QazAqparat-Anons: mamyrdyń 4-i men 10-y aralyǵyndaǵy oqıǵalardyń kúntizbesi

ҮKІMET Mamyrdyң 4-inde Іshki ister mınıstrliginde apta saıynғy brıfıng өtedi. Mamyrdyң 6-synda BNews.kz aқparattyқ-analıtıkalyқ portaldyң stýdııasynda Premer-Mınıstrdiң orynbasary Serik Ahmetovtyң қatysýymen Internet-konferentsııa өtedi. Өtkeli otyrғan On-Line konferentsııanyң negizgi taқyryby - shaғyn jәne orta bıznesti қoldaý jөnindegi memlekettik sharalardyң tıimdiligi. Konferentsııa barysynda vıtse-premer halyқtyң eң өtkir saýaldaryna jaýap berýge daıyn. Serik Ahmetovke қoıatyn saýaldaryңyzdy www.bnews.kz portalynda қaldyrýғa nemese info@bnews.kz elektrondyқ poshtasyna joldaýlaryңyzғa bolady.Mamyrdyң 3-5-si aralyғynda ҚR Syrtқy ister mınıstri Marat Tәjın Amerıka Құrama Shtattaryna sapar jasaıdy. Mamyrdyң 7-si kүni sapar Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynda jalғasady ҚOҒAMElimizde 2009 jylғy aқpannyң 17-si men shildeniң 1-i aralyғynda shaғyn jәne orta kәsipkerlik sýbektilerin tekserýge moratorıı jarııalandy.Sәýirdiң 15-i men mamyrdyң 20-sy aralyғyndaғy «Eң үzdik stýdent ? 2009» respýblıkalyқ syılyғyna baıқaý өtedi. Baıқaý 8 atalym boıynsha jүrgizilmek. Olar ? jýrnalıstıka, ғylym, sport, halyқtyқ shyғarmashylyқ, dızaın jәne қoldanbaly өner, mýzykalyқ- estradalyқ өner, әdebıet jәne қoғamdyқ jұmystar. Saıysқa 16 men 25 jas aralyғyndaғy jastar қatysa alady. Jeңimpazdarғa «Eң үzdik stýdent ? 2009» ataғy berilip, dıplom, mүsinshe men baғaly syılyқ tabys etiledi.Sәýirdiң 27-si men mamyrdyң 11-i aralyғynda «Jastardyң kadrlyқ rezervi» atty jobanyң baıқaýy өtedi. Elbasy tapsyrmasyna sәıkes ұıymdastyrylyp otyrғan bұl baıқaýғa jıyrma toғyz jasқa deıingi otandyқ jәne sheteldik oқý ornyn bitirgen jas mamandar men JOO-nyң soңғy kýrs stýdentteri қatysa alady. Sәýirdiң 29-y men mamyrdyң 16-sy aralyғynda Қytaıdaғy қazaқtar shoғyrlana қonystanғan 4 қala, 14 aýdanda Қazaқstan men Қytaı қazaқtary aıtys өneriniң saңlaқtary «Jekpe-jek» aıtysyn өtkizbek.Shanhaı yntymaқtastyқ ұıymy (ShYҰ) memleket basshylarynyң kezekti kezdesýi қarsaңynda mamyrdyң 4-inde Ekaterınborda ShYҰ Jastar assambleıasynyң құryltaı konferentsııasy өtedi. ҚAZAҚSTAN JӘNE ӘLEM ASTANAElordada aғymdaғy jylғy mamyrdyң 1-inen bastap «Astanaenergııataratý» JShS elektr energııasyna tarıfterdi 1 kVt/saғatқa 5,62 teңgeden қosymsha құn salyғyn қosa eseptegende 6,04 teңgege deıin өsirmek.Mamyrdyң 4-inde «Nұr Otan» partııasy ortalyқ apparatynyң keңsesinde partııanyң ıdeologııalyқ aktıviniң respýblıkalyқ keңesi өtedi. ALMATY Mamyrdyң 4-inde eski alaңdaғy Әlııa men Mәnshүk atyndaғy tynymbaқta «Kөktemgi izgilik aptalyғy» sharasynyң saltanatty ashylý rәsimi өtedi. AIMAҚALMATY OBLYSYMamyrdyң 11-i men 15-i aralyғynda Taldyқorғanda aýyr atletıkadan Azııanyң kezekti chempıonaty өtedi. -------------------------------------------------------------------------------------------------- ATAÝLY KҮNDER, ELEÝLІ OҚIҒALARMAMYRDYҢ 4-І, DҮISENBІJastar kүni (Қytaı). 1919 jyly mamyrdyң 4-inde kөshbasshylarymen birge Beıjiң ýnıversıtetiniң 3000-ғa jýyқ stýdentteri Tıananmen alaңyna jınalyp, Қytaı үshin әdiletsiz Parıjdiң beıbit kelisimin қabyldaýdaғy үkimettiң sheshimine қarsy shyқty. Alғashynda Shensı-Gansý-Nınsıa aýdanynda Soltүstik-Batys jastar odaғy osy kүndi atap өte bastady, al 1949 jyldyң jeltoқsan aıynda Ortalyқ halyқ үkimetiniң memlekettik әkimshilik keңesi (ҚHR) bұl kүndi mereke retinde jarııalady.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR70 jyl bұryn (1939) Қazaқstan Kompozıtorlar odaғy құryldy.16 jyl bұryn (1993) Қazaқstan Respýblıkasy Joғarғy Keңesiniң Tөralқasy «Қazaқsha jer-sý attaryn, ataýlardy orys tilinde dәl jazýdy tәrtipke keltirý jәne Қazaқstan Respýblıkasy jekelegen әkimshilik-aýmaқtyқ mekenderiniң ataýlaryn өzgertý týraly» қaýly қabyldady.16 jyl bұryn (1993) Almatyda Abaı atyndaғy қalalyқ қordyң tұsaýkeser rәsimi өtti.8 jyl bұryn (2001) Oңtүstik Қazaқstan oblysynyң Saryaғash aýdanynda Tөle bıge eskertkish ornatyldy.105 jyl bұryn (1904) Anglııada Genrı Roıs pen Charlz Rolls «Rolls-Roıs» kөligi өndirisin jolғa қoıdy.ESІMDER95 jyl bұryn (1914-1986) қazaқtan shyққan tұңғysh farmatsevtıka ғylymynyң kandıdaty, Қazaқstannyң eңbek siңirgen farmatsevti, KSRO Jazýshylar jәne Jýrnalıster odaғynyң mүshesi SҰBHANBERDIN Sәlken dүnıege keldi. Pavlodar oblysynyң Baıanaýyl aýdanynda týғan. Mәskeý medıtsına ınstıtýtyn bitirgen. Semeıdegi өlkelik farmatsevtıka tehnıkýmy oқý bөliminiң meңgerýshisi, dırektory, Almaty, Jambyl oblystyқ, respýblıkalyқ dәrihana basқarmalarynyң meңgerýshisi, Almaty dәrigerler bilimin jetildirý ınstıtýtynyң kafedra meңgerýshisi қyzmetterin atқarғan. Onyң basshylyғymen Dәrigerler bilimin jetildirý ınstıtýtynda farmatsevtıka kafedrasy ұıymdastyryldy, orta medıtsınalyқ oқý oryndarynda farmatsevtıka fakýlteti, Shymkent қalasynda farmatsevtıka ınstıtýty, Almaty қalasynda farmatsevtıka fabrıkasy ashyldy. Ғalymnyң negizgi ғylymı jұmystary Қazaқstandaғy dәrihana isiniң damý tarıhyna arnalғan. S.Sұbhanberdınniң «Dәri ? dertke daýa, janғa shıpa», «Өsimdik dәri-dәrmek қoımasy», «Densaýlyғyңdy oılasaң» (M.Әlimbaevpen birge) atty eңbekteri, «Shyndyқ», «Satyp alғan aýrý», «Jaңa jandar», t.b. pesalary «Shyndyқ» atty eңbekke engen. 74 ғylymı eңbektiң avtory. 2 mәrte «Құrmet belgisi» ordenimen marapattalғan. 75 jyl bұryn (1934-1986) jazýshy, satırık, aýdarmashy, Қazaқstannyң mәdenıet қaıratkeri ӘÝBӘKІROV Ospanhan dүnıege keldi. Almaty oblysynda týғan. Almaty өner ınstıtýtyn bitirgen. «Ұlan» gazetiniң әdebı қyzmetkeri, Қazaқ televızııasynyң aғa redaktory қyzmetterin atқarғan. 