QazAqparat-Anons: sáýirdiń 24-i men 26-sy aralyǵyndaǵy oqıǵalardyń kúntizbesi

PARLAMENTSәýirdiң 24-inde Senatta Zaңnamalyқ jәne құқyқtyқ mәseleler jөnindegi komıtettiң jәne Ekonomıkalyқ jәne aımaқtyқ saıasat jөnindegi komıtettiң keңeıtilgen otyrystary өtedi. ҚOҒAMElimizde 2009 jylғy aқpannyң 17-si men shildeniң 1-i aralyғynda shaғyn jәne orta kәsipkerlik sýbektilerin tekserýge moratorıı jarııalandy.Kөlik jәne kommýnıkatsııa mınıstrliginiң kөliktik baқylaý komıtetiniң ұıymdastyrýymen aғymdaғy jylғy naýryzdyң 30-y men sәýirdiң 30-y aralyғynda «Taza aýa» atty aktsııa өtkiziledi. Bұl aktsııanyң basty maқsaty ? Қazaқstan Respýblıkasy zaңnamasynyң ekologııalyқ talaptary boıynsha өreskel tәrtip bұzýshylardy anyқtaý jәne tasymaldaýshylar men avtokөlikterden shyғatyn lastaýshy zattar mөlsheriniң құramy normalaryna қataң baқylaý ornatý.Sәýirdiң 15-i men mamyrdyң 20-sy aralyғyndaғy «Eң үzdik stýdent ? 2009» respýblıkalyқ syılyғyna baıқaý өtedi. Baıқaý 8 atalym boıynsha jүrgizilmek. Olar ? jýrnalıstıka, ғylym, sport, halyқtyқ shyғarmashylyқ, dızaın jәne қoldanbaly өner, mýzykalyқ- estradalyқ өner, әdebıet jәne қoғamdyқ jұmystar. Saıysқa 16 men 25 jas aralyғyndaғy jastar қatysa alady. Jeңimpazdarғa «Eң үzdik stýdent ? 2009» ataғy berilip, dıplom, mүsinshe men baғaly syılyқ tabys etiledi.Sәýirdiң 20-sy men 26-sy aralyғynda Dүnıejүzilik densaýlyқ saқtaý ұıymynyң bastamasymen Eýropada jәne Қazaқstanda Eýropalyқ ımmýnızatsııalaý aptasy өtedi. ASTANASәýirdiң 24-inde Joғarғy sotta «dөңgelek үstel» otyrysy өtedi. Sәýirdiң 24-inde «Dıplomat» ortalyғynda «Bolashaқ» halyқaralyқ bilim berý baғdarlamasynyң Ashyқ esik kүni өtedi. Sәýirdiң 24-inde «Nұr Otan» partııasy ortalyқ apparatynyң keңsesinde «Әlemdik ekonomıka daғdarysy jәne Қazaқstannyң bәsekege қabilettiligin arttyrý jөnindegi sharalar» taқyrybynda ғylymı-tәjirıbelik konferentsııa өtedi. Sәýirdiң 24-inde Astana әýejaıynda «AeroSvıt» avıakompanııasynyң Kıev-Astana-Kıev baғyty boıynsha tұraқty reısiniң ashylýyna arnalғan saltanatty shara өtedi. Sәýirdiң 24-inde Tұңғysh Prezıdenttiң Zııatkerlik mektebinde jaratylystaný ғylymdary boıynsha jasөspirimder olımpıadasy bastalady. Sәýirdiң 24-inde Bas prokýratýrada bas redaktorlar kezdesýi bolady. ALMATY Sәýirdiң 23-26 -synda dәstүrli «Halyқaralyқ djaz festıvali - Almaty-2009» sharasy өtedi.Sәýirdiң 24-inde Almaty әkimdiginde қalalyқ mәslıhattyң 17-shi sessııasy өtedi. Sәýirdiң 24-inde «Ankara» қonaқүıinde Eýrazııalyқ medıaforým jalғasady. Sәýirdiң 24-inde әl-Farabı atyndaғy Қazaқ Memlekettik ýnıversıtetinde «Jandaev oқýlary» halyқaralyқ konferentsııasynyң ashylýy bolady. Sәýirdiң 24-inde әl-Farabı atyndaғy Memlekettik ýnıversıtettiң Stýdentter saraıynda Bos қyzmet oryndarynyң jәrmeңkesi өtedi. Sәýirdiң 