QazAqparat-Anons: qańtardyń 9-y men 11-i aralyǵyndaǵy oqıǵalardyń kúntizbesi

ELBASYElbasy Nұrsұltan Nazarbaevtyң Үndistanғa resmı sapary barysynda қaңtardyң 23-i men 27-si aralyғynda Delıde «Қazaқstan-Үndistan» Іskerlik keңesiniң 4-shi otyrysy jәne eki el kәsipkerleriniң iskerlik kelissөzderi өtedi. MEMLEKETTІK HATShYҚaңtardyң 9-ynda Aқordada Memlekettik hatshy Қanat Saýdabaev Islam konferentsııasy ұıymynyң өkilimen kezdesedi. ҰLTTYҚ BANKҚR Ұlttyқ Bankiniң Basқarmasy 2009 jylғy қaңtardyң 1-inen bastap Ұlttyқ Bankiniң resmı қaıta қarjylandyrý jyldyқ stavkasyn 10 paıyz deңgeıinde belgileýge sheshim қabyldady.ҚOҒAM2009 jylғy aқpannyң 25-i men naýryzdyң 6-sy aralyғynda Қazaқstan Respýblıkasynda Ұlttyқ halyқ sanaғy өtkiziledi 2009 jylғy қaңtardyң 1-inen bastap Қazaқstan Respýblıkasynda jaңa Salyқ jәne Bıýdjet kodeksteri kүshine enedi. ASTANAҚaңtardyң 9-ynda Astana Іshki ister departamentinde brıfıng өtedi. Қaңtardyң 9-ynda Astana Іshki ister departamentinde polıtsııa қyzmetiniң ardagerler keңesiniң mәjilisi өtedi. Қaңtardyң 9-ynda «Nұr Otan» partııasynyң keңsesinde D.Қaletaevtyң қatysýymen Partııalyқ baқylaý komıtetiniң birinshi ұıymdastyrý otyrysy өtedi. Қaңtardyң 9-ynda Halyқaralyқ baspasөz ortalyғynda «Қazaқstandyқ kınematograftar әlemdik mәdenıet jaғdaıynda» taқyrybyna arnalғan «dөңgelek үstel» otyrysy өtedi. Қaңtardyң 10-11-i kүnderi Astanada karate-do shıto-rıýdan Қazaқstan birinshiligi өtedi. Қaңtardyң 16-synda Astanada «Mass-medıa salasynda zııatkerlik menshikti қorғaý» taқyrybyna arnalғan semınar-trenıng өtedi. ALMATYҚaңtardyң 5-11-i aralyғynda әl-Farabı atyndaғy ҚazҰÝ-da ýnıversıtettiң 75 jyldyғyna arnalғan spartakıada өtedi. Atalғan sporttyқ jarystardyң saltanatty ashylý rәsimi қaңtardyң 6-sy kүni bolmaқ. Jyl saıyn өtkizilip jүrgen bұl shara ýnıversıtet қyzmetkerleri arasynda salaýatty өmir sүrý saltyn nasıhattaýғa baғyttalғan. Saıys baғdarlamasynda shaғyn fýtbol, shahmat, voleıbol, үstel tennısi men badmıntonnan jarystar өtkizilmek. Қaңtardyң 9-ynda Elbasy Almatyғa jұmys saparynyң aıasynda «Қalқaman-3» yқshamaýdanynda salynyp jatқan mektepte bolady. Қaңtardyң 9-ynda Қazaқtyң Abaı atyndaғy ұlttyқ pelagogıkalyқ ýnıversıtetinde «Jastar bilim salasyndaғy sybaılastyққa қarsy» taқyrybyna arnalғan «dөңgelek үstel» otyrysy өtedi. AIMAҚTARALMATY OBLYSYAlmaty oblysynda әkimderdiң jyl saıynғy esep berý naýқany bıyl қaңtardyң 28-inde bastalyp, aқpannyң 11-inde aıaқtalady. Osy eki aptanyң ishinde 16 aýdan әkimi men үsh қala әkimi byltyrғy jyl boıyna atқarylғan jұmystary boıynsha halyқ aldynda esep beredi. Al oblys әkimi Serik Үmbetovtyң қorytyndy esebi aқpannyң 11-ine josparlanyp otyr.BATYS ҚAZAҚSTAN OBLYSYBatys Қazaқstan oblysynda қaңtardyң 12-si men aқpannyң 14-i aralyғynda barlyқ deңgeıdegi әkimder esep beredi. Қoғamdy odan әri demokratııalandyrý, halyқty elimizde jүrgizilip jatқan reformalardan habardar etý, bılik organdarynyң el aldyndaғy jaýapkershiligin arttyrý maқsatynda өtkiziletin naýқan barysynda barlyғy 440 kezdesý bolmaқ. Aldymen aýyl әkimderi esep berse, aýdan әkimderiniң esebi қaңtardyң 19-ynda bastamaқ. Қala әkiminiң қorytyndy kezdesýi қaңtardyң 30-yna belgilense, oblys basshysy aқpannyң 12-sinde өңir tұrғyndary aldynda esep beredi. PAVLODAR OBLYSYPavlodar oblysynyң jergilikti atқarýshy organdarynyң basshylary halyқ aldynda esep berýge әzirlenýde. Atap aıtқanda, selolyқ okrýgterdiң, aýyldar men kentterdiң basshylary tұrғyndarmen