Qazaqstan áleýmettik jelige tirkelý jasyn 16-ǵa deıin shektemekshi: Ózge elderdiń tájirıbesi qandaı

Prezıdent ne dedi?

Balalardy tsıfrlyq ortada qorǵaý máselesi tamyz aıynda ótken pedagogterdiń respýblıkalyq tamyz konferentsııasynda da kóterildi. Sol kezde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áleýmettik jeliler, tsıfrlyq platformalar, jasandy ıntellekt pen agressıvti marketıngtiń bala dúnıetanymyna yqpal etetinine nazar aýdardy. Sondaı-aq, 2018 jyldan beri qoldanystaǵy zańnamaǵa eleýli ózgerister engizý qajet ekenin aıtty.

Osy jumys aıasynda Úkimet 16 jasqa tolmaǵandardyń áleýmettik jelilerge tirkelýine tyıym salýdy kózdeıtin zań jobasyn ázirlep, maýsym aıynda Parlamentke engizdi.

Quryltaıdyń alǵashqy sessııasynyń ashylýynda Prezıdent bul bastamany taǵy da qoldap, eń bastysy zańdy qabyldaý ǵana emes, onyń tolyqqandy oryndalýyn qamtamasyz etý kerektigin atap ótti.

- Tıisti zańdy qabyldasaq, ony tolyǵymen júzege asyrý máselesin oılaýymyz kerek, sebebi, qaýqarsyz zań eshkimge qajet emes, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent Úkimetke kontentti súzgileý sharalaryn qabyldap, balalar SIM-kartasyn qoldaný aıasyn keńeıtýdi tapsyrdy.

- Belgili bir, meılinshe obektıvti sebepterge baılanysty jaýapkershilikti ata-analarǵa ǵana artyp qoıa almaımyz. Sondyqtan balalarǵa arnalǵan mindetti SIM-kartalardy engizý tájirıbesin jappaı taratýdy tapsyramyn. Bul olardyń aqparattyq ımmýnıtetin qamtamasyz ete alady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qazaqstanda qandaı sharalar engizilmek?

Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý tsıfrlyq ortada balalardy qorǵaýdyń birneshe tetigin qamtıdy. Atap aıtqanda, ınternet pen mobıldi servısterge qoljetimdiliktiń arnaıy baptaýlary, kontentti súzgileý jáne ata-ana baqylaýyn kúsheıtý qarastyrylǵan.

Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenovanyń aıtýynsha, mindetti balalar SIM-kartalaryn engizý jumysy Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligimen, sondaı-aq Mádenıet jáne aqparat mınıstrligimen birlesip, vedomstvoaralyq ózara is-qımyl aıasynda júrgiziledi.

Bul tetiktiń qalaı jumys isteıtinine Premer-mınıstrdiń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıev keńirek toqtaldy. Onyń aıtýynsha, tıisti sharalar 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasynda qarastyrylǵan.

Arnaıy SIM-kartalar ınternet-trafık pen mobıldi qosymshalarǵa qol jetikizý múmkindikterin shekteýge, kontentti súzýge, ýaqyt boıynsha shekteý qoıýǵa, baılanys jasaýǵa aldyn ala ruqsat etilgen kontaktilerdi ǵana paıdalanýǵa jáne qurylǵynyń qoldanylýyn baqylaýǵa múmkindik beredi dep josparlanyp otyr.

Budan bólek, ata-ana baqylaýy fýnktsııasyn mindetti etý kózdelgen. Qazir mundaı baptaýlardy ata-analar óz qalaýyna qaraı qoldanady. Al bolashaqta ata-ana baqylaýyn júıeniń mindetti elementi retinde bekitý usynylyp otyr.

Jas shekteýi qalaı jumys isteıdi?

Áleýmettik jelige tirkelýge jas boıynsha tyıym salý birqatar praktıkalyq máseleni týyndatady. Mysaly, paıdalanýshynyń naqty jasy qalaı tekseriledi? Qaı platformalarǵa shekteý qoıylady? Talaptardyń oryndalýyn kim baqylaıdy? Al jasty rastaý kezinde balalardyń derbes derekteri qalaı qorǵalady?