1966-1971 jyldary ? Қýyrshaқ teatry әdebıet bөliminiң meңgerýshisi. 1971-1976 jyldary «Ara» jýrnalynyң feletonshysy bolғan. O.Әýbәkirov қazaқ әdebıetindegi satıra janrynyң damýyna eleýli үles қosty. Қalamger satıralyқ janrmen birge, balalarғa arnalғan өleң-jyr, ertegi, pesa, belgili kompozıtorlardyң әnderine mәtin jazýmen, aýdarmamen aınalysty. Onyң tұңғysh jınaғy «Қoңyraý» degen atpen 1960 jyly jaryқ kөrdi. Jazýshynyң «Jasyratyn ne bar», «Қaғaz қalpaқ», «Anaý men mynaý», «Sүzegen sөz», «Sıқyr», «Solaқaı», «Kүlemiz-aý», t.b. kitaptary jaryқ kөrgen. Shyғarmalary orys tiline aýdarylғan. Өzi de kөrkem aýdarma salasynda tүrik jazýshysy Ә.Nesınniң «O dүnıeden kelgen hattar», serb jazýshysy B.Nýshıchtiң «Өmirbaıanym», E.Respeniң «Mıýnhaýzenniң hıkaıalary», қytaı jazýshysy Lao Sheniң «Mysyқtar shaһary», t.b. shyғarmalardy қazaқ tiline tәrjimalaғan. 1983 jyly O.Әýbәkirovke balalarғa arnalғan «Қaғaz қalpaқ» satıralyқ jınaғy үshin Қazaқstan Jazýshylar odaғynyң syılyғy berilgen. Almaty қalasynda O.Әýbәkirov atyndaғy kөshe bar.60 jyl bұryn (1949) «Қazaқ taғamtaný akademııasy» aktsıonerlik қoғamynyң vıtse-prezıdenti, medıtsına ғylymynyң doktory, professor, Қazaқstan Memlekettik syılyғynyң laýreaty TsOI Igor Gılenovıch dүnıege keldi. Astana қalasynda týғan. Tselınograd memlekettik medıtsına ınstıtýtyn bitirgen. Қazaқ KSR Densaýlyқ saқtaý mınıstrligi Epıdemıologııa, mıkrobıologııa jәne jұқpaly aýrýlar ısnıtýtynyң kishi ғylymı қyzmetkeri bolғan. 1976-1980 jyldary ? Қazaқ KSR Densaýlyқsaқtaý mınıstrliginiң bөlim bastyғy. 1980-1989 jyldary ? Қazaқ KSR Densaýlyқ saқtaý mınıstrligi Epıdemıologııa, mıkrobıologııa jәne jұқpaly aýrýlar ısnıtýtynyң aғa ғylymı қyzmetkeri. 1989-2001 jyldary ? Қazaқstan ғylym akademııasy Taғamtaný ınstıtýty dırektorynyң ғylym jөnindegi orynbasary. Қazirgi қyzmetinde 2001 jyldan bastap isteıdi. Ғalymnyң 340-tan astam ғylymı eңbegi jaryқ kөrgen, 22 өnertabysy bar. 40 jyl bұryn (1969) «Samұryқ-Қazyna» Ұlttyқ әl-aýқat қory» aktsıonerlik қoғamynyң basқarýshy dırektory, 2-shi synypty Tөtenshe jәne Өkiletti Elshi ZVERЬKOV Vadım Pavlovıch dүnıege keldi. Almaty қalasynda týғan. Қazaқ memlekettik ýnıversıtetin, Үndistan Syrtқy ister mınıstrligi Dıplomatııalyқ akademııasyn, Қazaқstan Respýblıkasy Syrtқy ister mınıstrligi Elshilerdiң jәne basshy қyzmetkerlerdiң biliktiligin arttyrý kýrsyn bitirgen. Қazaқstan Respýblıkasy Syrtқy ister mınıstrligi halyқaralyқ ekonomıkalyқ yntymaқtastyқ bөliminiң ekinshi hatshysy, mınıstr orynbasarynyң kөmekshisi қyzmetterin atқarғan. 1993-1998 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasynyң Ortalyқ jәne shyғys Eýrop elderindegi Elshiliginiң үshinshi, ekinshi hatshysy. 1998-2000 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Syrtқy ister mınıstrliginiң bөlim bastyғy, ekinshi departament dırektorynyң orynbasary, Halyқaralyқ ekonomıkalyқ yntymaқtastyқ departamentiniң dırektory. 2000-2002 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Kөlik jәne kommýnıkatsııa vıtse-mınıstri, Қazaқstan Respýblıkasy Syrtқy ister mınıstrligi Investıtsııalar jөnindegi komıtetiniң tөraғasy. 2002-2006 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Syrtқy ister vıtse-mınıstri, Syrtқy ister mınıstriniң orynbasary. 2006-2008 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasynyң Izraıldegi Tөtenshe jәne Өkiletti Elshisi. 2008-2009 jyldary ? «Saryarқa» әleýmettik-kәsipkerlik korporatsııasy» aktsıonerlik қoғamy basқarmasynyң Tөraғasy. Қazirgi қyzmetinde 2009 jyldan bastap isteıdi. «Құrmet» ordenimen, medaldarmen marapattalғan. MAMYRDYҢ 5-І, SEISENBІHalyқaralyқ mүgedekter құқyn қorғaý kүni. 1992 jyly Bas Assambleıa Birikken Ұlttar Ұıymynyң mүgedekterdiң onjyldyғy soңynda (1983-1992 jyldary) Halyқaralyқ mүgedekter kүnin jarııalady. Halyқaralyқ mүgedekter kүnin atap өtý olardyң mәselelerine kөңil bөlýge, қadir-қasıetin, құқyғy men aman-saýlyғyn қorғaýғa, mүgedekterdiң saıası, әleýmettik, ekonomıkalyқ jәne mәdenı өmirge қatysýynan қoғamғa keletin basymdylyққa nazar aýdarýғa baғyttalғan.AҚSh-tyң Ұlttyқ meıramy ? Mұғalimder kүni. Mamyr aıynyң birinshi tolyқ aptasyndaғy seısenbi kүni toılanady. Atalmysh kүnniң tarıhy өz bastaýyn 1944 jyldan alady. Arkanzastyқ oқytýshy Mattı Vıt Výdrıdj hanym saıası kөshbasshylarғa mұғalimderdiң memlekettik meıramy қajettigin mәlimdegen bolatyn. Hanym hat joldaғan kөshbasshylardyң biri Eleonora Rýzvelt bolatyn. Ol 1953 jyly Kongressti Ұlttyқ mұғalimder kүnin jarııalaýғa kөndirgen edi.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR91 jyl bұryn (1918) Bүkilқazaқ jastar sezinde «Jas azamat» jastar ұıymy құryldy. Ұıym maқsaty - қazaқ jastaryn biriktirý, ұlttyқ mүddeni қorғaý. Sezde ұıym jetekshileri saılandy: tөraғasy ? M.Myrzaұly, mүsheleri ? S.Sәdýaқasov, M.Seıitov, Ә.Baıdildın, G.Dosymbekova. 18 jyl bұryn (1991) «Tabıғat» ekologııalyқ odaғy құryldy. Tөraғasy ? Mels Eleýsizov. 2002 jyly ekoodaқ Global-500 bedeldi syılyғyna ıe boldy. 16 jyl bұryn (1993) Vashıngtondaғy Dүnıejүzilik banktiң shtab pәterinde Aral teңiziniң problemalaryna arnalғan halyқaralyқ semınar өtti.14 jyl bұryn (1995) Jambyl oblysy Jýaly aýdanynyң Myңbұlaқ aýylynda Keңes Odaғynyң Batyry, jazýshy Baýyrjan Momyshұlynyң mұrajaıy ashyldy. 3 jyl bұryn (2006) Құrmanғazy atyndaғy Қazaқ ұlttyқ konservatorııasynda akademık Ahmet Jұbanovtyң 100 jyldyғyna oraı, onyң bұdan bұryn jarııalanғan «Құrmanғazy» atty eңbeginiң negizinde құrastyrylғan «Құrmanғazy» atty jınaқtyң tanystyrylymy өtti. «Mәdenı mұra» baғdarlamasy aıasynda «Өlke» baspasynan shyққan jınaққa Құrmanғazy týraly jaңadan tabylғan өmir derekteri men kүıleri engen. 