QazAqparat-Anons: aqpannyń 25-i men naýryzdyń 1-i aralyǵyndaǵy oqıǵalardyń kúntizbesi

ҮKІMETAқpannyң 25-inde Үkimet үıinde selektorlyқ keңes өtedi. Aқpannyң 25-inde Statıstıka agenttiginde Halyқ sanaғynyң bastalýyna arnalғan brıfıng өtedi. Aқpannyң 25-inde Indýstrııa jәne saýda mınıstrliginde mınıstr V. Shkolnık reseılik delegatsııa өkilderimen kezdesedi. Aқpannyң 25-inde Mәdenıet jәne aқparat mınıstrliginde mınıstr M.Құl-Mұhammedtiң қatysýymen «Meniң elim» konkýrsyn jarııalaýғa arnalғan brıfıng өtedi. Aқpannyң 25-inde Eңbek jәne halyқty әleýmettik қorғaý mınıstrliginde mınıstr B.Saparbaev Қazaқstannyң Stýdentter alıansy belsendilerimen kezdesedi. PARLAMENTAқpannyң 25-inde Parlament Mәjilisiniң jalpy otyrysy өtedi. ҚOҒAM2009 jylғy aқpannyң 25-i men naýryzdyң 6-sy aralyғynda Қazaқstan Respýblıkasynda Ұlttyқ halyқ sanaғy өtkiziledi. Elimizde 2009 jylғy aқpannyң 17-si men shildeniң 1-i aralyғynda shaғyn jәne orta kәsipkerlik sýbektilerin tekserýge moratorıı jarııalandy.Aқpannyң 22-si men 25-i aralyғynda Әbý-Dabıde ҚR Қorғanys mınıstriniң birinshi orynbasary ? Shtabtar bastyқtary komıtetiniң tөraғasy, armııa generaly Mұhtar Altynbaev basқarғan қazaқstandyқ әskerı delegatsııa қorғanys өnerkәsibiniң halyқaralyқ «IDEX 2009» kөrmesine қatysady.Aқpannyң 25-inde Қazaқstan Respýblıkasynyң Reseı Federatsııasyndaғy Elshiliginde tarıh ғylymdarynyң doktory, professor Dına Amanjolovanyң «Syn sәtinde: Alash Қazaқstannyң etnosaıası tarıhynda» atty kitabynyң tұsaýkeseri өtedi. Kitappen қosa, «Tarıhı mұraғat» «Reseı-Қazaқstan. XVIII-XX ғasyr» jýrnalynyң arnaıy shyғarylymynyң tanystyrylymy da josparlanғan. Jýrnaldyң bұl sanyna қazaқstandyқ, reseılik tarıhshylardyң «Alash» қozғalysyna қatysty әzirlegen mұraғattyқ құjattary engizilip otyr. Aқpannyң 27-sinde «Nұr Otan» HDP-nyң barlyқ aımaқtyқ fılıaldarynda «Nұr Otan» - shynaıy istiң partııasy» atty ashyқ esik kүni өtedi.Naýryzdyң 1-inen bastap stýdentterge қosymsha bilim berý granttary men ұzaқ merzimdi jeңildikti nesıe taғaıyndalatyn bolady.SPORTAқpannyң 18-i men 28-i aralyғynda Қytaıdyң Harbın қalasynda stýdentter arasynda XXIV қysқy ýnıversıada oıyndary өtýde. Onda otandastarymyz sporttyң 5 tүri boıynsha synғa tүsýde. Құrlyқtyқ hokkeı lıgasynda oınaıtyn Astananyң «Barys» klýby aқpannyң 23-de Nıjnekamskiniң «Neftehımık», 25-de Nıjnıı Novgorodtyң «Torpedo», al 26-da Chehovtyң «Vıtıaz» komandalarymen mұz aıdynyna shyғady. Oıyndar Astanada өtedi.ASTANAAқpannyң 25-inde «Nұr Otan» partııasy Ortalyқ apparatynyң keңsesinde «Қazaқstan Respýblıkasynda shyғarmashylyқ odaқtardy damytýdyң keleshegi» taқyrybyna arnalғan konferentsııa өtedi. Aқpannyң 25-i kүni «Jas Otan» jastar қanaty Ұlttyқ Delfıı komıtetimen birlesip, «Қazaқstanda shyғarmashylyқ odaқtardy damytý» taқyrybynda arnaıy konferentsııa ұıymdastyrady. Sharaғa memlekettik organdar, joғary oқý oryndary, қazaқstandyқ қorlar, sondaı-aқ ıÝNESKO, Brıtandyқ Keңes, Frantsııalyқ Alıans sekildi halyқaralyқ ұıymdardyң өkilderi қatysady. Aқpannyң 27-sinde «Nұr Otan» HDP Partııalyқ baқylaý komıtetiniң kezekti otyrysy өtedi. ALMATY Aқpannyң 25-inde Қazaқstannyң Strategııalyқ zertteýler ınstıtýtynda «Etnıkaralyқ jәne құrlyқaralyқ kelisimniң қazaқstandyқ tәjirıbesi: EҚYҰ-ғa arnalғan ұsynystar» taқyrybynda ғylymı konferentsııa өtedi. Aқpannyң 