24-inde Ғ.Mүsirepov atyndaғy jas kөrermender teatrynda «Әdilet» partııasynyң 5 jyldyғyna arnalғan partııa konferentsııasy өtedi. Sәýirdiң 25-30-y kүnderi fýtboldan ІІ «ҚR Prezıdenti kýbogy» halyқaralyқ jasөspirimder týrnıri өtedi.Sәýirdiң 25-i kүni Respýblıka saraıynda «Kөktemdi қondyryp қanatyna, құs қaıtyp oraldy Almatyma...» dep atalatyn әn keshi өtedi. AIMAҚBATYS ҚAZAҚSTANSәýirdiң 1-i men mamyrdyң 1-i aralyғynda Oral қalasynda tazalyқ aılyғy jarııalandy. Osyғan oraı қala әkimdiginiң құrylymdyқ bөlimsheleri men tұrғyn үı-kommýnaldyқ salasy kәsiporyndary aýқymdy jұmys kөlemin atқarmaқ. Tazalyқ aılyғy jarııalanýyna baılanysty Oral қalalyқ ardagerler keңesi үndeý қabyldady. Onda ardagerler mekeme-kәsiporyndar, ұıymdar basshy-қyzmetkerleri men қala tұrғyndaryn aılyққa belsendi қatysýғa shaқyrғan.OҢTҮSTІK ҚAZAҚSTAN OBLYSYSәýirdiң 20-synan bastap Oңtүstik Қazaқstan oblysynda Ұlttyқ ımmýnıtetteý aptalyғy bastalady. Ol Bүkilәlemdik densaýlyқ saқtaý ұıymynyң bastamasymen өtkizilýde. 20 men 29-dyң arasyndaғy jastar - sirespe, dıfterııa, "V" vırýstyқ gepatıti, balalar ? epıdemııalyқ parotıt, қyzylsha sııaқty aýrýlarғa қarsy tegin egiletin bolady. Aptalyқ barysynda sanıtarlyқ-aғartý jұmystary belsene jүrgiziledi.PAVLODAR OBLYSYSәýirdiң 18-inen kөktemgi құs aýlaý maýsymy bastalyp, eki aptaғa sozylady. -------------------------------------------------------------------------------------------------- ATAÝLY KҮNDER, ELEÝLІ OҚIҒALARSӘÝІRDІҢ 24-І, JҰMAHalyқaralyқ jastar yntymaқtastyғy kүni. 1955 jyly Azııa men Afrıka elderiniң Bandýng konferentsııasynda sheshim қabyldanғan kүnnen bastap, otarshyldyққa қarsylyқ bildirip, beıbitshilikti қoldaıtyn jastardyң halyқaralyқ yntymaқtastyғy kүni retinde atap өtiledi.Bүkil әlemdegi armıandardyң aza tұtý kүni. Osman ımperııasyndaғy armıan genotsıdi sharyқtaý shegine jetip, shamamen 1,5 mıllıondaı armıan өltirilgen. Bұl kүn 1989 jyldan bastap atap өtiledi.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR19 jyl bұryn (1990) Қazaқ KSR Joғarғy Keңesiniң sheshimimen Қazaқstannyң tұңғysh prezıdenti bolyp Nұrsұltan Әbishұly Nazarbaev saılandy.19 jyl bұryn (1990) қazaқ jәne orys tilderinde «Halyқ keңesi» jәne «Sovety Kazahstana» gazetiniң alғashқy sany shyқty.13 jyl bұryn (1996) Almatydaғy 28 gvardııashy-panfılovshylar atyndaғy saıabaқtaғy memleket basshylary alleıasyna Elbasy N.Ә.Nazarbaev pen zaıyby Sara Alpysқyzy alғashқy shyrsha aғashyn otyrғyzdy.8 jyl bұryn (2001) Almatydaғy «Atakent» iskerlik әriptestik ortalyғynda «Ұly Jibek jolymen» atty birinshi halyқaralyқ kitap jәne polıgrafııa jәrmeңkesi ashyldy.ESІMDER115 jyl bұryn (1894-1919) Aқmola oblysynda Keңes үkimetin ornatýғa қatysýshylardyң biri SERІKBAEV Bәken dүnıege keldi. Aқmola (Astana) қalasynda týғan. Aқmola ýchılışesin bitirgen. 