1 myң dana taralymmen shyққan týyndy barlyқ өnersүıer қaýymғa, kүıshiler men mýzyka zertteýshilerine, sondaı-aқ oқytýshylar men stýdentterge arnalғan.15 jyl bұryn (1994) Armenııa, Taýly Қarabah jәne Reseı basshylary Қarabahtaғy daýdy toқtatý jөnindegi kelisimge қol қoıdy. ESІMDER120 jyl bұryn (1889-1938) alғashқy halyқ mұғalimderdiң biri, aғartýshy, қoғam қaıratkeri ZALIEV Nұғman dүnıege keldi. Batys Қazaқstan oblysynda týғan. Әkesi Zal Asanұly orta sharýaly, mұsylmansha saýatty kisi bolғan. Ol әkesinen oқyp, saýatyn ashқannan keıin Қamys-Samardaғy bastaýysh orys mektebin, Ordadaғy eki jyldyқ ýchılışeni, sonymen қatar ýchılışe janyndaғy bir jyldyқ pedagogıkalyқ kýrsty, Қazan mұғalimder semınarııasyn bitirgen. 1909-1911 jyldary қazirgi Batys Қazaқstan oblysyna қarasty Қaztalov aýdany aýmaғynda Ғұmar Қarash ashқan Tilenshisaı jәdıd mektebinde jaratylystaný pәninen sabaқ berdi. Sol jyldarda S.Meңdeshev ұıymdastyrғan jasyryn «Halyқ mұғalimderi қoғamy» құramynda revolıýtsııashyl-tүbegeıshil baғyttaғy «Қazaқstan» gazetin shyғarýғa қatysty. 1916 jylғy dүrbeleңde Bөkeı dalasyndaғy қarsylyқ қozғalysyn ұıymdastyrýshylardyң biri boldy. Қoғam қaıratkeri Қamys-Samar ýezdik atқarý komıtetiniң tөraғasy, Қazaқ AKSR Halyқ aғartý komıssary, Қazaқ Ortalyқ Atқarý komıtetiniң mүshesi, Atyraý ýezdik partııa komıtetiniң hatshysy, ýezdik atқarý komıtetiniң tөraғasy, Oral gýbernııalyқ atқarý komıtetiniң tөraғasy, Қostanaı, Aқtөbe gýbernııalyқ halyқ aғartý basқarmalarynyң bastyғy, Orynbordaғy Қazaқ mұғalimder kýrsynyң dırektory қyzmetterin atқardy. 1937 jyly қyrkүıektiң 22-inde tұtқyndalyp, 1938 jyly aқpannyң 15-inde KSRO Joғarғy soty Әskerı alқasy «үshtiginiң» қaýlysymen Aқtөbe қalasynda 57 adamdyқ toppen birge atyldy. 110 jyl bұryn (1899-1961) teatr rejısseri, Қazaқstannyң halyқ әrtisi BOROV Ilıa Grıgorevıch dүnıege keldi. Ýkraınanyң Kremenchýg қalasynda týғan. Kıevtiң teatr stýdııasyn, Mәskeý Joғarғy teatr sheberhanasyn bitirgen. 1935-1938 jyldary Almaty қalasyndaғy Қazaқ jәne Orys drama teatrynyң kөrkemdik jetekshisi boldy. Keıin Ijevsk, Barnaýyl, Týla teatrlarynda қyzmet atқardy. Ol Қazaқ drama teatry sahnasynda N.Pogodınniң «Aқsүıekter», N.Gogoldiң «Revızor», M.Әýezovtyң «Alma baғynda», B.Maılın men Ғ.Mүsirepovtyң «Amangeldi» spektaklderin қoıdy. 85 jyl bұryn (1924-1980) aқyn, aýdarmashy, Ұly Otan soғysynyң ardageri JҰMABAEV Ғabbas dүnıege keldi. Қostanaı oblysynda týғan. Almaty joғary partııa mektebin bitirgen. Қostanaı oblystyқ gazetinde әdebı қyzmetker jәne jaýapty hatshy, «Қazaқ әdebıeti» gazetiniң redaktsııasynda bөlim meңgerýshisi, jaýapty hatshy bolғan. «Jұldyz», «Mәdenıet jәne tұrmys» jýrnaldarynda bөlim meңgerýshisi, «Ara» jýrnalynda feletonshy, Қazaқ KSR Mınıstrler Keңesi janyndaғy Aқparat agenttiginde (ҚazTAG) aýdarmashy bolyp қyzmet atқarғan. Aқynnyң 10-ғa jýyқ jyr jınaғy jaryқ kөrgen. Қalamger kөrkem aýdarma salasynda L.Tolstoıdyң «Kreıser sonatasy» povesi men on shaқty әңgimesin, K.Hetagýrovtyң өleңder jınaғyn, G.Andersenniң ertegiler kitabyn, S.Výrgýnniң «Baký-dastan» poemasyn, N.Tıhonovtyң, S.Prokofevtiң jәne basқa orys aқyn-jazýshylarnyң shyғarmalaryn қazaқ tiliine tәrjimalaғan. Birneshe medalmen marapattalғan.80 jyl bұryn (1929) tehnıka ғylymynyң doktory, professor, Қazaқstannyң eңbek siңirgen өnertapқyshy, Қ.Sәtbaev, O.Baıқoңyrov atyndaғy syılyқtardyң laýreaty IMANҒALIEV Әser dүnıege keldi. Batys Қazaқstan oblysynda týғan. Novocherkassk polıtehnıkalyқ ınstıtýtyn bitirgen. Eңbek jolyn Jezқazғan ken basқarmasynyң (қazirgi «Қazaқmys» korporatsııasy) 51-shi shahtasynda taý-ken sheberi bolyp bastaғan. «Jezқazғan TMҒZJI» ғylymı-zertteý jәne konstrýktorlyқ-jobalaý ınstıtýty dırektorynyң orynbasary, zerthana meңgerýshisi bolғan. 1998 jyldan «Қazaқmys» korporatsııasy dırektorynyң ғylymı jұmystar jөnindegi orynbasary қyzmetin atқarғan. Ә.Imanғalıev 150 ғylymı eңbektiң, onyң ishinde 2 monografııanyң, 15 oқý-әdistemelik құralynyң, 50-den asa өndiristik jaңalyқtyң avtory. Ol өzdiginen jүretin құral-jabdyқty alғash ret өndiriske engizgen. Onyң zertteýleriniң nәtıjeleri taý-ken ғylymy men tәjirıbesine mol үles қosyp, ekonomıkalyқ tıimdilik kөrsetkishterin arttyrdy. «Құrmet belgisi» ordenimen, birneshe medalmen marapattalғan. 75 jyl bұryn (1934-1996) kompozıtor, dırıjer, Қazaқstannyң eңbek siңirgen өner қaıratkeri, professor ӘÝBӘKІROV Malғajdar dүnıege keldi. Almaty oblysynda týғan. Almaty memlekettik konservatorııasyn bitirgen. 1951-1955 jyldary Қazaқ teledıdary men radıosy janyndaғy orkestrdiң men Құrmanғazy atyndaғy Қazaқ halyқ aspaptar orkestriniң dombyrashysy boldy. Ol 1953-1957 jyldary Býharest pen Mәskeýde өtken Dүnıejүzilik jastar men stýdentter festıvaldarynda өner kөrsetti. 1955-1959 jyldary ? Құrmanғazy atyndaғy Қazaқ halyқ aspaptar orkestriniң dırıjeri. 1959-1961 jyldary ? Jambyl oblystyқ halyқ aspaptar orkestriniң kөrkemdik jetekshisi, Jambyl mýzykalyқ ýchılışesiniң oқytýshysy. 1965-1969 jyldary ? Moңғolııanyң Baıan-Өlgeı aımaқtyқ mýzykalyқ drama teatrynyң keңesshi-dırıjeri. 1969-1991 jyldary Almaty memlekettik konservatorııasynyң oқytýshysy, «Otyrar sazy» orkestriniң dırıjeri қyzmetterin atқarғan. 1991 jyldan Almaty memlekettik konservatorııasynyң kafedra meңgerýshisi bolyp isteıdi. M.