Bilim berý salasynyń sarapshysy Jazıra Asanova bala tirkelý kezinde týǵan jylyn jaı ǵana ózgertip kórsetse, zańnyń ózi máseleni sheshpeıdi.

- Sondyqtan jasty rastaý tetigi búkil júıeniń negizgi bóligine aınalady, – dedi ol.

Aýstralııa tájirıbesi

Jazıra Asanova mysal retinde Aýstralııa tájirıbesin keltiredi. 2025 jylǵy 10 jeltoqsannan bastap bul elde áleýmettik platformalar 16 jasqa tolmaǵan balalardyń akkaýnt ashýyna nemese qoldanystaǵy akkaýntyn saqtap qalýyna jol bermeý úshin tıisti sharalar qabyldaǵan. Bul talaptar, atap aıtqanda, Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, X, YouTube jáne Reddit platformalaryna qatysty.

Bul elde talaptardyń oryndalýyna jaýapkershilik balanyń nemese onyń ata-anasynyń emes, eń aldymen platformalardyń ózine júktelgen.

Shekteýlerdiń alǵashqy nátıjeleri de olardyń yqpalyn baǵalaýǵa múmkindik berip otyr. Jeltoqsan aıynyń ortasyna qaraı platformalar 16 jasqa tolmaǵan paıdalanýshylarǵa tıesili dep anyqtalǵan shamamen 4,7 mln akkaýntqa shekteý qoıǵan. Bul kórsetkish balalardyń naqty sany emes, akkaýnttar sany ekenin eskerý kerek, óıtkeni bir paıdalanýshynyń birneshe akkaýnty bolýy múmkin.

Úsh aıdan keıin Aýstralııanyń eSafety retteýshisi 4 myńnan astam bala men otbasynyń qatysýymen zertteý júrgizdi. Nátıjesinde 16 jasqa tolmaǵan jáne áleýmettik jelide jeke akkaýnty bar balalardyń úlesi 52,4%-dan 42,1%-ǵa deıin tómendegen.

Alaıda jas shekteýi balalardyń áleýmettik jelilerge kirýin tolyq toqtatpaıdy. Mysaly, Aýstralııadaǵy erejeler akkaýntsyz ashyq kontentti kórýge tyıym salmaıdy. Sonymen qatar birqatar messendjerler, oıyn jáne bilim berý servısteri jas shekteýine jatpaıdy.

Demek, mundaı sharanyń tıimdiligi zańda belgilengen jas shegine ǵana emes, paıdalanýshynyń jasyn anyqtaý júıesiniń qanshalyqty senimdi jumys isteıtinine de baılanysty.

AQSh mysaly

AQSh-ta basqa tásil qoldanylyp otyr. 26 tamyzda Meta kompanııasy AQSh-tyń 52 shtaty, aýmaǵy jáne Kolýmbııa okrýginiń bas prokýrorlarymen Facebook pen Instagram-dy jasóspirimderdiń paıdalanýyna qatysty jańa erejeler engizý týraly kelisim jasalǵanyn jarııalady.

Munda másele paıdalanýshynyń jasyna ǵana qatysty emes. Áleýmettik jelini paıdalaný ýaqyty men sharttaryna da shekteý qoıylady. Jalpy lımıt táýligine eki saǵat bolyp belgilenbek. Sondaı-aq túngi ýaqytta negizgi fýnktsııalardy buǵattaý jáne push-habarlamalardy azaıtý qarastyrylǵan. Birqatar shekteýdi alyp tastaý úshin ata-ananyń ruqsaty qajet bolady.

Tolyq tyıym salýdyń ornyna jasóspirimniń áleýmettik jelini paıdalaný tártibi platformanyń óz ishinde retteledi.

Qytaıda da osyǵan uqsas tásil bar, alaıda munda basty nazar áleýmettik jeliniń ózine emes, qurylǵyny paıdalaný ýaqytyna aýdarylady. Shekteýler bir ǵana áleýmettik jeli deńgeıinde emes, mobıldi qurylǵylardaǵy kámeletke tolmaǵandarǵa arnalǵan arnaıy rejım arqyly júzege asyrylady.