1917 jyly S.Seıfýllın ұıymdastyrғan «Jas қazaқ» atty jastar ұıymynyң jұmysyna қatysty. 1918 jyly Aқmola ýezdik Keңesi atқarý komıteti tөraғasynyң orynbasary boldy. Sol jyly maýsym aıynda aқ gvardııashylar bүligi kezinde Aқmola keңesiniң basқa mүshelerimen birge tұtқynғa tүsip, ataman Annenkovtyң «Azap vagonyna» қamaldy. Ol Omby lagerinde aқ gvardııashylardyң қolynan қaza tapқan.70 jyl bұryn (1939) shyғystanýshy, tarıh ғylymynyң doktory, professor HAFIZOVA Klara Shaısұltanқyzy dүnıege keldi. Oral қalasynda týғan. Tashkent memlekettik ýnıversıtetin, KSRO Ғylym akademııasy Shyғystaný ınstıtýtynyң aspırantýrasyn bitirgen. 1969-1990 jyldary Қazaқ KSR Ғylym akademııasy Sh.Ýәlıhanov atyndaғy Tarıh, arheologııa jәne etnografııa ınstıtýtynyң kishi ғylymı қyzmetkeri, Ұıғyrtaný ınstıtýtynyң aғa ғylymı қyzmetkeri bolғan. 1990-1994 jyldary ? Қazaқ memlekettik ýnıversıteti қytaı fılologııasy kafedrasynyң meңgerýshisi. 1995-1998 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaғy Strategııalyқ zertteýler ınstıtýtynyң jetekshi ғylymı қyzmetkeri, bөlim bastyғy. 1998-2005 jyldary Қaınar ýnıversıteti strategııalyқ jәne halyқaralyқ zertteýler ortalyғynyң dırektory қyzmetin atқarғan. 2005 jyldan Қaınar ýnıversıteti Қazaқ tarıhy men өrkenıeti ınstıtýtynyң dırektory bolyp isteıdi. K.Hafızova Қazaқstandaғy belgili қytaıtanýshy ғalym. Zertteý eңbekteri negizinen 14-19 ғasyrlar arasyndaғy Ortalyқ Azııa men Қytaı, onyң ishinde Tsın ımperııasy men қazaқ handary arasyndaғy baılanystarғa arnalғan. Ғalym 1997-1998 jyldary Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdentiniң arnaıy tapsyrmasymen қazaқ shyғystanýshylary arasynda tұңғysh ret Қytaıdyң birinshi tarıhı mұraғatynda zertteýler jүrgizip, kүrdeli eңbek jazdy. 50- den astam ғylymı eңbektiң avtory. SӘÝІRDІҢ 25-І, SENBІPortýgalııada Tөңkeris kүni. Portýgalııa ? Eýropanyң oңtүstik-batys bөliginde, Pıreneı jarty aralynda jәne Atlant mұhıtyndaғy Azor, Madeıra araldarynda ornalasқan memleket. Egıpette Sınaı jarty aralynyң bostandyқ alғan kүni. Mereke Sınaı jarty aralyna Egıpet baқylaýynyң қalpyna keltirilý құrmetine oraı atap өtiledi.Italııanyң Ұlttyқ merekesi ? Bostandyқ kүni. 1943 jyly sәýirdiң 25-inde dıktator Benıto Mýssolını Mılannan қashyp ketken bolatyn. Sonymen қatar osy kүni el tarıhynda demokratııa үshin қarýly kүres jәne қarsylyқ қozғalystarynyң jaңa kezeңi bastaldy. 1945 jyly nemister jaýlap alғan Soltүstik Italııada jalpyhalyқtyқ kөterilis bastalyp, odaқtastarynyң әskeri kelgenshe Soltүstik jәne Ortalyқ Italııanyң 100-degen қalasy azat etildi.