қaңtardyң 12-si men 18-i aralyғynda kezdesýler өtkizse, қalalar men aýdandardyң basshylary қaңtardyң 19-y men aқpannyң 1-i aralyғynda kezdesedi. Oblys әkimi Baқytjan Saғyntaevtyң kezdesýi aқpannyң 6-synda halyқ өkilderiniң қatysýymen өtetin oblystyқ mәslıhattyң keңeıtilgen sessııasynda өtedi.ShYҒYS ҚAZAҚSTAN OBLYSYShyғys Қazaқstan oblysynyң barlyқ өңirlerinde қaңtardyң 12-sinen bastap barlyқ deңgeıdegi әkimderdiң halyқ aldyndaғy esep berý jınalystary bastalady. Birinshi kezekte jyl boıyna atқarғan jұmystary boıynsha selolyқ jәne kent okrýgteriniң 255 әkimi esep beredi. Olar barlyғy 680 kezdesý өtkizedi dep kүtilýde. Aýdandyқ maңyzdaғy alty қalanyң әkimi өz өңirleriniң tұrғyndarymen 22 kezdesý өtkizedi. Al қalalar men aýdandardyң 19 әkimi өz esep berý naýқandaryn қaңtardyң 16-synda bastaıdy. --------------------------------------------------------------------------------------------------ELEÝLІ OҚIҒALAR, ATAÝLY KҮNDER, ESІMDERҚҰRMETTІ JAZYLÝShYLAR! «ҚazAқparat» Ұlttyқ kompanııasy» aktsıonerlik қoғamy, aқparattyқ jobalar redaktsııasy jәne marketıng jәne jarnama bөlimi sizderdi jaңa 2009-shy jyldaryңyzben құttyқtaıdy! Eңbekteriңizge tabys, denderiңizge saýlyқ tileıdi.JAҢA 2009-ShY JYLDARYҢYZBEN!Tүpki negizi kөshpeli tүrki halyқtarynyң kөne dәstүrlerinen bastaý alatyn shyғys kүntizbesi boıynsha 2009 jyl Sıyr jyly ? mүshel esebiniң ekinshi jyly, tyshқan jylynan keıin barys jylynyң aldynda keledi. 12 jylda bir ret қaıtalanyp tұrady. Sıyr jyly Azııa halyқtary kүntizbesiniң kөpshiliginde қoldanylady. Қazaқ, қyrғyz, қaraқalpaқ, t.b. jұrttarda ol naýryzdyң 22-inde enedi. Bizge jetken aңyzғa қaraғanda on eki jyldyқ tsıkldik sımvoldy bildiretin aңdar arasynan sıyrdyң ekinshi bolyp taңdalýy onyң қaıyrymdylyғyna, eңbeksүıgishtigine baılanysty. 2009 JYLY:2009 jyl - Halyқaralyқ astronomııa jyly. Birikken Ұlttar Ұıymy 2009 jyldy Halyқaralyқ astronomııa jyly dep jarııalady. Bұl sheshimniң tarıhy mynadaı. 2003 jyly shildeniң 23-inde Avstralııanyң Sıdneı қalasynda өtken Halyқaralyқ astronomııa odaғy Bas Assambleıasynda (1919 jyly құrylғan HAO astronomdardyң әlemdegi iri kәsibı ұıymy ekendigin atap өtken oryndy) 2009 jyldy Halyқaralyқ astronomııa jyly dep jarııalaý týraly қarardy қabyldady. Қarardy fızık, astronom, tabıғattaný ғylymynyң negizin salýshy Galıleo Galıleıdiң otany Italııa ұsyndy. Sondaı-aқ 2009 jyly adamzat Galıleo Galıleıdiң tөrt ғasyrlyқ tarıhy bar өnertabysy ? teleskoptyң mereıtoıyn atap өtedi.2009 jyl ? Tәýelsiz Memleketter Dostastyғy aıasynda Jastar jyly. 2008 jyly қazannyң 10-ynda Tәýelsiz Memleketter Dostastyғy memleket basshylarynyң keңesinde 2009 jyldy Jastar jyly dep jarııalaý sheshimin қabyldady.OҚIҒALAR610 jyl bұryn (1399) tebrızdik sheber Abd ýl-Әzız ıbn Sharaf әd-Dın Қarnaқ қalasynda қazirgi Tүrkistan қalasynda tұrғan kөne eskertkish taıқazandy 7 metall қospadan құıyp jasady. Іshine alpys shelek sý sııady. Salmaғy 2 tonna қazan қasıetti dep tanylғan. Onyң bүıirine өsimdik beınesindegi өrnekter salynғan, arab әripterimen oıýlap құıylғan jazýlary bar. Tүrkistan taıқazany 1935 jyly Sankt-Peterbordaғy Ermıtaj basshylarynyң өtinishi boıynsha 3-shi halyқaralyқ kongreske kөrsetý үshin әketilgen. Қazan Ermıtajdyң tөmengi қabatyndaғy 48-shi zalda 54 jyl tұrdy. 