16 jasqa tolmaǵan balalarǵa qurylǵyny táýligine bir saǵatqa deıin paıdalaný usynylady. Al 16-17 jastaǵy jasóspirimder úshin bul ýaqyt eki saǵatqa deıin belgilengen. Qurylǵyny 30 mınýt boıy úzdiksiz paıdalanǵannan keıin úzilis jasaý qajettigi týraly eskertý shyǵady. Saǵat 22.00-den 06.00-ge deıin balalar rejımindegi servısterdiń basym bóligi qoljetimsiz bolady. Ata-analar bul shekteýlerge erekshelik engize alady.

Eýroodaq platformalardyń fýnktsııalaryn retteıdi

Eýropalyq odaq ta paıdalanýshynyń jasyna ǵana emes, tsıfrlyq platformalardyń shamadan tys qoldanýǵa ıtermeleýi múmkin fýnktsııalaryna nazar aýdaryp otyr.

Eýrokomıssııa kámeletke tolmaǵandar úshin autoplay, push-habarlamalar, streaks, habarlamany oqyǵany týraly belgi, joǵalyp ketetin kontent jáne osyǵan uqsas basqa da fýnktsııalardy arnaıy rejım arqyly óshirýdi usynyp otyr.

Sonymen qatar zańnamada servısti paıdalanýdyń eń tómengi jasy belgilengen jaǵdaıda paıdalanýshynyń jasyn senimdi túrde rastaý tásilderin qoldaný máselesi de qarastyrylyp jatyr.

Osylaısha, halyqaralyq tájirıbede balalardy tsıfrlyq ortada qorǵaýdyń túrli tásilderi bar: akkaýnt ashýǵa shekteý qoıýdan bastap, ınternetti paıdalaný ýaqytyn jáne tsıfrlyq platformalardyń jekelegen fýnktsııalaryn retteýge deıingi sharalar qoldanylady.

Tsıfrlyq saýattylyq nege mańyzdy?

Jazıra Asanovanyń pikirinshe, tehnıkalyq shekteýler tsıfrlyq bilim berýmen qatar júrýi kerek. 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasynda birinshi synyptan bastap tsıfrlyq bilim berýdi engizý qarastyrylǵan. Onyń quramyna kıberqaýipsizdik negizderi, tsıfrlyq gıgıena, synı oılaý jáne medıasaýattylyq kiredi.

Internettegi qaýipsiz minez-qulyq taqyryptary «Jeke qaýipsizdik» sabaqtaryna da engizilgen. Al ata-analar úshin ata-ana baqylaýyn qoldanýdan bastap, tsıfrlyq qaýipterdi tanýǵa deıingi baǵyttar boıynsha arnaıy jumystar qarastyrylǵan.

- Jas shegin belgileý qol jetkizýdi shekteýi múmkin. Biraq balaǵa qaýipsiz minez-qulyq daǵdylary báribir qajet. Ol daǵdylar 16 jasqa deıin de, odan keıin de kerek, – dep atap ótti sarapshy.

Onyń aıtýynsha, eń tıimdi júıe birneshe tetik qatar jumys istegen jaǵdaıda qalyptasýy múmkin. Olar – jasty tekserý jáne qoljetimdilikti shekteý, tsıfrlyq platformalarǵa qoıylatyn talaptar, yqtımal qaýipti kontentti súzgileý jáne balalar men ata-analardy oqytý.

- Qazaqstanda bul baǵyttar birtindep bir júıege birigip keledi. Áleýmettik jelilerge jas shegin belgileý máselesi talqylanyp jatyr, balalarǵa arnalǵan SIM-kartalar pılottyq rejımde engizilýde, kontentti súzgileý qarastyrylǵan, al tsıfrlyq qaýipsizdik mektep baǵdarlamasyna engizilip jatyr. Mundaı tásil balanyń yqtımal qaýipti kontentke qol jetkizý múmkindigin shektep qana qoımaı, onyń tsıfrlyq ortada ózdiginen qaýipsiz baǵdar tabýyna birtindep úıretýge múmkindik beredi, – dep túıindedi Jazıra Asanova.