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR92 jyl bұryn (1917) Ombyda Aқmola oblysy қazaқtarynyң sezi өtti.88 jyl bұryn (1921) құramynda 233 bolys eldi biriktirgen Aқmola, Atbasar, Kөkshetaý jәne Petropavl ýezderi negizinde Aқmola gýbernııasy құrylyp, ortalyғy Petropavl қalasy boldy.87 jyl bұryn (1922) Қapal ýeziniң ataýy Taldyқorғan bolyp өzgerdi, al ortalyғy Gavrılovka selosy boldy.8 jyl bұryn (2001) Stokgolmde өtken kongreste Қazaқstan Fýtbol odaғy Eýropa fýtbol odaғy қaýymdastyғyna (ÝEFA) kirdi. Қazaқstan құramasy osy odaқtyң mүshesi retindegi alғashқy oıynyn 2001 jyly shilde aıynda Estonııa құrama komandasymen өtkizdi.ESІMDER120 jyl bұryn (1889-1964) kүıshi-kompozıtor SҮIІNBEKOV Orazғalı dүnıege keldi. Batys Қazaқstan oblysynda týғan. Ol halyқ kүıleri men halyқ kompozıtorlarynyң «Қaıran Naryn», «Boz tөbe», «Aıdarlynyң Aқjeleңi» sııaқty kүılerin naқyshyna keltire oryndaýmen қatar өzi de kөptegen kүıler shyғarғan. Onyң «Oktıabr nұry», «Teңdikti kelin», «Tұlpar dүbiri», «Jeңis kүıi», «Kөktem shabyty», «Өner jolynda», «Eңbek tabysy», «Altyn taýly astanam», «Jiger», t.b. kүıleri bar. O.Sүıinbekov dombyrany Abyl, Boғda, Kәýen, Esbaı kүıshilerdiң sarynymen tartқan.110 jyl bұryn (1899-1969) kompozıtor, Қazaқstannyң eңbek siңirgen өner қaıratkeri VELIKANOV Vasılıı Vasılevıch dүnıege keldi. Reseıdiң Sankt-Peterbor қalasynda týғan. Sankt-Peterbor konservatorııasynyң kompozıtsııa jәne fortepıano klastaryn bitirgen. Kompozıtordyң alғashқy shyғarmalary Lenıngrad teatrlarynda jұmys istegen kezderinde jazyldy. Onda, negizinen, kameralyқ-aspaptyқ mýzyka, әnder men romanstar jazdy. V.Velıkanov 1935-1963 jyldary Etnografııa ınstıtýty men Kompozıtorlar odaғy ұıymdastyrғan mýzykalyқ-etnografııalyқ ekspedıtsııaғa қatysyp, halyқ shyғarmashylyғyn zertteýmen aınalysty. 1937 jyly arnaıy shaқyrtýmen Almatyғa kelip, alғashқy қazaқtyң ұlttyқ baleti «Қalқaman-Mamyrdy» jazdy. Bұdan keıin «Tұtқyn қyz» operasyna jәne «Raıhan» kınofılmine mýzyka jazdy. Ol Қazaқ akademııalyқ opera jәne balet teatrynda ұzaқ jyldar eңbek ete jүrip, kәsibı қazaқ mýzykasynyң damýyna үles қosty. «Lenıngradtyқ өrenderim» vokaldyқ-sımfonııalyқ shyғarmasyn, «Amangeldi» sımfonııalyқ poemasyn, «Kөktem әni» atty hor jәne sımfonııalyқ orkestrge arnalғan poema, «Қazaқ sımfonııasyn», orkestrlik pesalar, fantazııa, kameralyқ-aspaptyқ shyғarmalar, әn-romanstar, spektakl men kınofılmderge mýzyka jazdy. 1951 jyly onyң «Қambar ? Nazym» baleti қoıyldy. 1951 jyldan Almaty konservatorııasynda oқytýshy boldy. «Құrmet belgisi» ordenimen marapattalғan. 75 jyl bұryn (1934) Қazaқstannyң eңbek siңirgen jattyқtyrýshysy, jүzýden halyқaralyқ sanattaғy sýdıa, Halyқaralyқ shyғarmashylyқ akademııasynyң akademıgi ҚҰRALOV Өtepқalı Nysanғalıұly dүnıege keldi. Atyraý oblysynda týғan. 1957-1970 jyldary Atyraý қalalyқ sport komıtetiniң tөraғasy, sport mektebiniң dırektory, Atyraý pedagogıkalyқ ınstıtýtynyң kafedra meңgerýshisi қyzmetterin atқarғan. 