1989 jyly қyrkүıektiң 18-inde Taıқazan Қoja Ahmet ıAssaýı kesenesindegi өz ornyna қoıyldy.610 jyl bұryn (1399) Әmir Temirdiң Үndistandaғy jeңisiniң құrmetine Samarқandta Bıbi hanym meshiti salyna bastady. Bıbi hanym meshiti Әmir Temir bıligi tұsynda salynғan arhıtektýralyқ eskertkishterdiң biri. Halyқ arasynda Bıbi hanymdy Әmir Temirdiң әıeli deıdi. Eskertkish ұzynynan da, kөldeneңnen de aıқyn beldeýlene salynғan, tik bұryshty aýla tәrizdes (83h62m). Әsirese, bıik қasbetindegi әshekeıleý үshin jasalғan ұzyn beldeý kөrneki kөrinedi. Onyң artynda, aýlanyң қarama-қarsy betinde meshittiң negizgi ғımaraty (bıiktigi 44 metr), al kөldeneң beldeý boıyna kishirek eki ғımarat ornalasқan. Aýlany aınaldyra kөp kүmbezdi galereıa tұrғyzylғan, құrylystyң syrtқy bұryshtary bıik mұnaralarmen bekitilgen. Meshittiң үsh ғımaratyn da birtektes - myғym, sharshy negizdi, tsılındr barabandy shırek kүmbezben jaba kelip, tөbesinen ferokonıkalyқ kүmbez shyғarғan. Үlken meshittiң қasbetindegi bұryshtary gүldestemen oımyshtalғan kөp қyrly mұnaralarmen kөmkerilgen. Ғımarattyң erekshe sәndi әri kelisimdi tүri ony өz aldyna derbes құrylys retinde қaraýғa mүmkindik beredi. Meshitterdiң қasbeti naқyshty өrnektelgen, mozaıkamen, oıýly mәrmәr taқtalarmen bezendirilgen. Іshki jaғy tүgeldeı altyndaғan kөkshil boıaýmen өsimdik tektes, geometrııalyқ өrnek tүrinde өrnektelgen. Bıbi hanym meshiti Orta Azııanyң ortaғasyrlyқ arhıtektýrasynyң ғajap үlgisi bolyp tabylady. Ol keıingi arhıtektýrasynyң damýyna zor yқpal jasady. 140 jyl bұryn (1869) Oralda sharýalar kөterilisi boldy. Kөterilis 1868 jyly қabyldanғan «Ýaқytsha erejemen» halyқtyң kelispeýshiliginen týyndady. Reseı өkimetiniң 1867-1868 jyldardaғy reformalary, alym-salyқtyң kөbeıip, қanaýdyң odan әri kүsheıe tүsýi қazaқ halқynyң jappaı narazylyғyn týdyrdy. 1869 jyly naýryzda kөterilis Oral өңirin tolyқ қamtydy. Sol jyly kazak otrıadtarynyң jәne soldat kүshimen kөterІlisshiler aıaýsyz jazalandy. Osy kezeңde Kishi jүz қazaқtarynyң үshten biri Orta Azııa handyқtaryna өtip ketti. 60 jyl bұryn (1949) Jambyl oblysynyң aýmaғynda Shatyrkөl mys ken orny ashyldy. Ken aýmaғynda kaledon, gertsın ıntrýzııalary damyғan. Қalyңdyғy 1-7 m, tereңdigi jүzdegen metrge ketken ken deneleri kvartsty-karbonatty taý jynystarynan, mıneraldanғan granıtten tұrady. Totyққan kentastan mys, sýlfıtti kenderden jekelengen mys pen molıbden kontsentrattaryn alýғa bolady. Shatyrkөl mys keni iri ken oryndarynyң қataryna jatady.60 jyl bұryn (1949) Қostanaı oblysynyң aýmaғynda Sokolov temir keni ashyldy. Barlaý jұmystary 1949-1955 jyldary jүrgizilip, 1951 jәne 1964 jyldary қorynyң shamasy eseptelip, bekitilgen. Ken ashyқ әdispen өndiriledi. Ken deneleriniң bitimi shombal, seppeli, jelili, sırekteý jolaқty bolyp keledi. Basty mıneraldary magnetıt, pırıt martıt, gematıt, marganets, kobalt, t.b. jalpy қory 1295 mln. t, temirdiң ortasha mөlsheri 40,2 %. Sokolov temir keniniң kentasy Қaraғandy metallýrgııa kombınatynyң shıkizaty retinde paıdalanylady.50 jyl bұryn (1959) Almatyda aptasyna bir ret қazaқ jәne orys tilderinde «Sport» gazeti shyғa bastady. «Sport» gazetiniң құryltaıshysy Қazaқstan Respýblıkasy Týrızm jәne sport mınıstrligi. Dene tәrbıesi men sportty nasıhattaıtyn basylymnyң negizgi maқsaty halyқ arasynda salaýatty өmir saltyn nasıhattaý. Sonymen қatar Қazaқstandaғy jarystar men Azııa, Eýropa, Әlem chempıonattarynan, Olımpıadalyқ oıyndardan jedel reportaj, habarlar taratý. Balalar sporty, aýyl sporty, ұlttyқ sport tүrlerine de aıryқsha kөңil bөlip otyrady. Gazet betinde mamandar men sport ardagerleriniң pikirleri de jarııalanyp tұrady.20 jyl bұryn (1989) «Semeı-Nevada» halyқaralyқ қozғalysy құryldy. Қozғalysty tanymal қazaқ aқyny Oljas Sүleımenov basқardy. Ұıymnyң basty maқsaty Semeı ıadrolyқ polıgonyn jәne әlemdegi barlyқ ıadrolyқ polıgondardy jabý, әskerı maқsattaғy ıadrolyқ synaқtardy toқtatý jәne ıadrolyқ soғys қaýipine tosқaýyl қoıý boldy. Қozғalystyң bөlimsheleri Қazaқstannyң barlyқ oblystarynda, sondaı-aқ Reseı, AҚSh, Italııa, Japonııa, Tүrkııa, t.b. memleketterde ashyldy. 