Әýbәkirovtyң orkestrge arnalғan «Kөңildi jastar», «Құrman baba 175», «Tasқyn», «Jas қanat» ývertıýralary, jeke dombyraғa arnalғan 4 bөlimdi «Sıýıta», «Talas», «Sarytөbe», қobyzғa arnalғan «Қaraқat», «Bala gүlim», «Үsh kezeң», «Қazaқ bıi», «Saғynysh» kүıleri bar. Kompozıtor oқý-әdistemelik mýzykalyқ jınaқtar құrastyrғan.100 jyl bұryn (1909-1991) amerıkandyқ өnertapқysh, Polaroid kompanııasynyң negizin қalaýshy LEND Edvın dүnıege keldi. Ol oılap tapқan «Polaroıd» fotokamerasymen sýretke tүse salysymen, daıyn beınemizdi kөrýge mүmkindik aldyқ. MAMYRDYҢ 6-SY, SӘRSENBІESTE ҚALAR OҚIҒALAR16 jyl bұryn (1993) Almatyda, Respýblıkalyқ kıno үıinde 1991-1993 jyldary jasalғan fılmderdiң baıқaýy өtti. Baıқaýdyң қortyndysynda Gran-prı jүldesi ?Otyrardyң kүıreýi? (rejısseri A.Әmirқұlov) jәne ?Sұrjekeı? ( rejısseri D.Manabaev) fılmderine berildi.14 jyl bұryn (1995) bұқaralyқ aқparat құraldarynda Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Ә.Nazarbaevtyң «Ұly Otan soғysy ardagerleri men mүgedekterine jәne olarғa teң adamdarғa jeңildik pen әleýmettik kөmek kөrsetý týraly» Jarlyғy jarııalandy.11 jyl bұryn (1998) Prezıdent Jarlyғymen Қazaқstan Respýblıkasynyң astanasy ? Aқmola қalasynyң ataýy Astana қalasy bolyp өzgerip, «Saryarқa» jәne «Almaty» aýdandary құryldy. 6 jyl bұryn (2003) Astanada Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Nazarbaevtyң қatysýymen «Dýman» oıyn-saýyқ kesheniniң ashylý saltanaty өtti.6 jyl bұryn (2003) Astanada «Halyқtar dostyғy» monýmenti ashyldy. Қazaқstan halyқtarynyң dostyғy men kelisimin pash etetin bıiktigi 8 metr үsh beıneden tұratyn қol mүsinniң avtory ? Sәken Narynov, bas sәýletshi ? Jәnibek Aıdar. Monýmentte adamdardyң birligi men yntymaқtastyғy өzara baılanysқan үsh қol arқyly өrnektelgen. Topologııalyқ ғylymda «bir bұtaқtyң japyraқtary» dep atalatyn toraptar kezdesedi. Basy men shegi joқ mұndaı toraptar ұzaқ өmirdi, sheksiz baқytty jәne өzara yntymaқtastyқty bildiredi. Sol ıdeıany eskertkish avtorlary jete eskergenge ұқsaıdy. Mүsinniң janyndaғy fontandardan «orman» oılastyrylғan. Әr fontan ortasha mөlsherdegi granıtti taқtalardyң қıylysynda oryn tepken. Bұl fontandar, ony jobalaýshylardyң mәlimdeýinshe, Қazaқstan etnosy men halқynyң nyshanyn bildiredi.3 jyl bұryn (2006) Aқmola oblysynyң Stepnogorsk қalasynda aımaқtyқ қoғamdyқ-saıası «Stepnogorsk aқshamy» gazetiniң alғashқy sany jaryқ kөrdi. 120 jyl bұryn (1889) Parıjde Eıfel mұnarasynyң құrylysy aıaқtaldy. 55 jyl bұryn (1954) AҚSh-ta «Oppengeımer isi» aıaқtalyp, amerıkandyқ atom jobasyn basқarғan ғalym kommýnıstermen baılanysta boldy degen aıyptan bosatyldy. Biraқ құpııa jobalarmen aınalysýyna tyıym salyndy. Robert Oppengeımer esimi ? jappaı қyryp-joıatyn қarý jasaýғa қarsy narazylyқtyң sınonımi.ESІMDER75 jyl bұryn (1934) aқyn, Қazaқstan Jazýshylar odaғynyң mүshesi, Қostanaı қalasynyң құrmetti azamaty BAıAZID Jolbarys dүnıege keldi. Қostanaı oblysynda týғan. Қazaқ memlekettik ýnıversıtetiniң jýrnalıstıka fakýltetin, Almaty joғary partııa mektebin bitirgen. Eңbek jolyn «Jas Alash» gazetinen bastap, ұzaқ jyldar boıy Қostanaı oblystyқ gazetinde, radıosynda jaýapty қyzmetter atқarғan. Өleңderi 1976 jyldan oblystyқ, respýblıkalyқ basylymdarda үzbeı jarııalanyp keledi. «Baқytymnyң bұlaғy», «Jyr ғұmyr» atty өleң kitaptary jaryқ kөrgen.70 jyl bұryn (1939) jazýshy, Қazaқstan Jazýshylar odaғynyң mүshesi, Қazaқstannyң eңbek siңirgen mәdenıet қyzmetkeri YSҚABAI Әlı Әpekұly dүnıege keldi. Almaty oblysynda týғan. Қa¬zaқ memlekettik ýnıver¬sıtetin, Almaty joғary partııa mektebin bitirgen. Almaty oblysynyң Қaratal aýdandyқ «Kommýnızm joly», Kөksý aýdandyқ «Eңbek týy» gazetteriniң bas redaktory, «Egemen Қazaқstan» gazetiniң Maңғystaý oblysy boıynsha menshikti tilshisi, «Jeti¬sý» gazeti bas redaktorynyң orynbasary, oblystyқ polıgrafııa jәne baspa isteri jөnindegi birlestiginiң bas dırektory қyzmetterin atқarғan. Қazirgi ýaқytta tәýelsiz «Alataý» gazetiniң bas redaktory қyzmetin atқarady. Osy ýaқytқa sheıin respýblıkalyқ baspalardan onyң «Jetekshi shopan», «Әýbәkirovter әýleti», «Sarybұlaқ sovhozy» atty esseleri men ocherkteri, balalarғa arnalғan «Meniң inim», «Soldat aғaғa hat», «Eңbekқor құmyrsқa», «777 jұmbaқ», «Besik jyry», «Aıdostyң arғymaғy» syndy jyr kitaptary shyқty. Keıingi jyldary қalamger қalamynan «Taıқasқa», «Beıtanys қyz», «Jәlmende-Pyshan», «Ana alaқany», «Zұlymdyқ zaýaly» pesalary, әңgimeler men hıkaıattar jınaқtary өmirge joldama aldy.60 jyl bұryn (1949) Batys Қazaқstan oblystyқ tilderdi damytý basқarmasynyң bastyғy, aıtys aқyny, Қazaқstannyң eңbek siңirgen mәdenıet қyzmetkeri ҚYDYRNIıAZOVA Sholpan Batyrқyzy dүnıege keldi. Batys Қazaқstan oblysynda týғan. Oral pedagogıkalyқ ınstıtýtynyң fılologııa fakýltetin bitirgen. Alғash ret 17 jasynda aıtysқa tүsken. 1980 jyly Қazaқ KSR-iniң 60 jyldyқ toıynda belgili halyқ aқyny Manap Kөkenovpen saıysқa tүsip, 1-shi oryndy jeңip alғan. «Қaratөbe» aýdandyқ «Eңbek týy» gazetiniң әdebı қyzmetkeri, aýdandyқ atқarý komıteti tөraғasynyң orynbasary, aýdan әkimdigi basshysynyң orynbasary, «Қazaқgaz», «Batysgaz», «Tahat» kompanııalarynyң mamany қyzmetterin atқarғan. 2002-2004 jyldary Oral қalalyқ mәdenıet bөliminiң, Batys Қazaқstan oblystyқ mәslıhatynyң mamany bolғan. Қazirgi қyzmetinde 2004 jyldan bastap isteıdi. MAMYRDYҢ 7-SІ, BEISENBІOtan қorғaýshy kүni. 1992 jylғy mamyrdyң 7-inde Memlekettik қorғanys komıteti Қazaқstan Respýblıkasynyң Қorғanys mınıstrligi bolyp қaıta құryldy. Dәl osy kүni respýblıka aýmaғyndaғy KSRO Қarýly Kүshteriniң құramyndaғy mekemeler, bөlimder, құramalar Қazaқstan Respýblıkasynyң құzyretine berildi. 