25-inde Ұlttyқ baspasөz klýbynda Grek-rım kүresi boıynsha әlem kýbogynyң қorytyndysy arnalғan baspasөz mәslıhaty өtedi. Aқpannyң 25-inde «Nұr Otan» partııasynyң fılıalynda birқatar қoғamdyқ-saıası ұıymdarmen Әleýmettik tұraқtylyқty nyғaıtýdaғy өzara tүsinistik jәne yntymaқtastyқ týraly memorandýmғa қol қoıý rәsimi өtedi.Aқpannyң 28-i men naýryzdyң 1-i aralyғynda Almatyda avtoәýesқoılar arasynda «Stravel navıgator» jarysy өtedi. Atalғan sharany ҚR avtomotosporty federatsııasynyң қoldaýymen «Silk Road Ralli» klýby men «Stravel» kompanııasy ұıymdastyryp otyr AIMAҚSOLTҮSTІK ҚAZAҚSTAN OBLYSYNaýryzdyң 2-sinde Petropavl қalasynda «Nұr Otan» HDP-nyң Soltүstik Қazaқstan oblysy boıynsha fılıaly Saıası keңesiniң keңeıtilgen otyrysy өtedi. Saıası keңestiң otyrysy partııanyң 10 jyldyқ mereıtoıyna arnalyp otyr. Jıynғa fılıal tөraғasy, oblys әkimi Serik Bilәlov pen oblystyқ ұıymnyң negizin қalaýshy azamattar қatysady. ҚYZYLORDA OBLYSYAқpannyң 25-i kүni Қyzyloda oblysy boıynsha «100 mektep, 100 aýrýhana» baғdarlamasyn jүzege asyrý sheңberinde salynyp jatқan mektepterdiң құrylysy týraly oblystyқ mәslıhat depýtattarynyң esebi tyңdalady-------------------------------------------------------------------------------------------------- ATAÝLY KҮNDER, ELEÝLІ OҚIҒALAR AҚPANNYҢ 25-І, SӘRSENBІ Kýәıt memleketiniң ұlttyқ merekesi ? Ұlttyқ kүn. 1961 jyly aқpannyң 25-inde Kýәıt әmiri Abdalla as-Salem as-Sabahty taққa otyrғyzýdyң құrmetine belgilengen. Қazaқstan Respýblıkasy men Kýәıt Memleketi arasynda dıplomatııalyқ қatynas 1993 jyly қaңtardyң 1-inde ornaғan. ESTE ҚALAR OҚIҒALAR15 jyl bұryn (1994) Қazaқstan Respýblıkasy men Kambodja Koroldigi arasyndaғy dıplomatııalyқ қarym-қatynas ornady.10 jyl bұryn (1999) Қazaқstanda tәýelsizdik alғannan keıingi alғashқy halyқ sanaғy bastaldy. Sanaқ naýryzdyң 4-ine deıin jalғasty. Memleket aýmaғy 1 463 sanaқ bөlimderine bөlindi. Sanaқ қorytyndysy boıynsha Қazaқstanda 15 673 400 adam tұrady. 2009 jylғy aқpannyң 25-inen naýryzdyң 6-na deıingi aralyқta ekinshi halyқ sanaғy өtedi. ESІMDER100 jyl bұryn (1909-1989) orys sýretshisi BORTNIKOV Alekseı Ilıch dүnıege keldi. Қyzylorda oblysynyң Қarmaқshy kentinde týғan. Odessa kөrkemөner ınstıtýtynyң sýret fakýltetin bitirgen. Geologııalyқ ekspedıtsııa құramynda Betpaқdala men Ortalyқ Tıan-Shanda bolyp, KSRO Ғylym akademııasynyң Geologııalyқ mұrajaıynyң (Sankt-Peterbýrg) tapsyrmasy boıynsha «Ortalyқ Tıan-Shan taýlarynyң panoramasyn» jәne «Han tәңiri shyңyn» beınelegen. 1936 jyly Mәskeýde өtken Қazaқ әdebıeti men өneriniң onkүndigine қatysқan. Bortnıkov ? beıneleý өnerindegi Қazaқstan tarıhyna қatysty «Jalaý қasynda tұrғan қazaқtyң komsomol қyzy», «Jazalaýshy otrıad», «Fýrmanovtyң Vernyıdaғy kөterilisshiler mıtıngisinde sөıleýi», «Ә.Moldaғұlovanyң portreti» sııaқty birneshe týyndynyң avtory. AҚPANNYҢ 26-Y, BEISENBІ15 jyl bұryn (1994) Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Ә.Nazarbaevtyң «1994 jyly aýylsharýashylyқ kәsiporyndaryna kөmek kөrsetý týraly» Jarlyғy men «D.A.Қonaevtyң esimin mәңgi este қaldyrý týraly» Қaýlysy jarııalandy.ESІMDER60 jyl bұryn (1949) akter, rejısser, Қazaқstannyң eңbek siңirgen қaıratkeri ASYLHAN Sәýlebek Esimbekұly dүnıege keldi. Almaty oblysynyң Aқsý aýdanynda týғan. Қazaқ akademııalyқ drama teatry janyndaғy stýdııany, Almaty konservatorııasynyң (қazirgi Қazaқ ұlttyқ konservatorııasy) rejıssýra bөlimin Ә.Mәmbetov sheberhanasy boıynsha bitirgen. Mәskeýdegi joғary rejısserler kýrsynda rejısser M.Zaharovtyң jetekshiligimen oқyғan. 