir daýa. Sondaı-aq, ony asqazan, ishek aýrýlaryna qarsy qoldanady. Al kúızelis kezinde jalbyz japyraqtaryn paıdalansańyz, sabańyzǵa túserińiz anyq.
Aramshóp retinde ósetin baq-baq tamyrynan jasalǵan tunba adamnyń tábetin ashady. Itmuryn jemisiniń quramyndaǵy emdik zattardyń da adam aǵzasy úshin paıdasy zor.
Qazir dárihanalarǵa kirsek, sórede samsap turǵan Reseıde óndirilgen shıpaly shópter, olardan jasalǵan shyryndar (sıroptar) kózge túsedi. Keńes dáýirinde Odaq boıynsha dárilik shóppen aınalysatyn 30 shaqty keńshar bolypty. Bul isti sońǵy jyldary ósimdikterdiń túr-túrine asa baı Ońtústik Qazaqstandaǵy «Zerde-Fıto» JShS ǵana qolǵa alǵan. Qazaqstannyń ár óńirinde, mysaly, soltústiginde - osy aımaqta ósetin, batysynda - sol óńirge tamyr jaıǵan ósimdikterdi zerttep-zerdelep, óndirýmen aınalysatyn kásiporyndar bolsa, utylmasymyz anyq. Sebebi, birinshiden, mundaı óndiristiń birneshe jerden ashylýy básekelestikti, demek, sapany arttyrady - bul halyq densaýlyǵy úshin asa tıimdi. Ekinshiden, shetelden ákelinetin osy tektes ónimderdi sóreden yǵystyrady, demek, el ekonomıkasyn damytady. Ári, mamandar olardy ósirý, Qazaqstanǵa jersindirý sııaqty máselelerge kóńil bólse.
Burynǵy Keńes Odaǵynyń farmatsevtik ónerkásibine arnalǵan jabaıy ósimdik shıkizatynyń 80 paıyzdan astamy Qazaqstan men Ortalyq Azııada daıyndalypty. Demek, Qazaqstanda dárilik ósimdikterdi ósirip, baptaıtyn, jınaıtyn jáne dárilik-ósimdik shıkizatty óńdeıtin arnaıy sharýashylyqtardy qurý isin qolǵa alyp, olardy úlken óndiriske aınaldyratyn kez jetti. Tipti, bul ónimderdi bizdiń elimizge ǵana tán qunarly topyraǵymyzdan nár alǵan biregeı ónim retinde eksportqa shyǵaryp tursaq ǵajap emes pe?! Sebebi, ǵalymdarymyzdyń derekterine súıensek, Qazaqstan aýmaǵynda alty myńnan astam ósimdik túri bar desek, onyń 760-ynyń basqa eshbir jerde óspeıtini dáleldengen. Ulan-ǵaıyr dalasy dárilik shópterdiń san túrine tunyp turǵan qazaqqa muny myqtap oılaný qajet-aq. Áıtpese, qadirin bilmeı júrgen ósimdikterimizdi ózgeler óz eline tasyp álek.
Qarapaıym halyq qytaıdyń, káristiń shóp tunbalarynan jasalǵan dármekterdi iship júr. Belarýs, Reseı eli tárizdi shıpaly shópterdi terip, jınaýdy qolǵa alyp jatqan qazaq joq, sodan bolar, jerimizdiń daýasy mol ósimdikterin ózge eldiń adamdary, ásirese, shyǵys óńirlermen shekaralas jatqan Qytaı turǵyndary jınap áketip jatyr.
Sóz sońynda aıtarymyz, qazaqy emde emdik shópter kóp qoldanylǵan, onymen maldy da, adamdy da emdep, syrqatynan aıyqtyratyn ataqty táýipterimiz de bolǵany tarıhtan belgili. Endeshe, ata-baba tálimin umytpaı, bir jerińdi emdese, basqa aǵzaǵa teris áserin tıgizip jatatyn dári-dármekten góri, shıpaly shópterdi kóbirek paıdalanǵanymyz jón. Al ol úshin óz jerimizde, óz ólkemizde dárilik ósimdikter óndirisin qolǵa alyp, órisin keńeıtýge kóńil bólýimiz qajet.
Gúlnár Jomartova