7-shi mamyr ? Otan қorғaýshy kүni bolyp jarııalandy.Radıo kүni. 114 jyl bұryn (1895) orys ғalymy Aleksandr Stepanovıch Popov Orys fızıka-hımııa қoғamynyң mәjilisinde әlemdegi alғashқy radıoқabyldaғyshty jұrtshylyққa kөrsetti.Reseı Federatsııasyndaғy Baltyқ flota merekesi. 1703 jyly orys kemeleriniң shvedtik jelkendi kemelerdi jeңgen құrmetine oraı jylsaıyn atap өtiletin mereke. 1996 jyldan beri atap өtiledi.Reseı Federatsııasy Қarýly kүshteriniң құrylғan kүni. 1992 jyly mamyrdyң 7-inde Reseı Federatsııasynyң Prezıdenti Reseı Federatsııasynyң Қarýly kүshterin jәne Қorғanys mınıstrligin құrýdy ұıymdastyrý sharalary týraly bұıryққa қol қoıdy.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR34 jyl bұryn (1975) Өskemen қalasyndaғy Ertis өzeniniң jaғasynda Ұly Otan soғysy jyldarynda mert bolғan shyғysқazaқstandyқ azamattarғa eskertkish ornatyldy.17 jyl bұryn (1992) Қazaқstan Respýblıkasy Prezeıdenti N.Nazarbaevtyң Jarlyғymen Memlekettik қorғanys komıteti Қazaқstan Respýblıkasynyң Қorғanys mınıstrligi bolyp қaıta құryldy. Alғashқy Қorғanys mınıstri ? Saғadat Nұrmaғambetov. Қazirgi Қorғanys mınıstri ? Danıal Ahmetov.12 jyl bұryn (1997) Almatydaғy Mechnıkov kөshesine jazýshy, ғalym, қoғam қaıratkeri Әdı Shәripovtiң esimi berildi. 10 jyl bұryn (1999) Reıhstagқa alғashқylardyң biri bolyp Jeңis týyn tikken Rahymjan Қoshқarbaevқa (marқұm) ? «Halyқ қaһarmany» ataғy berildi.9 jyl bұryn (2000) Astanada Aýғanstanda қaza tapқan jaýyngerlerge arnalғan eskertkish ashyldy. Eskertkishtiң granıt taқtasynda 761 jaýyngerdiң aty-jөni jazylғan. 75 jyl bұryn (1934) Fılıppınde salmaғy 6,37 kg bolatyn әlemdegi eң үlken marjan tabyldy. Ғajaıyp marjandy Pıter Hoffman men Vıktor Barbısh 200 myң dollarғa satyp aldy. 1984 jyly San-Frantsıskodaғy baғaly tastar zerthanasy marjandy 42 mıllıon dollarғa baғalady. ESІMDER80 jyl bұryn (1929) қaraқalpaқ jazýshysy ҚAIYPBERGENOV Tөlepbergen dүnıege keldi. Қalamger «Әmýdarııa» jýrnaly redaktsııasynda, Қaraқalpaқ AKSR Jazýshylar odaғynda, Mınıstrler keңesi janyndaғy Radıo habaryn taratý komıtetinde jaýapty қyzmetter atқarғan. Onyң «Sýyқ tamshy», «Ұıқysyz tүnder» povesteri, «Қaraқalpaқ қyzy», «Maman bı týraly hıkaıa», «Baқytsyzdar» romandary jaryқ kөrgen. Jazýshynyң kөptegen shyғarmalary қazaқ, orys, өzbek tilderine aýdarylғan. MAMYRDYҢ 8-І, JҰMABүkildүnıejүzilik Қyzyl Jarty aı jәne Қyzyl Krest kүni. 1953 jyldan bastap, «Қyzyl Krest» halyқaralyқ қoғamynyң negizin қalaýshy, shveıtsar gýmanısi, қoғam қaıratkeri, Nobel syılyғynyң ıegeri Anrı Dıýnannyң құrmetine jyl saıyn atap өtiledi. Al қozғalystyң өzi 1863 jyly Jaralylarғa kөmek kөrsetý jөnindegi halyқaralyқ komıssııa құrylғan kezde paıda bolyp, alғashynda soғys maıdangerlerine jәne ұrys barysynda jaraқattanғandarғa kөmek kөrsetetin bolғan. 1864 jyldyң tamyzynda Shveıtsarııada қol қoıylғan konventsııaғa sәıkes, dәrigerler men medıtsına қyzmetkerleriniң sımvoly retinde aқ tүstegi Қyzyl Krest alynғan. 1906 jyly Osman ımperııasynda mұsylman elderiniң Қyzyl Krestke ұқsas Қyzyl Jarty aı қaıyrymdylyқ қory құryldy. Osy eki қaýymdastyқ ta Jeneva қalasynda shtab-pәteri ornalasқan Halyқaralyқ komıtetke baғynyshty. Әskerı ýaқytta Komıtet soғysýshy eldermen jәne Қyzyl Krest pen Қyzyl Jarty aı aýmaқtyқ bөlimsheleri arasynda deldalyқ қyzmet atқarady. Bұl ұıymnyң өkilderi tұtқyndar men bosқyndar lagerleri aımaғyna bөgetsiz өtý құқyқtary bar. Bүgingi taңda joғaryda atalғan eki қozғalys әlemniң 180 elindegi 400 mıllıonnan astam adamdy biriktiredi. 2002 jyly Қazaқstan Respýblıkasynyң Қyzyl Jarty aı ұlttyқ қoғamy құrylyp, 2003 jyldyң jeltoқsan aıynda Қyzyl Krest jәne Қyzyl Jarty aı қoғamdary Halyқaralyқ federatsııasyna қabyldandy.Ekinshi dүnıejүzilik soғys құrbandaryn eske alýғa arnalғan zerde jәne tatýlasý kүni. 2004 jylғy қarashanyң 22-inde Bas Assambleıa mamyrdyң 8-i men 9-yn zerde jәne tatýlasý kүni dep jarııalap, mүshe-memleketterdiң әrқaısysy өz jeңis kүni, azat etilgen kүni jәne mereke kүnin belgileı alatynyn moıyndaı otyryp, barlyқ mүshe-memleketterge, BҰҰ jүıesindegi ұıymdarғa, үkimettik emes ұıymdarғa jәne jeke tұlғalarғa jyl saıyn osy eki kүnniң bireýin nemese ekeýin de Ekinshi dүnıejүzilik soғys құrbandary құrmetine atap өtýge shaқyrdy. ESTE ҚALAR OҚIҒALAR 34 jyl bұryn (1975) Almaty қalasyndaғy 28 panfılovshylar saıabaғynda Daңқ memorıaly ashyldy. Sәýletshileri ? T.Bәsenov, G.Seıdalın, V.Kım, mүsinshileri ? V.Andrıýşenko, R.Artımovıch. Jaýғa қarsy ұmtylғan jaýyngerler beınelengen mүsindik kompozıtsııa memorıaldyң tөrine ornatylғan. Mүsindik kompozıtsııa aldyndaғy alaңғa mәңgilik alaý jaғylyp, onyң eki қaptaly ұzyn granıt қorғan-қabyrғamen қorshalғan. Қabyrғada «Otanymyzdyң bostandyғy men tәýelsizdigi үshin shaıқasta erlikpen қaza bolғandardyң daңқy mәңgi arta bersin» degen jazý, al eki bosaғasynda «Daңқ kerneıshisi» jәne «Ant» dep atalatyn mүsindik toptama bar. Memorıalғa kire beriste Ұly Otan soғysyndaғy odaқtas halyқtardyң қany tөgilgen «қaһarman қalalardyң» topyraғy saқtaýly sandyқtastar қoıylғan. 17 jyl bұryn (1992) Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti Nұrsұltan Nazarbaevtyң «Қazaқstan Respýblıkasynyң Қarýly kүshterin құrý týraly» Jarlyғy shyқty. 16 jyl bұryn (1993) tәýelsiz қazaқ memleketi tarıhynda alғash ret Almaty қalasyndaғy Respýblıka alaңynda әskerı sherý өtti.ESІMDER100 jyl bұryn (1909-1983) fılologııa ғylymynyң doktory, professor MAHMÝDOV Haırýlla Habıbollaұly dүnıege keldi. A.Jdanov atyndaғy Lenıngrad ýnıversıtetin bitirgen. 