1968-1971 jyldary Қazaқ akademııalyқ drama teatry құramynda akter bolyp, Jaınaқ (Sh.Aıtmatov «Ana - Jer-ana»), Өzbek (M.Әýezov «Aıman ? Sholpan»), Oljabaı (S.Jүnisov «Ajar men ajal»), Baıbol (Қ.Mұhamedjanov «Jat elde»), t.b. rөlderdi oryndady. 1975-1998 jyldary Taldyқorғan oblystyқ drama teatrynyң, Қazaқ akademııalyқ drama teatrynyң rejısseri, Taldyқorғan oblystyқ drama teatrynyң bas rejısseri, «Қazaқstan-1» telearnasynyң rejısseri, Almaty oblystyқ fılarmonııasynyң bas rejısseri қyzmetterin atқarғan. 2002 jyldan Mәdenıet mınıstrliginiң teatr bөlimin basқarғan. Ol T.Қalılahanovtyң «Abylaı amanaty», T.Ahtanovtyң «Әke men bala» jәne «Kүshik kүıeý», M.Әýezovtiң «Tүngi saryn», A.Vampılovtyң «Tұңғysh ұl», t.b. spektaklderdi sahnalaғan. AҚPANNYҢ 27-І, JҰMADomınıkan Respýblıkasynyң Ұlttyқ merekesi ? Tәýelsizdik kүni (1863). Gaıtı aralynyң shyғys bөligi men soғan shektesip jatқan shaғyn araldarda ornalasқan memleket. Astanasy ? Santo-Domıngo қalasy. Resmı tili ? ıspan tili. Aқsha birligi ? peso. El aýmaғy әkimshilik jaғynan 29 provıntsııaғa, 1 ұlttyқ okrýgke bөlinedi. Eldi jәne atқarýshy үkimetti prezıdent basқarady. Zaң shyғarýshy organy ? eki palatadan tұratyn Ұlttyқ kongress. Negizgi saýda seriktesteri AҚSh, Oңtүstik Amerıka memleketteri. Sondaı-aқ BҰҰ, Amerıka memleketteri ұıymyna, Latyn Amerıkasy ekonomıkalyқ odaғy, t.b. halyқaralyқ ұıymdarғa mүshe.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR8 jyl bұryn (2001) Dәýletkereı atyndaғy Batys Қazaқstan oblystyқ ұlt aspaptar orkestri өner ұjymynyң tұsaýkeser rәsimi өtti. Orkestr Oral қalasyndaғy Batys Қazaқstan oblystyқ fılarmonııasy janynan құryldy. Құramynda 50-den astam arnaýly joғary kәsibı bilimdi mamandar bar. Orkestrdiң repertýarynda halyқ kompozıtorlary Құrmanғazy men Dınanyң, Tүrkeshtiң, Dәýletkereıdiң kүıleri, N.Tilendıevtiң, K.Kүmisbekovtyң, A.Jaıymovtyң, E.Brýsılovskııdiң, S.Mұhamedjanovtyң, t.b. shyғarmalary, orys jәne Eýropa kompozıtorlarynyң týyndylary bar. 5 jyl bұryn (2004) Қazaқstan Respýblıkasy Үkimetiniң қaýlysymen «Memlekettik әleýmettik saқtandyrý қory» aktsıonerlik қoғamy құryldy.90 jyl bұryn (1919) Reseıde tұңғysh radıohabar taratylyp, Morze әlipbıimen birge efırde alғash ret adam daýysy tyңdaldy. Radıohabar Tөmengi Novgorod өnertapқyshy Mıhaıl Bonch-Brýevıchtiң zerthanasynan taratyldy.ESІMDER110 jyl bұryn (1899-1978) taza ınsýlındi oılap tapқan kanadalyқ fızıolog BEST Charlz dүnıege keldi. AҚPANNYҢ 28-І SENBІAýғanstan Respýblıkasynyң Ұlttyқ meıramy ? Tәýelsizdik kүni (1919). Қazaқstan Respýblıkasy men Aýғanstan Respýblıkasy arasyndaғy dıplomatııalyқ қarym-қatynas 1992 jyly aқpannyң 12-inde ornatyldy.Kalevala halyқ eposy kүni (Fınlıandııa). 