1991 jyly tamyzdyң 29-ynda Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti Nұrsұltan Nazarbaev Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyққa қol қoıdy.ESІMDER310 jyl bұryn (1699-1775) bı, aқyn ҚҰTTYBAIҰLY Baıғara dүnıege keldi. Shyғys Қazaқstan oblysynyң Aıagөz aýdanynda týғan. Atasy Narymbaı bı Tashkentte bek bolsa, әkesi «Қý daýysty Құttybaı» sheshen atanғan. Ata-babasynyң jolyn үlgi etip, bılikke erte aralasқan. Baıғara bıdiң әdildigin, sheshendigin Dýlat, Әset aқyndar jyrғa қossa, Birjan men Sara aıtysynda onyң өz zamanynyң aıtýly adamy bolғandyғy tilge tıek etiledi.305 jyl bұryn (1704-1790) kishi jүz hany, Әbilhaıyr hannyң balasy NҰRALY, Nұrmұhamedәlı baһadүr dүnıege keldi. Ony han saılaý rәsimine tek Kishi jүz қazaқtary ғana emes, Ұly jәne Orta jүz өkilderi de қatysty. Alғashқy jyldary saıasatқa jүırik, mәmileger Bopaı hanymnyң aқylymen әreket jasap, әkesiniң saıasatyn jүrgizýge tyrysty. Jalpy Nұraly өz zamany sııaқty kүrdeli қaıshylyқty tұlғa, kөzdegen mұrat-mүddesi men atқarғan is-әreketine baılanysty birjaқty baғa berýge bolmaıdy. Ol Reseı әkimshiliginiң Jaıyқ boıyn otarlaýyna barynsha қarsylyқ kөrsetti. Orys patshaıymy Elızaveta Petrovnaғa әldeneshe ret elshi joldap, қazaқ dalasyn otarlaýdyң negizsizdigin dәleldeýge, ony toқtata tұrýғa talpyndy. Orynbordyң tұңғysh gýbernatory I.Neplıýevpen teңbe-teң қarym-қatynas ornatyp, Aral boıynda өzin «han» jarııalaғan Қaıyp balasy Batyr sұltanmen kүresti. Joңғar bıleýshisi Syban Dorjamen mәmilegerlik baılanys jasap, өzge қazaқ jүzderine shyғystan tөngen shabýyl қaýpin bәseңdetýge ұmtyldy. 1750 jyly podporýchık Rıgeltannyң қoldaýymen әkesi Әbilқaıyrғa kesene saldyrtty. Alaıda sұltandyқ bılikti kүsheıtý қamymen қol astyndaғy halyқtyң bir bөligin өzine қarsy қoıyp alғanyn baıқamady. Әsirese қaıshylyқty ahýal Syrym Datұlynyң kezinde tym shıelenisip ketti. Peterbor saraıymen astyrtyn mәmilege baryp, kөterilisshiler arasynda jik salýғa tyrysty. 1773-1775 jyldary E.Pýgachev kөterilisine jasyryn қoldaý kөrsetti, қazaқ jerine «bүlikshiler» manıfesiniң taralýyna kedergi jasamady. Nemere inisi Dosaly sұltannyң қazaқ jasaқtarymen sol kөteriliske қatysýyna tilekshi boldy. Bұl jaғdaı II Ekaterına patshaıymnyң ashý-yzasyn keltirdi. Onyң үstine Orynbordyң jaңa gýbernatory O.fon Igelstrom Nұralynyң halyқ aldyndaғy bedeliniң kүshtiligin aңғaryp, ony han taғynan alastatýғa kiristi. Birқatar bıler men starshyndardy azғyryp, Nұralyғa қarsy aıdap saldy. Osy maқsatyn jүzege asyrý үshin patsha өkimeti Syrym batyrdy da paıdalandy. Nұralynyң өz yқtııarymen Reseı bıligine kөnbeıtindigine әbden kөzi jetken II Ekaterına 1786 jyly maýsymnyң 2-inde Nұralyny arnaıy jarlyғymen taқtan tүsirdi. Ol alғashқyda Jaıyқ bekinisindegi abaқtyғa қamalyp, keıin Ýfaғa jer aýdaryldy. 1790 jyly osy қalada dүnıeden ozdy. 300 jyl bұryn (1709-1767) Abylaı ordasynyң belgili қolbasshylarynyң biri BAıANBAI batyr dүnıege keldi. Ol Talқy, Kүrkildek, Ebi, Emil, Aıdynsý, t.b. jerlerde bolғan soғystarғa қatysқan. Қazaқ-joңғar, қazaқ-қytaı қatynastaryna Қazaқ handarynyң bedeldi tұlғasy retinde aralasқan. Baıanbaı batyr beınesi Bұқar, Үmbeteı, Janұzaқ, t.b. jyraýlardyң týyndylarynda somdalғan. 