1942-1943 jyldary Keңes әskeri қatarynda bolғan. Ұzaқ jyldar boıyna Әl-Farabı atyndaғy Қazaқ memlekettik ýnıversıtetinde orys fılologııasy kafedrasynyң meңgerýshisi bolyp қyzmet atқardy. Ғalymnyң 30-dan astam ғylymı eңbegi jaryқ kөrgen.55 jyl bұryn (1954) aқyn, aýdarmashy, Қazaқstan Jazýshylar odaғynyң mүshesi SERІKBAEV Baıbota (Қoshym-Noғaı Baıbota Serikbaıұly) dүnıege keldi. Қyzylorda oblysynda týғan. Қazaқ memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1978-1988 jyldary «Jalyn» baspasynda redaktor, aғa redaktor, «Mәdenıet jәne tұrmys» (қazirgi «Parasat») jýrnalynda, «Ana tili» men «Қazaқ eli» gazetterinde bөlim redaktory, bөlim meңgerýshisi, bas redaktordyң orynbasary қyzmetterin atқardy. Қazir «Jazýshy» baspasynyң jetekshi redaktory bolyp isteıdi. Aқynnyң alғashқy өleңder jınaғy «Tұңғysh kitap» («Taң shapaғy» serııasymen) degen atpen jaryқ kөrdi. Өleңderi, pýblıtsıstıkalyқ týyndylary, ғylymı-tanymdyқ maқalalary respýblıkalyқ merzimdi baspasөz betterinde jarııalanyp, kөptegen ұjymdyқ jınaқtarғa endi. 1988 jyly «Tirshilik ұıasy» atty kitaby үshin Қazaқstan Jastar odaғy syılyғynyң laýreaty atandy. Shet el aқyndarynyң өleңderi men ejelgi tүrki poezııasyn tәrjimalaýғa at salysty. Kөrkem aýdarma salasynda balalar әdebıetinen armıan aқyny S.Kapýtıkıannyң «Masha sýret salady» jәne orys aқyny E.Blagınanyң «Shıneldi nege saқtap jүrsiң?» atty kitaptaryn қazaқ tiline tәrjimalaғan. MAMYRDYҢ 9-Y, SENBІKeңester Odaғy halқynyң 1941-1945 jyldardaғy Ұly Otan soғysynda jeңiske jetken kүni. 600 myңnan astam қazaқstandyқ bұl soғystan oralmady. Soғys kezinde kөptegen ғylymı-zertteý ortalyқtary men Mәskeý, Lenıngrad, Kıev jәne basқa da қalalardyң oқý oryndary Қazaқstanғa қonys aýdardy. Olardyң ishinde fızıologııa, mıkrobıologııa, bıohımııa, shyғystaný ınstıtýttary boldy. Bүkil soғysty basynan өtkergen қazaқstandyқ 12 dıvızııa құrmetti ataқtar aldy. Olardyң beseýi ? bir, tөrteýi ? eki, ekeýi ? үsh ordenmen marapattaldy. Bes dıvızııa gvardııalyқ ataldy, olardyң ishinde Keңes Odaғynyң Batyry I.V.Panfılov atyndaғy ataқty 8-gvardııalyқ dıvızııa bar. Jalpy Ұly Otan soғysynda 497 қazaқstandyқ Keңes Odaғynyң Batyry ataғyn aldy. 1990 jyly jeltoқsannyң 11-inde soңғy Keңes Odaғynyң Batyry ataғy қolbasshy Baýyrjan Momyshұlyna berildi. 1941 jyly aғa leıtenant B.Momyshұly basқarғan atқyshtar batalony men I.V.Karpov basқarғan 1075-atқyshtar polki Mәskeý tүbinde aı boıy үzdiksiz ұrystar jүrgize otyryp, өz pozıtsııalaryn saқtap қana қoımaı, sonymen қatar dұshpanғa қarsy pәrmendi shabýylғa shyғyp otyrdy. Tөrt қazaқstandyқ T.J.Bıgeldınov, L.I.Beda, I.F.Pavlov jәne S.D.Lýganskıı 2 mәrte Keңes Odaғynyң Batyry atandy. Ұrys kezinde қaza tapқan pýlemetshi M.Mәmetova jәne mergen Ә.Moldaғұlova Batyr ataғyn aldy. Batyr ataғyn alғandar қatarynda atқyshtar T.Toқtarov, S.Baımaғambetov, S.Lýtfıllın, Mın Sen ıÝr, artıllerıster S.Mүtkenov, I.K.Novıkov, ұshқysh N.Әbdirov, mınometshi Қ.Sypataev, atty әsker M.M.Қarataev, saper P.I.Goncharov, polıtrýk M.Ғabdýlın, torpedalyқ kater komandıri B.P.Ýşev jәne basқalar bar. 110 қazaқstandyқ Daңқ ordeniniң tolyқ ıegeri boldy. Reıhstagқa sheshýshi shabýylғa shyққan jәne Jeңis týyn tikkenderdiң ishinde қazaқstandyқ R.Қoshқarbaev, kapıtan B.V.Chýpreta, mınometshi A.Baқtygereev, pýlemetshi P.E.Vıtsko, baılanysshy K.M.Volochaevtar boldy.Eýropa kүni. 1950 jyly mamyrdyң 9-ynda Parıjde Frantsııa syrtқy ister mınıstri Rober Shýman Frantsııa, Germanııa jәne basқa Eýropa elderiniң kөmir jәne bolat құıatyn өnerkәsip salalaryn (әskerı tehnıka өndirý negizderin) biriktirip, ony jaңa ұlttyқ құrylym basқarmasyna berýge shaқyrdy. 1985 jyly Mılan sammıtinde Eýroodaқ kөshbasshylary Shýman Deklaratsııasyn mәңgi este saқtaýғa sheshim shyғaryp, jyl saıyn mamyrdyң 9-yn «Eýropa kүni» dep bekitti.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR169 jyl bұryn (1840) Aıagөz өңirine meteorıt құlady. Tүsken jerine baılanysty «Қaraқol» atalғan ol meteorıttiң synyғy aldymen Semeıge, artynsha Peterborғa jetkizildi.17 jyl bұryn (1992) Petropavl қalasyndaғy Kommýnıstik kөshesine Maғjan Jұmabaevtyң esimi berildi.13 jyl bұryn (1996) Aқtaý қalasynda «Lada TV plıýs» aptalyғynyң alғashқy sany 5 myң danamen jaryқ kөrdi.10 jyl bұryn (1999) Astanada Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti Nұrsұltan Nazarbaev saltanatty jaғdaıda Қazaқstan Қorғanys mınıstrliginiң jaңa keshenin ashty. 8 jyl bұryn (2001) Astana қalasynda «Otan ana» Otan қorғaýshylar monýmenti ashyldy. 35 jyl bұryn (1974) AҚSh-ta Ýotergeıt janjalyna baılanysty prezıdent Rıchard Nıksondy laýazymynan ketirý isi týraly mәjilis bastaldy.ESІMDER100 jyl bұryn (1909-1995) қazaқtan shyққan tұңғysh kәsibı kınooperator, Қazaқstannyң halyқ әrtisi, ҚR jәne KSRO Kınomatografıster odaғynyң mүshesi, derekti kıno sheberi, Қazaқstannyң eңbek siңirgen өner қaıratkeri, Қazaқstannyң halyқ әrtisi TYNYShBAEV Eskendir Mұhamedjanұly dүnıege keldi. E.Tynyshbaev үlken ғalym, қoғam қaıratkeri, қazaқtyң tұңғysh temirjolshy-ınjeneri Mұhamedjan Tynyshbaevtyң otbasynda dүnıege kelgen. Bүkilodaқtyқ memlekettik kınematografııa ınstıtýtyn bitirgen. Kınodaғy eңbek jolyn 1928 jyldan bastaғan. «Vostokkıno» stýdııasynyң қazaқ bөlimshesin jәne «Poslednıe ızvestııa» қazaқ kınojýrnalynyn құrýғa қatysқan. E.Tynyshbaevtyң shyғarmashylyғynda Қazaқstan týraly birқatar kөrkemdik oıyn jәne derekti fılmder, myңdaғan fotojәdigerler bar. Ol kınooperatordan bastap avtorlyқ fılmderdiң rejısserine deıingi joldy jүrip өtti, қazaқ kınosynda birinshi bolyp trıýkti tүsirilimder jasady. Ony қazaқ kınosy men televıdenıesiniң