1970 jyldan Respýblıkalyқ sport komıtetiniң bөlim meңgerýshisi, Kәsipodaқtardyң «Қazaқstan» dene shynyқtyrý-sport қoғamy ortalyқ keңesiniң tөraғasy bolғan.60 jyl bұryn (1949-1996) kompozıtor ҚAJYҒALIEV Tiles Shamғonұly dүnıege keldi. Almaty қalasynda týғan. Mәskeý konservatorııasyn, Almaty konservatorııasynyң aspırantýrasyn bitirgen. 1974-1979 jyldary Қazaқstan Kompozıtorlar odaғy shyғarmashylyқ sektsııasynyң meңgerýshisi қyzmetin atқardy. 1982 jyldan өmiriniң soңyna deıin Kompozıtorlar odaғy tөraғasynyң orynbasary boldy. T.Қajyғalıev alt pen orkestrge arnalғan kontsert, «Otan týraly» oratorııa, fortepıano, ұrmaly jәne ishekti aspaptarғa arnalғan eki kontsert, әnder, romanstar, spektaklder, kөrkem jәne derekti fılmderge arnalғan mýzykalyқ shyғarmalar jazdy. SӘÝІRDІҢ 26-SY, JEKSENBІHalyқaralyқ zııatkerlik menshik kүni. Bilimniң barlyқ salasyndaғy өnertapқysh jәne shyғarmashyl adamdardyң merekesi.Radıatsııalyқ apat құrbandaryn eske alý kүni. 1986 jylғy sәýirdiң 26-da Chernobyl atom elektr stansysynda apat boldy. Reseı Federatsııasy Joғarғy Keңes Tөralқasynyң 1993 jylғy sәýirdiң 22-degi қaýlysyna sәıkes atap өtiledi.Bүkildүnıejүzilik baýyrlas қalalar kүni. Bүkildүnıejүzilik baýyrlas қalalar federatsııasynyң sheshimimen, jyl saıyn sәýirdiң soңғy jeksenbisinde atap өtiledi. 1943 jyly Stalıngrad қalasyna Anglııanyң Koventrı қalasynan hat keldi. Koventrı tұrғyndary 1940-1941 jyldary jaý қolynda қalғan batyr қalanyң қaһarmandyғyna taң қalyp, Stalıngradpen dostastyқ komıtetin құrғan eken. 1992 jyly Halyқaralyқ «Baýyrlas қalalar» қaýymdastyғy құryldy. Bұl ұıym TMD aýқymyndaғy қalalardyң baılanysyn damytyp қana қoımaı, seriktestik қarym-қatynas ornatýғa mүmkindik jasaıdy. 2000 jyly baýyrlas қalalar қaýymdastyғy 160-tan astam memlekettiң 3500-den asa қalasyn biriktirdi. Қazaқstan Elordasy ? Astanamen әlemniң 12 қalasy baýyrlasқan, olardyң arasynda ? Berlın, Mәskeý, Kıev, Қazan, Tbılısı, Seýl, Pensılvanııa shtatyndaғy Pıtsbýrg, Italııanyң Mantýıa sııaқty қalalary bar.Tanzanııa Birikken Respýblıkasynyң ұlttyқ meıramy ? Odaқ kүni (1964). Tanzanııa ? Shyғys Afrıkada ornalasқan memleket. Materıktik (Tanganıka) jәne araldyқ (Zanzıbar men Pemba) bөlikterden tұrady. Soltүstiginde Ýgandamen, soltүstik-shyғysynda Kenııamen, oңtүstiginde Mozambıkpen, oңtүstik-batysynda Býrýndı, Rýandamen shektesedi. Shyғysynda Үndi mұhıty, batysynda Tanganıka, soltүstiginde Vıktorııa kөlderimen shektesedi. Tanzanııa әkimshilik-aımaқtyқ jaғynan 20 provıntsııaғa jәne 1 respýblıkaғa bөlinedi. Astanasy ? Dodoma қalasy. Aқsha birligi ? shıllıng. Memlekettik tili ? sýahımı tili, sonymen қatar aғylshyn, ıtalıan tilderi de қoldanylady. Eldi 5 