1835 jyly Fın әdebıet қaıratkeri Elıos Lennrot jınap jarııalaғan karelo-fın eposy men mәdenıetiniң «Kalevala» merekesi retinde atap өtiledi. ESTE ҚALAR OҚIҒALAR55 jyl bұryn (1954) Қostanaıғa jas tyң ıgerýshilerdiң alғashқy legi kelip jetti.12 jyl bұryn (1997) Қazaқ memlekettik ýnıversıtetinde «Ana tili» baspasynan jaryқ kөrgen «Elbasy» kitabynyң tұsaýkeser rәsimi өtti. 7 jyl bұryn (2002) Almatyda Orta Azııa memleketteriniң basshylary Orta Azııa yntymaқtastyқ ұıymyn құrý týraly kelisimge қol қoıdy.ESІMDER160 jyl bұryn (1849-1932) қazaқ aқyny BAIZAҚOV Mұsabek dүnıege keldi. Ol zamandastary Mәdeliқoja, Maılyқoja, Құlynshaқ sııaқty aқyndardyң үlgisin өzine өnege tұtyp, aқyndyқ jolyn қýғan. Jas Mұsa әýeli әkesi ұstaғan moldadan han tanysa, өse kele Қarnaқ қystaғyndaғy molda Қozy degen kisi ashқan din mektebine tүsip oқıdy. Biraқ, sholastıkalyқ din oқýyn қanaғat tұtpaı ketip қalady da, өz betinshe bilim alýғa kirisedi. Shaғataı, arab, parsy, tүrki tildes týysқan elderdiң әdebıetimen tanysady. Mұsa өleңderiniң ishinen mahabbat, tabıғat lırıkalaryn, әleýmettik mәni zor tolғaýlardy, kөptegen mysaldar men aıtys jyrlaryn kezdestirýge bolady.70 jyl bұryn (1939) kompozıtor TAIBEKOV Temir Mұhamedұly dүnıege keldi. Jambyl oblysynyң Jýaly aýdanynda týғan. Almaty konservatorııasyn (қazirgi Қazaқ ұlttyқ konservatorııasy) bitirgen. 1962-1965 jyldary ? Қazaқ radıosynyң mýzykalyқ redaktory. 1965-1971 jәne 1984-1990 jyldary ? Қazaқ televızııasy men radıosy mýzykalyқ redaktsııasynyң ұıymdastyrýshysy әri bas redaktory, mýzyka redaktsııasynyң meңgerýshisi. 1971-1981 jyldary ? «Қazaқkontsert» birlestiginiң mýzykalyқ jәne kөrkemdik jetekshisi. 1990-1997 jyldary «Өner» baspasy mýzykalyқ redaktsııasynyң bas redaktory қyzmetin atқardy. Kompozıtordyң ? «Jas dәýren», «Mahabbat tili - tilsiz til», «Jaңa jyl valsi», «Mәңgi shyraқ» әnderi, «Týғan jermen әңgime» tolғaý-balladasy, «Atameken» poemasy, t.b. aspaptyқ shyғarmalary bar. «Jas dәýren» әnder men romanstar, balalar men bүldirshinderge arnalғan «Kreml jұldyzdary», «Kөktem valsi» atty әn jınaқtarynyң avtory.65 jyl bұryn (1944) ekonomıka ғylymynyң kandıdaty, Қazaқstan Respýblıkasy Ұlttyқ ınjenerlik akademııasynyң korrespondent mүshesi ASANOVA Sabyrkүl Jaılaýbekқyzy dүnıege keldi. Jambyl oblysynyң Merki aýdanynda týғan. Mәskeý toқyma ınstıtýtyn bitirgen. 1969-1972 jyldary ? Mәskeýdegi «Trıkotajnıtsa» fabrıkasynyң ınjeneri, bas ınjeneri, 1972 jyldan «Almagүl» fabrıkasynyң bas ınjeneri, dırektory, «Қazaқstan» fırmasynyң bas dırektory, Almaty қalalyқ atқarý komıteti Tұrmystyқ қyzmet kөrsetý basқarmasynyң bastyғy қyzmetterin atқarғan. 1992 jyldan «Symbat» moda bıznesi akademııasynyң rektory. Ol «Қazaқstan» fırmasyn basқarғan kezinde қyzmetkerlerdiң biliktiligin arttyrýғa basa nazar aýdardy. Onyң jetekshiligimen «Қazaқstan» fırmasy shyғaratyn kıim үlgileri sheteldik kөrmelerge shyғarylyp, aldyңғy қatarly jүldelerdi ıelendi. «Symbat» moda akademııasynyң prezıdenti retinde ұlttyқ dәstүrdi jandandyra tүsýge basa nazar aýdardy, өңdiriske ұlttyқ kıimderdiң 500-den astam үlgisin engizdi. 20-dan astam ғylymı eңbegi bar. «Halyқtar dostyғy» ordenimen jәne «Eңbek ardageri» medalimen marapattalғan.60 jyl bұryn (1949) tehnıka ғylymynyң doktory, Қazaқstan Respýblıkasy Ұlttyқ ınjenerlik akademııasynyң akademıgi MҰSAEV Temirhan Syrbaıұly dүnıege keldi. Oңtүstik Қazaқstan oblysynyң Tүrkistan қalasynda týғan. Tashkent temir jol kөligi ınjenerleri ınstıtýtyn bitirgen. Eңbek jolyn Almaty jol dıstantsııasynyң ınjeneri bolyp bastaғan. 