aқsaқaly dep ataıdy, sebebi ol Shәken Aımanov, Mәjıt Begalın, Kenenbaı Қojabekov, Oraz Әbishev syndy қazaқ kınosynyң basқa da maıtalmandarymen birge ұlttyқ kınematografty қalyptastyrýғa jәne damytýғa belsendi atsalysқan. Ol sondaı-aқ өzi ұzaқ jyl boıy bas operator bolғan «Қazaқtelefılm» stýdııasyn құrýdyң basynda tұrdy. «Sovetskıı Kazahstan» kınojýrnaly үshin 10 myңnan astam sıýjetter tүsirdi. Onyң үzdik jұmystary ? «Biz Jetisýdanbyz», «Onyң ýaқyty keledi» fılmderi - Қazaқstan kınoөneriniң Altyn қoryna engen. Pedagog jәne tәlimger retinde kınotүsirýshilerdiң aıtýly shoқjұldyzyn tәrbıeledi, olardyң қatarynda V. Belıalov, ıÝ.Lıtvıakov, E.Ahmetov, Ғ.Shalabaev, M.Ibraev, A.Shorabaev, B.Nүsipbekov jәne t.b. bar. 100 jyl bұryn (1909-1993) kınorejısser, Қazaқstannyң eңbek siңirgen өner қaıratkeri, KSRO Kınematografıster odaғynyң mүshesi FAIK Emır Ibragımovıch dүnıege keldi. Shyғarmashylyқ jolyn «Vostokkıno» stýdııasynan bastaғan. 1946 jyldan «Қazaқfılm» stýdııasynyң kınorejısseri bolғan. Ol «Jigitter», «Қazaқstannyң egis alқabynda», «Ybyraı Altynsarın», «Bıbigүl әn salғanda», «Aқmaral» sııaқty 200-deı kınojýrnal, derekti fılm jasady. «Қanatty syı», «Ұlym meniң», «Bir tүnniң oқıғasy» atty kөrkem fılmder tүsirgen. Olardyң kөpshiligi әrtүrli kınofestıvaldar men қoғakmdyқ kөrsetilimderdiң laýreaty atanғan.55 jyl bұryn (1954) Қazaқstan Respýblıkasynyң bas prokýrory, zaң ғylymynyң kandıdaty, professor MӘMI Қaırat Әbdirazaқұly dүnıege keldi. Almaty oblysynda týғan. Қazaқ memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1981-1990 jyldary ? Atyraý oblystyқ sotynyң sýdıasy, tөraғanyң orynbasary, tөraғasy. 1990-1993 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Joғarғy Sotynyң sýdıasy. 1993-1995 jyldary ? Almaty қalalyқ sotynyң tөraғasy. 1995-1996 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Joғarғy Soty Қylmystyқ ister jөnindegi sot alқasynyң tөraғasy, Қazaқstan Respýblıkasy Joғarғy Soty tөraғasynyң mindetin atқarýshy. 1996-2000 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Joғarғy Soty Қylmystyқ ister jөnindegi sot alқasynyң tөraғasy, Қazaқstan Respýblıkasynyң Әdilet vıtse-mınıstri. 1999-2000 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti Әkimshiligi jetekshisiniң orynbasary. 2000-2009 jyldary Қazaқstan Respýblıkasy Joғarғy Sotynyң tөraғasy bolғan. Қazirgi қyzmetine 2009 jyly sәýirde taғaıyndalғan. «Parasat» ordenimen marapattalғan.40 jyl bұryn (1969) әnshi, Қazaқstannyң halyқ әrtisi, Tarlan syılyғynyң ıegeri, halyқaralyқ baıқaýlardyң birneshe dүrkin jүldegeri Қazaқstan Memlekettik syılyғynyң ıegeri MҰHAMEDҚYZY Maıra dүnıege keldi. Қytaı Halyқ Respýblıkasynyң Құlja қalasynda týғan. Alғashқy mýzykalyқ tәrbıeni әkesi M.Әbdiқadirұly men anasy Қ.Қýanyshқyzynan alғan. Pekındegi Қytaı halyқtarynyң ortalyқ ұlttyқ ýnıversıtetiniң mýzyka bөlimin bitirgen. 1994 jyly Қazaқstanғa қonys aýdardy. 1994-1996 jyldary Almaty konservatorııasynda (қazirgi Қazaқ ұlttyқ konservatorııasy) N.Shәripovanyң jetekshiligimen kәsibı sheberligin shyңdady. 1996 jyldan Қazaқ akademııalyқ opera jәne balet teatrynyң jetekshi әnshisi. M.Mұhamedқyzynyң repertýarynda: Dj. Verdıdiң «Travıatasyndaғy» ? Vıoletta, J.Bı¬zeniң «Karmen» operasyndaғy ? Mıkaela, G.Donıtsettıdiң «Lıýchııa dı Lammermýr» opera¬syndaғy ? Lıýchııa, Ahmet Jұbanov pen L.Hamıdıdiң «Abaı» operasyndaғy ? Ajar, E.Brýsılovskııdiң «Қyz Jibek» operasyndaғy Jibek jәne taғy basқa partııalar bar. M.Mұhamedқyzy ? tөrtkүl dүnıe moıyndaғan, bүkil opera әnshileri armandaıtyn ıtalıandyқ has sheberler, osy salanyң bүgingi tiri aңyzyna aınalғan Mırella Frennı men Plachıdo Domıngomen birge jұmys isteý baқytyna ıe bolғan tұңғysh қazaқ әnshisi. Alғash 1996 jyly N.A.Rımskıı-Korsakov atyndaғy halyқaralyқ syılyқty alғan. 1997 jyly Portýgalııada әlemniң 250 opera әnshileri dodaғa tүsken Tomas Alkaıde atyndaғy halyқaralyқ baıқaýda birinshi oryndy ıelenip, Chaıkovskıı atyndaғy halyқaralyқ baıқaýda үshinshi oryndy jәne M.Davydov atyndaғy arnaıy dıplomdy jeңip alғan. Әnshiniң әlemdik klassıkalyқ, operalyқ, kameralyқ vokaldyқ shyғarma, halyқ әnderinen baı repertýary үnemi tolyғý үstinde. Ol gastroldik saparlarmen: Pekın, Gonkong, Stambýl, Delı, Seýl, Mәskeý, Sankt-Peterbor, Býdapesht қalalarynda bolyp jәne Ýkraına, Slovakııa, AҚSh, Қytaıda jeke kontsertterin өtkizdi. 2001 jyly Ә.Қaraқұlovtyң «Jylama» kөrkem fılminde basty rөldi oryndady. Opera әnshisi 2002-2004 jyldary Frantsııanyң Grand opera teatry sahnasynda jıyrmadan asa klassıkalyқ shyғarmalardy oryndaғan. «Otan» ordenimen marapattalғan. MAMYRDYҢ 10-Y, JEKSENBІMıkronezııa Federatıvtik Shtattarynyң Ұlttyқ meıramy ? Tәýelsizdik kүni (1979). Mıkronezııa ? Tynyқ mұhıtynyң batys bөliginde, Karolın araldarynda ornalasқan memleket. Әkimshilik jaғynan Trýk, Kostrae, Ponape, Iap shtattaryna bөlinedi. Astanasy ? Palıkır қalasy. Resmı tili ? aғylshyn tili, sondaı-aқ jergilikti halyқtardyң tilderi de қoldanylady. Aқsha birligi ? AҚSh dollary. Memleket jәne үkimet basshysy ? prezıdent. Joғary zaң shyғarýshy bılik bir palataly parlament ? Ұlttyқ kongress. Ekonomıkasynyң negizgi salasy ? balyқ aýlaý. Eksportқa kopra, bұrysh, balyқ jәne kokos maıyn shyғarady. Negizgi saýda seriktesteri ? AҚSh, Japonııa, Avstralııa, Oңtүstik Koreıa memleketteri.Belarýs Respýblıkasynyң Memlekettik eltaңba jәne Memlekettik týy kүni. 1995 jyldan bastap mamyr aıynyң ekinshi jeksenbisinde atap өtiledi.Germanııada kitap kүni. 1947 jyldan bastap jyl saıyn 1933 jyly gýmanıst-jazýshylardyң kitaptary өrtelgen kүnine oraı өtedi.Frantsııada Janna D?Arkti eske alý kүni. Mamyr aıynyң ekinshi jeksenbisinde atap өtiledi.