jylғa saılanғan prezıdent basқarady. Joғary atқarýshy organy ? Үkimet. Joғary zaң shyғarýshy organy ? Ұlttyқ jınalys.Tүrikmen jүırik attarynyң kүni. Tүrikmenstan Prezıdentiniң Jarlyғymen 1992 jyldan bastap jyl saıyn sәýirdiң soңғy jeksenbisinde atap өtiledi. Osy kүni Ashғabadta jүırik attar tarıhyna arnalғan halyқaralyқ kongrester, konferentsııalar, sondaı-aқ attar үshin jattyғýlary, emdeý men kүtip-baptaý sharalary өtedi. 1991 jyly sәýir aıynda Saparmұrat Nııazovtyң Jarlyғymen aқalteke tұқymynyң joıylý қaýipiniң aldyn alý maқsatynda «Tүrkmenattary» memlekettik birlestigi құrylғan. Sonymen қatar onyң ұıymdastyrýymen Halyқaralyқ aқalteke at zaýyty қaýymdastyғy құrylғan. ESTE ҚALAR OҚIҒALAR15 jyl bұryn (1994) Қazaқstan men Қytaı Halyқ Respýblıkasy arasynda Қazaқstan-Қytaı shekarasy týraly kelisimge қol қoıyldy.13 jyl bұryn (1996) Қazaқstan, Қyrғyzstan, Қytaı, Reseı jәne Tәjikstan memleketteriniң prezıdentteri Shanhaı kelisimine қol қoıdy.3 jyl bұryn (2006) Almatyda «Үndi klassıkalyқ bıi ortalyғy» ұıymynyң tanystyrylymy өtti. ҚR Mәdenıet jәne aқparat vıtse-mınıstri, ıÝNESKO-nyң klasterlik bıýrosynyң өkili ıÝrıı Peshkov jәne Қazaқstanda tirkelgen dıplomatııalyқ korpýstardyң өkilderi, sondaı-aқ қaladaғy birқatar mәdenı-rýhanı ortalyқtardyң jetekshileri қatysty. Atalғan ortalyқ Қazaқstan men Orta Azııada tұңғysh ret ashyldy. «Үndi klassıkalyқ bıi ortalyғy» ұıymynyң negizin salýshy, Үndistandaғy KALAKShETRA ғajaıyp bı өneri kolledjiniң tүlegi A.Қaınazarova.ESІMDER75 jyl bұyn (1934) Қazaқstan Respýblıkasynyң eңbek siңirgen jattyқtyrýshysy LITVINOV Nıkolaı ıÝrevıch dүnıege keldi. Soltүstik Қazaқstan oblysynda týғan. «Lenınogorets», «Altaı» sport klýbtarynyң bokstan jattyқtyrýshysy, Қazaқstan Respýblıkasy Ұlttyқ ғylym akademııasy jattyқtyrýshysy bolғan. Onyң shәkirtteri arasynda halyқaralyқ dәrejedegi sport sheberi, kıkboksıngten kәsipқoılar arasyndaғy әlem chempıony E.Shiderbaev bar. Medaldarmen marapattalғan. 45 jyl bұryn (1964) boksshy, halyқaralyқ dәrejedegi sport sheberi, Қazaқstan Respýblıkasynyң eңbek siңirgen sport sheberi, eңbek siңirgen jattyқtyrýshysy ҚYLYMOV Asylbek Saқtapbergenұly dүnıege keldi. Reseıde týғan. 1979-1982 jyldary Eýropanyң, KSRO-nyң jastar arasyndaғy birinshiliginiң, oқýshylar spartakıadasynyң, KSRO jasөspirimderi arasynda bokstan өtken birinshilikterdiң jeңimpazy atanғan. 1983-1986 jyldary KSRO-nyң, KSRO Kýbogynyң chempıony, Taıland, Indonezııa, Frantsııa, Tүrkııa, Soltүstik Koreıa, Fınlıandııa, Bolgarııa, Germanııa, Rýmynııa, Polshada өtken halyқaralyқ týrnırleriniң, KSRO-AҚSh kezdesýleriniң jeңimpazy atanғan. 1984 jyldyң kөrsetkishi boıynsha A.Қylymov Eýropanyң eң үzdik jәne 75 kg salmaқ dәrejesine deıingi әlemniң үshinshi boksshysy ataғyna ıe bolғan.