1981-1996 jyldary Almaty temir jol kөligi ınjenerleri ınstıtýtynda assıstentten oқý isi jөnindegi prorektoryna deıingi eңbek jolynan өtken. Қazir M.Tynyshbaev atyndaғy Қazaқ kөlik jәne kommýnıkatsııalar akademııasynyң құrylys fakýltetinde dәris oқıdy. Negizgi ғylymı enbekteri құrylysқa қajetti jetildirilgen құımatas alýғa, fosfor-қoj tұtқyrғyshyn jasaý tehnologııasyn jetildirýge, temir jol shpaldarynyң bүgingi kүn talaptaryna saı beriktigi men қoldanylý merzimin ұzartýғa arnalғan. Kөptegen әdistemelik oқýlyқtardyң avtory.70 jyl bұryn (1939) boksshy, sport tөreshisi, KSRO sport sheberi, Қazaқstannyң eңbek siңirgen jattyқtyrýshysy ӘBDENӘLIEV Serik dүnıege keldi. Almaty oblysynyң Jambyl aýdanynda týғan. Jambyl pedagogıkalyқ ınstıtýtyn bitirgen. Ol 1960 jyly KSRO stýdentteri arasynda өtkizilgen jarystyң jeңimpazy, 1958, 1960, 1961, 1964 jyldary Қazaқ KSR-niң chempıony, 1964 jyly KSRO birinshiliginiң kүmis jүldegeri atanғan. Әbdenәlıev ұzaқ jyldar boıy bokstan өtetin jarystarғa tөreshilik etip keledi. KSRO chempıonattarynda eң taңdaýly 10 tөreshiniң қataryna 4 ret, AҚSh-ta 1999 jyly өtkizilgen әlemdik chempıonatta taңdaýly 6 tөreshiniң қataryna engen. 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynda tөreshilik etti. 2008-ShІ JYLDYҢ NAÝRYZ AIYNDA:85 jyl bұryn (1924) «Kedeı» degen atpen қazirgi oblystyқ «Aқtөbe» gazeti қazaқ tilinde jaryқ kөrdi. 1930 jyly tamyzdyң 19-ynda «Kedeı» Temir aýdandyқ gazetine aınalyp, ornyna «Alғa» gazeti shyқty. 1932 jyly Aқtөbe oblysy құrylғannan keıin «Alғa» gazetiniң ornyna «Sotsıalıstik jol» gazeti jaryқ kөrdi. Basylym Қazaқstanda өlkelerdiң құrylýyna baılanysty 1962 jyly shildeniң 1-inde shyғýyn toқtatty. Өlkeler қaıta taratylғan soң Aқtөbe oblystyқ «Kommýnızm joly» gazeti bolyp shyғa bastady. 1990 jyly қazannan bastap «Aқtөbe» ataýymen shyғyp keledi. 45 jyl bұryn (1964) Jezқazғan ken-metallýrgııa kombınatyna geologııa-mıneralogııa ғylymdarynyң doktory, professor, Қazaқstan Ғylym akademııasyn ұıymdastyrýshylardyң biri әri tұңғysh prezıdenti, KSRO jәne Қazaқstan Ғylym akademııalarynyң akademıgi Sәtbaev Қanysh Imantaıұlynyң esimi berildi. 17 jyl bұryn (1992) tүrki tildes tәýelsiz alty memlekettiң Mәdenıet mınıstrleri Ystambұlda kezdesip, birlesip jұmys jүrgizý jөnindegi Memorandýmғa қol қoıyp, TҮRKSOI-dyң negizi қalandy. TҮRKSOI-dyң jұmys jүrgizý prıntsıpteri jөnindegi shart Almatyda 1993 jylғy shildeniң 12-inde jasaldy. Osy jıynғa ұıymғa mүshe alty eldiң ? Tүrkııa, Қazaқstan, Қyrғyzstan, Tүrikmenstan, Әzirbaıjan jәne Өzbekstannyң mәdenıet salasynyң basshylary қatysty. Keıinnen shartқa baқylaýshy el retinde Tatarstan, Bashқұrtstan, Soltүstik Kıpr, Hakasııa, Gagaýz, Týva қosyldy.16 jyl bұryn (1993) Қazaқstan Respýblıkasynyң «Қazaқstan Respýblıkasy Қarjy mınıstrliginiң salyқ қyzmeti týraly» Zaңy қabyldandy.11 jyl bұryn (1998) Jambyl ýnıversıteti, Jambyl gıdromelıoratsııa-құrylys ınstıtýty jәne Jambyl jeңil jәne tamaқ өnerkәsibi ınstıtýtynyң birigýi negizinde M.Dýlatı atyndaғy Taraz memlekettik ýnıversıteti құryldy. 40 jyldyқ tarıhy bar bұrynғy birneshe joғary oқý oryndarynyң negizinde құrylғandyқtan Taraz memlekettik ýnıversıteti respýblıkadaғy eң үlken joғary oқý oryndardyң biri bolyp tabylady. Ýnıversıtette 700-den astam oқytýshy sabaқ beredi, onyң 52-i ғylym doktory, professor, 250-den astamy ғylym kandıdaty. Bilim ordasy 127 mamandyқ boıynsha kadrlar daıyndaıdy.3 jyl bұryn (2006) LG Philips seriktestigi (Oңtүstik Koreı, Nıderlandy) Padjý қalasynda dıagonali 254 santımetrlik eң үlken sұıyқ krıstaldy ekran (LCD) jasap shyғarғanyn jarııalady. Ekranynyң eni ? 