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR60 jyl bұryn (1949) Mәskeýde Қazaқ әdebıeti men өneriniң kүnderi bastaldy.15 jyl bұryn (1994) «Sabın metall korporeıshn» (AҚSh) korporatsııasy zaýytynda respýblıkadaғy tұңғysh platına құımasy alyndy. Tazalyғy 99,95, jalpy salmaғy 14 kılogramm bolatyn alғashқy өnim Қazaқstan Respýblıkasynyң Memlekettik қoımasyna өtkizildi.8 jyl bұryn (2001) Astanada қazaқtyң soңғy hany, Abylaı hannyң nemeresi Kenesary Қasymұlynyң eskertkishi ashyldy. Eskertkishti salý barysynda mүsinshi Nұrlan Dalbaı, sәýletshi Shota Ýәlıhanov, ınjener Әbdisaғıt Tatyғұlov jәne kөrkemdep құıý sheberi Valerıı Konıýhov eңbek etti. Monýmenttiң bıiktigi 7 metr, salmaғy ? 10 tonna. Kenesary Қasymұly el tәýelsizdigi үshin Reseı, Қoқan, Hıýa handyқtarymen kүres jүrgizgen. Ol 1847 jyly Kekilik taýynyң tұsynda қyrғyzdarmen bolғan shaıқasta қaza tapқan. 140 jyl bұryn (1869) ұzyndyғy 2900 shaқyrymdy құraғan alғashқy amerıkandyқ transkontınentaldyқ temir joldyң құrylysy aıaқtaldy.ESІMDER105 jyl bұryn (1904-1967) opera әnshisi, Қazaқstannyң eңbek siңirgen әrtisi TOLYBAEV Mұrat Maғazұly dүnıege keldi. Қaraғandy oblysynyң Қarқaraly aýdanynda týғan. Alғash әnshilik өnerge үlken әkesi Mұhametәli baýlyp, keıin әnshi Қ.Baıjanovtan dәris aldy. 1934 jyldan Қazaқ mýzykalyқ drama teatrynda (қazirgi Қazaқ akademııalyқ opera jәne drama teatry) қyzmet etti. Alғash oınaғan rөli ? Mamanbaı (M.Әýezov, I.Kotsyktyң «Aıman ? Sholpan» mýzykalyқ dramasy). M.Tolybaev қazaқ operalaryndaғy basty partııalardy oryndap, tүrli minezdi obrazdar jasady. Sondaı-aқ halyқ әnderin de ( «Ardaқ», «Shama», taғy basқalar) halyқ arasynda keңinen nasıhattady. «Құrmet belgisi» ordenimen marapattalғan.80 jyl bұryn (1929-1989) jazýshy, Қazaқstannyң eңbek siңirgen mәdenıet қaıratkeri ҚAZYBAEV Kәkimjan dүnıege keldi. Almaty oblysynda týғan. Қazaқ memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. «Jas alash» gazetiniң әdebı қyzmetkeri, bөlim meңgerýshisi, jaýapty hatshysy, Almaty oblystyқ «Jetisý» gazeti redaktorynyң orynbasary, Қazaқstan Baspa, polıgrafııa jәne kitap saýdasy isteri jөnindegi memlekettik komıteti tөraғasynyң orynbasary, Қazaқstan Kompartııasy Ortalyқ komıtetiniң hatshysy, ҚazTAG-tyң (қazirgi «ҚazAқparat» ҰK» AҚ) dırektory қyzmetterin atқardy. 1985 jyldan өmiriniң soңyna deıin «Қazaқstan kommýnısi» jýrnalynyң bas redaktory boldy. Қalamgerdiң «Kernegen kek» povesi, «Oktıabr өrenderi» ocherkter jınaғy, «Yzғar», «Amanat» romandary jaryқ kөrdi. Ol kөrkem aýdarma salasynda S.Shtemenkonyң «Bas shtab soғys jyldarynda» atty memýarlyқ kitabyn, B.Momyshұlynyң «Ofıtser kүndeligin» қazaқ tiline tәrjimalaғan. 80 jyl bұryn (1929-1970) jazýshy, aýdarmashy TOҚTAROV Baımұhambet dүnıege keldi. Almaty oblysynda týғan. Mәskeýdegi Әdebıet ınstıtýtyn bitirgen. Eңbek jolyn Almaty oblystyқ komsomol komıtetinen bastaғan. 1955 jyldan jýrnalıstik қyzmetpen aınalysyp, «Jұldyz» jýrnalynda ұzaқ jyl eңbek etken. Қalamgerdiң «Baқyt joly», «Sýretshi», «Өmir joly» povester jınaғy, «Қyrandar қanaty» ocherkteri, «Jetisý jotasynda», «Taýdaғy әn» romandary jaryқ kөrgen. Ol kөrkem aýdarma salasynda orys aқyndary A.Pýshkınniң, A.Gaıdardyң shyғarmalaryn қazaқ tiline tәrjimalaғan. Medaldarmen marapattalғan.70 jyl bұryn (1939) «Қazaқstan temir joly» ұlttyқ kompanııasy» aktsıonerlik қoғamynyң basқarýshy dırektory, Қazaқstan Respýblıkasy eңbek siңirgen kөlik қyzmetkeri SӘMBETOV Қaltaı Sәmbetұly dүnıege keldi. Jambyl oblysynda týғan. Tashkent temir jol kөligi ınstıtýtyn bitirgen. Eңbek jolyn Aıagөz belgi berý jәne baılanys dıstanstsııasynda monter bolyp bastady. 1960-1970 jyldary ? Jambyl belgi berý jәne baılanys dıstantsııasynyң elektromehanıgi, aғa ınjeneri, bas ınjeneri, Shý belgi berý jәne baılanys dıstansııasynyң bastyғy. 1970-1982 jyldary ? Қazaқ temir joly Belgi berý jәne baılanys basқarmasynyң bas ınjeneri, Halyқtyқ baқylaý komıteti kөlik jәne baılanys bөliminiң meңgerýshisi, Қazaқstan Kompartııasy Ortalyқ komıtetiniң kөlik jәne baılanys bөlimi meңgerýshisiniң orynbasary. 1982-1995 jyldary ? Almaty temir joly kadr bөliminiң bastyғy - jol bөlimshesi bastyғynyң orynbasary, birinshi orynbasary, bas ınjeneri, bas ekonomısi. 1995-2006 jyldary ? Almaty temir joly basқarmasy bastyғynyң birinshi orynbasary, bas dırektordyң orynbasary, «Қazaқstan temir joly» respýblıkalyқ memlekettik kәsiporny bas dırektorynyң birinshi orynbasary, «Қazaқstan temir joly» ұlttyқ kompanııasy» aktsıonerlik қoғamynyң birinshi vıtse-prezıdenti. Қazirgi қyzmetinde 2006 jyldan bastap isteıdi.55 jyl bұryn (1954) Қazaқstan Respýblıkasy Parlamenti Mәjilisiniң depýtaty, Agrarlyқ mәseleler jөnindegi komıtetiniң mүshesi SӘRSENOV Nұrdәýlet Jұmaғұlұly dүnıege keldi. Өzbekstan Respýblıkasynda týғan. Қazaқ hımııa-tehnologııa ınstıtýtyn, KOKP OK janyndaғy Қoғamdyқ ғylymdar akademııasyn bitirgen. Oңtүstik Қazaқstan oblysy әkimdigi basshysynyң orynbasary, әkim apparatynyң jetekshisi қyzmetterin atқarғan. Қazaқstan Respýblıkasy Parlamentine depýtat bolyp saılanғanғa deıin «Tұran» қarjy-өndiriktik toby» aktsıonerlik қoғamy Dırektorlar keңesiniң tөraғasy қyzmetin atқarғan. 1999-2007 jyldary Қazaқstan Respýblıkasy Parlamenti Mәjilisiniң depýtaty, Halyқaralyқ is, қorғanys jәne қaýipsizdik komıtetiniң mүshesi bolғan. 2007 jyly қyrkүıektiң 2-inde 3-shi mәrte depýtattyқ өkilettigi bastaldy. «Құrmet», «Halyқtar dostyғy» ordenderimen marapattalғan.