150 jyl bұryn (1859-1921) 1916 jylғy Merki (Әýlıeata ýezi) қazaқtary ұlt-azattyқ kөterilisiniң jetekshisi ҚOSANҰLY Aқkөz batyr dүnıege keldi.145 jyl bұryn (1864-1919) ataқty palýan, әnshi, kompozıtor, aқyn BALÝAN ShOLAҚ, Nұrmaғanbet Baımyrzaұly dүnıege keldi. Aқmola oblysynyң Eңbekshilder aýdanynda týғan. Balýan Sholaқ әn-kүıge jasynan құmar bolyp өsedi. Jas kezinde oң қolynyң saýsaқtary үsigen ol, keıin kүsh-қajyry tolysyp, palýandyғy tanylғan kezde Balýan Sholaқ atanady. Balýan Sholaқ 14 jasynan bastap kүreske tүsip, at құlaғynda oınaғan sportshy bolғan, shaýyp kele jatқan at үstinde әr tүrli kүrdeli jattyғýlardy sheber oryndaғan. Mysaly, jүıtkip kele jatқan at үstinde tүregelip, ne basymen tұrýy, attyң baýyrynan өtýi, bir aıaғyn үzeңgige қystyryp, shalқalap jatyp shabýy boıyndaғy joıқyn kүshti, eptilikti sheber ıgere alatyndyғyn, қazaқtyң dalalyқ tsırk өneriniң irgetasyn қalaғandyғyn aıғaқtaıdy. Kөkshetaý қalasyndaғy үlken jıyndarda 51 pұt (830 kg-daı) kirdiң tasyn kөterip, dүıim jұrtty taңқaldyrғan. 1899 jyly orys palýany Ivan Korenmen kүresip, onyң қabyrғasyn syndyrғanda Balýan Sholaқ 35 jasta edi. Mұnyң үstine Balýan Sholaқ әn-kүıge jasynan құmar boldy. Jigit shaғynda Balýan Sholaқ osy eki өnerdi қatar damytty. Әke-sheshesi қaıtys bolғan soң, Ғanekeı degen қyzғa үılengen Balýan Sholaқ el aralap, saldyқ құrady jәne jalғyz-jarym jүrmeı, maңyna әnshi-kүıshi, palýan, өnerli jastardy jınaıdy. Өzi ұstaz tұtқan Birjan sal, Aқan seri әnderiniң tamasha oryndaýshysy әri nasıhatshysy boldy. Olardyң әnshi-kompozıtorlyқ dәstүrin berik ұstanyp, keıin өzi de әn shyғardy. Bұl tұrғydan alғanda, Balýan Sholaқ қazaқtyң әnshilik өnerin өristetýge үlken үles қosқan kompozıtor. Kөkshetaý, Қarқaraly, Қaraөtkel, Sarysý boıyndaғy elderdi (Jaңaarқa, Nұra) tүgel aralaғan. Balýan Sholaқ Baıanaýyl, Semeıde bolady, Arқanyң әnderin Jetisýge jetkizedi. Osy saparynda Kenen Әzirbaev Balýan Sholaқtyң kөptegen әnderin үırenip, halyққa taratady. Balýan Sholaқtyң «Aşyly-aıyryқ», «Balýan Sholaқ», «Jeldirme», «Dikildek», «Kөkshetaý», «Қosalқa», «Қos baraban», «Қos perne», «Құlan kisines», «Kenje қoңyr» sııaқty әnderi bar. Onyң halyқ arasynda keңinen taraғan әnderi ? «Ғalııa» men «Sentıabr». «Ғalııa» nәzik sezim dүnıesin, mөldir mahabbatty sheberlikpen syrshyl әýende jyrlaғan ғashyқtyқ lırıkasy bolsa, «Sentıabr» birden-aқ keң tynyspen asқaқtata shyrқalatyn jiger-kүshke toly қaһarmandyқ әn. Tyңdaýshyғa onyң melodııasyndaғy batyl da өrshil қaırat birden әser etedi. Belgili mýzyka zertteýshisi, folklorshy A.Zataevıch el arasyndaғy әnshilerden Balýan Sholaқtyң birneshe әnin jazyp alyp, olardy «Қazaқ halқynyң 1000 әni» men «Қazaқtyң 500 әn-kүıi» jınaқtaryna engizdi. Almatydaғy sport saraıy Balýan Sholaқtyң esimimen atalady. ҚAҢTARDYҢ 9-Y, JҰMAESTE ҚALAR OҚIҒALAR17 jyl bұryn (1992) Қazaқstan Mұsylmandar dinı basқarmasynyң «Iman» gazeti jaryқ kөrdi.16 jyl bұryn (1993) Elbasy N.Nazarbaevtyң Jarlyғymen Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynda, Iran Islam Respýblıkasynda, Frantsııa, Әzirbaıjan, Armenııa, Belarýs, Grýzııa, Қyrғyzstan, Moldova, Tүrikmenstan, Өzbekstan, Ýkraına Respýblıkalarynda jәne Reseı Federatsııasynda Қazaқstan Respýblıkasynyң elshilikteri ashyldy.2 jyl bұryn (2007) әlemge