2,2 m, bıiktigi ? 1,2 m.2 jyl bұryn (2007) Қytaıda syıymdylyғy 300 adamdyқ әlemdegi eң ұzyn avtobýs jasaldy. Atalmysh kөlik Beıjiңdegi Olımpıada қonaқtaryna қyzmet kөrsetýge arnaldy. Salonynyң ұzyndyғy 25 metrlik jolaýshylar avtobýsy Chjetszıan provıntsııasynda ornalasқan «Tsınnıan» avtomobıl korporatsııasy құrastyrýshylarynyң jobasy boıynsha әzirlengen. Қazirgi zamanғy ekologııa salasynyң talaptaryna saı «sýperavtobýs» sonymen қatar mүmkindigi shekteýli jandardyң tilekterin eskere otyryp josparlanғan. Onda arbadaғy mүgedekterge arnaıy oryn әzirlengen, salon edeni jaıaýjol deңgeıimen birdeı.ESІMDER365 jyl bұryn (1644-1700) қazaқ halқynyң birligin nyғaıtýғa үlken үles қosқan ataқty үsh bıdiң biri, memleket қaıratkeri, Әmir Temirdiң bas keңesshisi Oraz қajynyң besinshi ұrpaғy, bүkil parsy, өzbek, қyrғyz, қazaқ, құrama jұrty «Sınesof býa» (jany pәk jan) ataғan Seıitқұl әýlıeniң үshinshi ұrpaғy, 1622-1635 jyldary Қoқanғa han bolғan Aқshanyң nemeresi, 1622-1656 jyldardaғy Samarқan әmiri Jalaңtөs baһadүrdiң nemereles týysy BAIBEKҰLY Әıteke bı dүnıege keldi. Әlim taıpasynyң tөrtқara rýynan shyққan. Әıteke bı bes jasynda aýyl moldasynan saýatyn ashқan. Sheshendik қasıetiniң erte tanylýyna әkesi Baıbek pen Қosýaқ bıdiң aıryқsha yқpaly tıgen. Alaıda jeti jasynan bastap atalary Aқsha han men Jalaңtөs baһadүr Әıtekeni өz tәrbıesine alғan. Ol әýeli Samarқandaғy Ұlyқbek medresesinde, keıin Jalaңtөs baһadүr saldyrғan, sәn-sәýletimen әıgili «Tillә-karı» (Altynmen aptalғan), «Sher-dor» (Arystandy) medresesinde oқyғan. Din, құқyқ, aspan әlemi, jaғyrapııa, tarıh, matematıka pәnderin, arab, parsy, shaғataı, өzbek tilderin meңgergen. Әıteke bı Aқsha atasynan el basқarý, elshilik baılanystar jasaý joldaryn үırense, Jalaңtөs atasynan әskerı қolbasshylyқ dәstүrler men daғdylarғa jattyққan. Medreseni bitirisimen týғan aýylyna oralyp, әkesi Baıbekpen, ұstazy Қosýaқpen birge el basқarý isterine aralasқan. Sөıtip jıyrma bir jasynda bүkil Bұқara men Samarқan tөңiregindegi kazaқ, өzbek, қaraқalpaқ, құrama jұrtynyң bas bıi bolғan. Al jıyrma bes jasynda barsha Kishi jүz halқy ony bas bı etip saılaғan. 1680 jyly Salқam Jәңgirdiң jasy үlken balalary Ýәli men Baқyny emes, kishisi Tәýkeni han etip saılaýғa қazaқ halқynyң betke ұstarlary: Әnet baba, Soқyr Abyz, Edige, Maıly, Tөle, Қazybek, karaқalpaқ Sasyқ, құrama Mұhammed, қyrғyz Қoқym bılermen birge Әıteke bı de aıryқsha at salysқan. Tәýke taққa otyrғannan keıin alғash ret resmı tүrde aıryқsha құқty «Han keңesi» saılanғan. Әıteke bı Kishi jүz jұrtynyң atynan osy keңestiң mүshesi bolғan. Osy kezde bұrynғy «Қasym salғan қasқa joldyң», «Esim salғan eski joldyң» zaman өzgerisine oraı, keıbir tұstarynyң eskirýine baılanysty jaңa zaң үlgilerin jasaý қajettigi týdy. Tәýke han jәne joғaryda atalғan bılerdiң қatysýymen 1684 jyly «Jeti jarғy» қabyldanғan. Kүni bүginge deıin negizi saқtalyp otyrғan ejelgi Solon zaңymen (b.z.b. 7-6 ғ.) terezesi teң bұl zaңnyң bytyraңқy eldiң basyn biriktirýge, jұrtymyzdyң әl-aýқatynyң artýyna, ata dәstүrlerimizdiң saқtalýyna, ұrpaқ tәrbıesine қosқan үlesi zor boldy. «Jeti jarғyғa» Әıtekeniң ұsynғan baptarynyң ishinde ekeýi ғana belgili. Ol ? «Sүıek құny», «Өner құny». Әıteke bı sheshendigimen, «қara қyldy қaқ jarғan» әdildigimen birge joңғarlarmen bolғan ұrystarda қol bastaғan batyr da bolғan. 1685 jyly Nұrata maңyna shabýyl jasaғan Қaldan-Boshaқtynyң on myң jasaғyna Nұrata, Қyz Bıbi, Aқtaý, Tamdy, Kenımeh tөңiregindegi alshyndar men қaraқalpaқtardan jәne құramalardan jınalғan bes myң қol әskerimen Әıteke bı қarsy attanғan. Ol әýeli Қaldan-Boshaқtynyң өz әkesinen emes, esiginde jүrgen қytaı құldan týғanyn betine basyp jerge қaratady. Іzinshe jan alyp-jan bergen soғys bastalady da, bir kүnge sozylady. Kelesi kүni Әıtekege Samarқannan, Bұқaradan қalyң әsker kөmekke kele jatyr degen қaýesetti estip, Қaldan-Boshaқty negizgi jasaғy қalғan Saıram tөңiregine sheginip ketedi. Sol jyly Saıram talқandalyp, jyl saıyn Kүltөbede өtip jүrgen «Han keңesi» bolmaı қalady. Bұdan keıingi қazaқ jıyny Қaraқұmda jәne Tәýke han ordasyn tikken Tүrkistan maңynda bolғany tarıhtan mәlim. Қazaқ saharasyna kөz tikken kөrshi elderden қaýiptengen Әıteke bı 1698-1699 jyldary Tүrkistanda өtken үlken eki jıynda mynadaı ұsynys jasaғan: 1) Reseımen, Қytaımen ne basқa bir eldermen odaқ jasaýdyң eshbir қısyny joқ. Olardyң kөksegeni terezesi teң odaқ emes, қazaқtardy қaıtkende de bodan elge aınaldyrý. Қazaқ jұrty әli de irgesi myқty el bola alady. Өıtkeni қaramaғyndaғy қaraқalpaқtar men құramalardy eseptemegende, әli өz jұrtynan seksen myңdyқ қol jınaı alady. Shekara aımaқtarynda әskerı soғys әdisterine үıretilgen jasaқtar ұstaıyқ. Shekaraғa taıaý aýyldardy ishki betke kөshireıik. 2) Mal-mүlikti aıamaıyқ. Reseıden, Қytaıdan, Hıýadan jәne Bұқara men Tүrikterden қarý-jaraқty kөptep satyp alaıyқ. Әskerı әdisterge әbden jetilgen tұraқty jasaқ ұstaý үshin kerekti қarajatty tөrelerden, sұltandardan, aýқatty adamdardan jınaıyқ. 3) Bүkil қazaқ jasaғy bir қolbasshyғa baғynsyn. Қolbasshy Reseı, Қytaı, Tүrik ne Eýropanyң әskerı өneri jetik bir elinde oқytylsyn. Ol өzi sheshen, batyr, kөpti kөrgen kөsem, elshilik jұmystardy jaқsy biletin adam bolsyn. Ol tek «Han keңesine» ғana baғynatyn jәne aıryқsha kұқty adam bolsyn. 4) Қolbasshy қaradan shyққan adam bolsyn. Өıtkeni tөre arasy tatý emes, қaı-қaısysy da handyқ jolynda қarabastaryn oılaýdan әri asa almaıdy deıdi. El ishindegi biri orғa, biri sorғa tartқan alaýyzdyқ solardyң isi deıdi. Әıtekeniң bұl ұsynystary Tөle, Қazybek sekildi el basқarғan bıler tarapynan қoldaý tapқanymen, sұltandar men tөreler, әskerge jınalatyn mol shyғyndy aýyrsynғan baılar қarsy shyғyp, tүrli sebepter aıtylyp, aқyrynda қabyldanbaғan. El aýzynda Әıteke aıtқan bılik, sheshendik sөzder, tolғaýlar, batalar kөp saқtalғan. Ol týraly aңyz әңgimeler men jyrlar da jetkilikti. Sonyң biri avtory beımәlim «Әıteke bı» degen ұzaқ dastan. Bıdi halyқ «aıyr tildi Әıteke» dep ataғan. Әıteke қaıtys bolғannan keıin Nұrata taýy maңyn mekendegen tөrtқara aýyldarynyң kөpshiligi Syr boıyna kөship ketken. Әıtekeniң tikeleı өzinen taraıtyn altynshy-jetinshi ұrpaқtary men atalastary Қyzylorda, Aқtөbe oblystarynda, birқatary Өzbekstan Respýblıkasynyң Naýaı oblysyndaғy Nұrata aýdanynda tұrady. Aқtөbe oblysynyң bұrynғy Қarabұtaқ jәne Komsomol aýdandary biriktirilip, қazir Әıteke aýdany dep atalady. NAÝRYZDYҢ 1-І, JEKSENBІҚazaқstan Respýblıkasy krımınalıstıkalyқ қyzmetiniң құrylғan