tanymal marafonshy қaraғandylyқ Pavel Sırotın «Beıbitshilik elshisi» ataғyn aldy. 2006 jyly jeltoқsan aıynda 70 jyldyғyn atap өtken sportshy өmiriniң teң jartysynda marafondyқ jүgirýmen aınalysyp keledi. Ol birneshe ret 100 shaқyrymdyқ қashyқtyққa da jүgirgen. Pavel Sırotın өziniң mereıtoıyn da kezekti marafonmen atap өtip, Temirtaýdan Қaraғandyғa deıingi 32 shaқyrym қashyқtyқty jүgirip өtken bolatyn. Mereıtoıynyң құrmetine berilgen құrmetti ataқty P.Sırotın Jer betinde beıbitshilik ornatýғa қosқan үlesi үshin Dүnıejүzilik bitimgershilik federatsııasy men Dinaralyқ jәne halyқaralyқ federatsııasynan alyp otyr. «Basқalarғa үlgi bolyp tabylatyn өmiri үshin, sondaı-aқ adamgershilik, otbasylyқ құndylyқtar, tүrli din өkilderiniң beıbit қatar өmir sүrý ıdealdaryna қyzmet etkeni үshin osynaý құrmetti ataқ beriledi», delingen «senim gramotasynda». «Beıbitshilik elshisi» ataғy berilgen azamattar Birikken Ұlttar Ұıymynyң aıryқsha қamқorlyғynda.2 jyl bұryn (2007) Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti Nұrsұltan Nazarbaev Қazaқstan Respýblıkasynyң Iordan Hashımıttik Koroldigindegi Elshiligin ashý týraly Jarlyққa қol қoıdy.210 jyl bұryn (1799) Anglııada tabys salyғy paıda boldy.ESІMDER80 jyl bұryn (1929-1990) aқyn, Қazaқstan Jazýshylar odaғynyң mүshesi IZIMOV Izız dүnıege keldi. Almaty oblysynyң Ұıғyr aýdanynda týғan. Қazaқ pedagogıkalyқ ınstıtýtyn bitirgen. 1952-1957 jyldary Shelek aýdandyқ gazetinde jaýapty hatshy boldy. 1958 jyldan Eңbekshiқazaқ aýdanynyң I.Taırov atyndaғy orta mektebinde ұstazdyқ қyzmet atқardy. Izımovtyң alғashқy өleңderi 1948 jyldan jarııalana bastady. Tұңғysh jınaғy «Jastyқ әni» degen atpen jaryқ kөrdi. 1957 jyly bir top shyғarmalary Tashkentte shyққan «Өleңder» atty kitapқa endi. Aқynnyң «Taý bөkterinde», «Aýyl әýenderi», «Kөmekshiler», t.b. jınaқtary bar. Ol kөrkem aýdarma salasynda A.Pýshkınniң «Poltava», N.Nekrasovtyң «Temir jol» poemalaryn, M.Әýezovtiң «Abaı joly» epopeıasynyң 1-shi kitabyn, S.Mұқanovtyң «Botakөz» romanyn, t.b. shyғarmalardy ұıғyr tiline tәrjimalaғan. ҚAҢTARDYҢ 10-Y, SENBІESTE ҚALAR OҚIҒALAR85 jyl bұryn (1924) «Tilshi» gazetinde І.Jansүgirovtiң «Keңsede jergilikti tildi jүrgizý kerek» degen maқalasy jaryқ kөrdi. Onda kүni bүginge deıin өzekti mәsele bolyp otyrғan қazaқ tiliniң taғdyry sөz boldy. 75 jyl bұryn (1934) қazaқ әdebıeti men өnerine arnalғan «Қazaқ әdebıeti» aptalyқ gazeti shyғa bastady. Alғashқy redaktory ? B.Maılın. Gazet 1940-1954 jyldary toқtap, 1955 jyldyң қaңtarynan қaıta shyғa bastady. «Қazaқ әdebıeti» ұltymyzdyң rýhanı aınasy, elimizdiң әdebı һәm mәdenı өmirin jan-jaқty қamtıtyn basylym.17 jyl bұryn (1992) Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Ә.Nazarbaevtyң «Қazaқstan Respýblıkasynyң Іshki әskerleri týraly» Jarlyғy shyқty.17 jyl bұryn (1992) Elbasynyң қatysýymen өtken Қaýipsizdik Keңesiniң mәjilisinde Respýblıkalyқ gvardııany құrý týraly sheshim қabyldandy.12 jyl bұryn (1997) Bishkek қalasynda N.Nazarbaev, A.Aқaev jәne I.Karımov Қazaқstan, Қyrғyzstan jәne Өzbekstan memleketteri arasyndaғy Mәңgilik dostyқ týraly shartқa қol қoıdy.10 jyl bұryn (1999) Қazaқstanda alғash ret Қazaқstan Respýblıkasynyң Prezıdenttigine balama saılaý өtip, onda saılaýshylardyң 79,78 % daýysyn jınaғan Nұrsұltan Әbishұly Nazarbaev қaıta saılandy.6 jyl bұryn (2003) Өskemen қalasynda «AVTOVAZ» ashyқ aktsıonerlik қoғamynyң tehnıkalyқ kөmegimen «Azııa Avto» zaýyty ashyldy. Jaңa құrastyrý kәsiporny «Nıva» avtomobılin shyғarady.5 jyl bұryn (2004) «Қazaқtelekom» aktsıonerlik қoғamy halyққa tәýlik boıy қyzmet kөrsetetin aқyly «169» anyқtamalyқ-aқparattyқ қyzmetin ashty.ESІMDER80 jyl bұryn (1929-1999) aқyn BAıAZITOV Baıғoja dүnıege keldi. Oңtүstik Қazaқstan oblysynda týғan. Abaı atyndaғy Қazaқ ұlttyқ pedagogıkalyқ ýnıversıtetin bitirgen. Aқynnyң «Maқta dalam», «Dostar қalasy», «Өmir nұry» jınaқtary jaryқ kөrgen. Қalamger өmiriniң soңyna deıin Myrzashөl өңiriniң gүldenýine өziniң jyrlarymen laıyқty үles қosty. Kazir Myrzashөl өңirinde Baıғoja Baıazıtov atyndaғy tүrli өner baıқaýlary tұraқty өtip keledi.70 jyl bұryn (1939) jazýshy, Қazaқstan Jazýshylar odaғynyң mүshesi ҚҰMARBEKOV Mүsilim dүnıege keldi. Shyғys Қazaқstan oblysynyң Ұlan aýdanynda týғan. Қazaқ memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Shyғys Қazaқstan oblystyқ «Kommýnızm týy» (қazirgi «Dıdar») gazetinde ұzaқ jyldar boıy қyzmet istegen. «Aқ Ertis» ? «Irtysh» atty қazaқsha-oryssha shyғatyn әdebı, mәdenı jýrnalda redaktordyң orynbasary қyzmetin atқarғan. Қazir «Dıdar» oblystyқ gazeti redaktorynyң orynbasary қyzmetin atқarady. Jazýshynyң «Altaıdyң ardageri», «Қyz kүlkisi», «Asaý Ertis», «Shynar», «Altaıym - altyn besigim», «Jastyқ jaғalaýy» atty kitaptary bar. 2003 jyl «Folıant» baspasynan «Jar jaғasyndaғy үı» povester jınaғy, «Bazalt» baspahanasynan «Taýқymet» atty romany jaryқ kөrdi.70 jyl bұryn (1939) tehnıka ғylymynyң doktory, professor, Қazaқstan Respýblıkasy Injenerlik akademııasynyң akademıgi, Halyқaralyқ ınjenerlik akademııanyң korrespondent mүshesi, Қazaқstan Respýblıkasy ғylym men tehnıka salasyndaғy memlekettik syılyғynyң laýreaty MOLDABEKOV Shaıahmet dүnıege keldi. Oңtүstik Қazaқstan oblysynda týғan. Mәskeý hımııa-mashına jasaý ınstıtýtyn bitirgen. 1968-2005 jyldary Қazaқ hımııa-tehnologııa ınstıtýtynda (M.Әýezov atyndaғy Oңtүstik Қazaқstan memlekettik ýnıversıteti) ғylymı-pedagogıkalyқ қyzmetpen aınalysқan. 2005 jyldan Қ.ıAssaýı atyndaғy Halyқaralyқ қazaқ-tүrik ýnıversıteti janyndaғy Shymkent ınstıtýtynyң professory қyzmetin atқarғan. Negizgi ғylymı-zertteý eңbekteri ıntensıvti massa almastyrý apparatýrasyn құrýғa arnalғan. Ғalymnyң 300-den astam ғylymı eңbegi jәne 80-ge jýyқ avtorlyқ kýәligi men patenti bar.65 jyl bұryn (1944) medıtsına ғylymynyң doktory, professor, respýblıkanyң bas balalar endokrınology MӘJІBAEV Қýanysh Әbdikerimұly dүnıege keldi. Jambyl oblysynyң Talas aýdanynda týғan. Almaty medıtsına ınstıtýtyn (қazirgi Қazaқ ұlttyқ medıtsına ýnıversıteti) bitirgen. 1966-2001 jyldary қazirgi Astana, Almaty қalalaryndaғy balalar aýrýhanasynda, Almaty medıtsına ınstıtýtynda, Ýrologııa ғylymı ortalyғynda, Almaty dәrigerler bilimin jetildirý ınstıtýtynda ғylymı-pedagogıkalyқ jәne basshylyқ қyzmetter atқarғan. 2001 jyldan Pedıatrııa jәne balalar hırýrgııasy ғylymı ortalyғynyң dırektory. Negizgi ғylymı jұmystary balalar ýrologııasyna arnalғan. Ol bala ýronefrologııasy tәjirıbesinde alғash ret stsıntırgrafııa әdisin engizdi. Osy әdis arқyly bүırektiң «mylқaý» (jaramsyz) dep atalatyn bөliginiң jartylaı bolsa da 40%-daı belsendi қyzmet atқara alatynyn anyқtady. Sondaı-aқ jaryқtyң, toқ ishek patologııasyn emdeýdiң jaңasha tıimdi әdisterin engizdi. Nefroptoz, gıpospadııa, gıdronefroz, қýyқ ekstrofııasy aýrýlary jәne қýyқ-zәr joldary refleksin plastıkalyқ jolmen қalpyna keltirý operatsııalaryn jasaýdyң өzindik modıfıkatsııasyn ұsyndy. Ol balalardyң týa bitken obstrýktıvti ýropatııasyn hırýrgııalyқ jolmen emdeýdi retrospektıvti tұrғydan zertteı otyryp, bұrynnan қoldanyp jүrgen hırýrgııalyқ korrektsııa tәsilderin jetildirdi. Mәjibaev ? Қazaқstandaғy balalar ýrologııasynyң negizin қalady. Ol osy sala boıynsha birinshi doktorlyқ dıssertatsııa қorғap, professor bolғan tұңғysh қazaқ ғalymy. Ғalymnyң 150-den astam ғylymı eңbegi, onyң ishinde 2 monografııasy, 11 әdistemelik nұsқaýlyғy, 19 өnertabysy bar. Onyң jetekshiligimen 8 ғylym kandıdaty, 2 doktory dıssertatsııa қorғaғan.50 jyl bұryn (1959) jattyқtyrýshy, bokstan sport sheberi, respýblıkanyң үsh dүrkin chempıony, Қazaқstannyң eңbek siңirgen jattyқtyrýshysy, Қazaқstannyң eңbek siңirgen қaıratkeri EDІLOV Tұrsynғalı Nұrjaқypұly dүnıege keldi. Almaty oblysynyң Ұıғyr aýdanynda týғan. Edilovtiң jetekshiligimen қazaқstandyқtar kөptegen halyқaralyқ jarystardyң chempıony atandy, jүldeli oryndar aldy. Mysaly, Қazaқstan boksshylary Hıýstonda (AҚSh) 1999 jyly өtken Әlem chempıonatynda 1 altyn, 1 kүmis, 1 қola medal alsa, Sıdneıde (Avstralııa) 2000 jyly өtken 27-shi Olımpııalyқ oıyndarda 2 altyn, 2 kүmis medal ıelendi. Edilov olımpıadalyқ oıyndardyң chempıony E.Ibraıymovty 1990 jyldan jattyқtyrdy. «Құrmet» ordenimen marapattalғan.50 jyl bұryn (1959-2002) aқyn ASҚAROV Erik dүnıege keldi. Soltүstik Қazaқstan oblysynyң Býlaev aýdanynda týғan. Almaty teatr ınstıtýtyn bitirip, rejısser mamandyғyn alғan. Respýblıkalyқ Қazaқ televızııasynyң rejısseri, bas redaktory, «Jazýshy» baspasynyң redaktory, Қazaқstan Jazýshylar odaғy әdebı қorynyң dırektory қyzmetterin atқarғan. Onyң «Қarlyғash», «Jetigen», «Aққýdyң kөgildiri» atty jyr jınaқtary, «Birjan sal», «Petropavlovsk - қyzyldardyң қalasy» atty pesalary bar. Sondaı-aқ ol aıtysker aқyn retinde kөptegen aıtystarғa қatysyp, jүldeger atanғan. ҚAҢTARDYҢ 11-І, JEKSENBІESTE ҚALAR OҚIҒALAR92 jyl bұryn (1917) 1916 jyly қazaқ dalasynda bastalғan ұlt-azattyқ қozғalystyң soңғy shaıқastarynyң biri - Kүıik-Shoshқaly ұrystary өtti.3 jyl bұryn (2006) Astanada tәýelsiz Қazaқstan tarıhyndaғy maңyzy zor oқıғa - Қazaқstan Respýblıkasynyң Prezıdenti bolyp қaıta saılanғan Nұrsұltan Nazarbaevty ұlyқtaý rәsimi bolyp өtti. Saltanatty rәsimge 7 memleket prezıdenti, әlemniң 20-dan astam memleketiniң үkimet jәne parlament basshylary, Birikken Ұlttar Ұıymy, Shanhaı yntymaқtastyқ ұıymy, Eýropa odaғy halyқaralyқ ұıymdarynyң өkilderi қatysty. Ұlyқtaý rәsiminde alғash ret Қazaқstannyң jaңa әnұrany oryndaldy.90 jyl bұryn (1919) Germanııada el tarıhyndaғy alғashқy sotsıalıstik tөңkeris basyp-janshyldy.20 jyl bұryn (1989) 149 el өkilderi ýly gazdar men hımııalyқ jәne bakterıologııalyқ қarýdy paıdalanýғa tıym salý týraly deklaratsııaғa қol қoıdy.ESІMDER50 jyl bұryn (1959) fızıka-matematıka ғylymdarynyң doktory ҚALIEV Ibragım Әdıetұly dүnıege keldi. Қyzylorda oblysynyң Aқjaıyқ aýdanynda týғan. 1974 jyly oқýshylardyң oblystyқ matematıka olımpıadasynyң nәtıjesi boıynsha Novosibir memlekettik ýnıversıteti janyndaғy fızıka-matematıka mektebine қabyldanyp, ony 1976 jyly bitirdi. 1981 jyly osy ýnıversıtetti bitirgen soң Reseı Ғylym akademııasy Sibir bөlimshesi Gıdrodınamıka ınstıtýtyna jұmysқa shaқyryldy. 1992-1993 jyldary Italııadaғy «Tecnopolis Novus Ortus» ғylymı ortalyғynda jұmys istedi. Қazir Novosibirdegi Gıdrodınamıka ınstıtýtynyң aғa ғylymı қyzmetkeri. 40-tan asa ғylymı eңbegi, sonyң ishinde «Matematıka modelı fazovyh perehodov» atty monografııasy jaryқ kөrgen.