kүni. 1919 jyly dәl osy kүni RKFSR-diң Іzdestirý ortalyғy janyndaғy Sot saraptamasynyң kabıneti өz jұmysyn bastady. Bұrynғy odaқtas respýblıkalardyң barlyқ krımınalısteri osy merekeni atap өtedi. Atalmysh қyzmettiң қazaқstandyқ mılıtsııanyң қataryna қosylýy 1920 jylғy tamyzdyң 26-daғy Avtonomııalyқ Қazaқ Sotsıalıstik Keңestik Respýblıkasynyң құrylý kүnimen baılanysty. Respýblıkanyң құrylýymen қatar Іshki ister halyқ komıssarıaty, al onyң janynda Mılıtsııanyң bas basқarmasy құryldy. Bas basқarmada fotograftardan, қylmyskerlerdi esepke alýdy jүzege asyratyn jәne basқa қyzmetkerlerden tұratyn Қylmystyқ izdestirý ortalyқ basқarmasy ? Іzdestirý ortalyғy paıda boldy. 89 jyl ishinde өzgerip jaңarý jәne sapaly damý jolynda krımınalıstıkalyқ bөlimsheler ishki ister organdaryndaғy қylmysty ashý men tergeýge tikeleı қatysatyn basty қyzmetterdiң birine aınaldy. Olardyң basty maқsaty krımınalıstıkalyқ құraldar men әdisterdi tergeý әreketteri jәne jedel is-sharalar kezinde aıғaқ zattardy tabý, belgileý, alý, zertteýde қoldaný bolyp tabylady. Krımınalısterge өzderiniң arnaıy bilimderin tolyқ kөlemde қoldaný, izdik aқparattardy paıdalaný, қylmystyқ ister boıynsha dәleldeý mәlimetterin құrý arқyly қylmysty ashýғa bar nazaryn salý mindetteri jүktelgen. Mamandar қylmysty ashýғa kөmektesip қana қoımaı, azamattardyң konstıtýtsııalyқ kepildigi men құқyқtaryn қamtamasyz etedi. Қazirgi taңda osy қyzmettiң mamandary krımınalıstıkalyқ zertteýdiң dәstүrli jәne kүrdeli 32 tүrin jүrgizedi. Jұmysta қazirgi zamanғy kompıýterlik jәne elektrondyқ optıkalyқ құraldar, ýltradybystyқ қondyrғylar, izdestirý tehnıkalarynyң jıyntyғy paıdalanylady.Bүkilәlemdik azamattyқ қorғanys kүni. 1931 jyly medıtsına қyzmetiniң generaly frantsýzdyқ Djordj San-Pol Parıjde «Jeneva aımaғy қaýymdastyғyn» құrdy. Қaýymdastyқtyң ataýy 1972 jyly Halyқaralyқ azamattyқ қorғanys ұıymy bolyp өzgerdi.Japonııada beıbitshilik үshin ұlttyқ kүres kүni ? Bıkını kүni. 1954 jyly AҚSh Japonııanyң Bıkını aımaғynda sýtegi bombasyn jardy. Jarylys nәtıjesinde «Fýkýrıýmarý» kemesindegi japon balyқshylary jәne Japonııa, Mıkronezııa, Polınezııa araldarynyң myңdaғan tұrғyndary zardap shekti.Panamanyң Konstıtýtsııa kүni (1972). Panama Respýblıkasy ? Soltүstik jәne Oңtүstik Amerıkany қosyp jatқan eң jiңishke құrlyқ Panama moınaғynda ornalasқan memleket. Astanasy ? Panama қalasy. Aқsha birligi ? balboa. Memlekettik tili ? ıspan tili. 1972 jyly қabyldanyp, 1978, 1983 jәne 1990 jyldary өzgeristerge ұshyraғan Konstıtýtsııasy boıynsha Panama ? ýnıtarly prezıdenttik respýblıka. Bosnııa jәne Gertsegovına Respýblıkasynyң Ұlttyқ meıramy ? Tәýelsizdik kүni (1992). Bosnııa men Gertsegovına ? Oңtүstik-Shyғys Eýropada ornalasқan memleket. Astanasy ? Saraevo қalasy. Resmı tili ? serb, horvat tilderi. Respýblıka 1992 jyly ıÝgoslavııadan өz tәýelsizdigin aldy.Shveıtsarııa Konfederatsııasynyң memlekettik meıramy ? Respýblıka kүni. Shveıtsarııa ? Ortalyқ Eýropada ornalasқan memleket. Soltүstiginde Germanııamen, shyғysynda Lıhtenshteın, Avstrııamen, batysynda Frantsııamen, oңtүstiginde Italııamen shektesedi. Astanasy ? Bern қalasy. Aқsha birligi ? shveıtsar franki. Әkimshilik jaғynan 23 kantonғa bөlinedi. Әr kantonnyң өz konstıtýtsııasy, parlamenti jәne үkimeti bar. ESTE ҚALAR OҚIҒALAR47 jyl bұryn (1962) Қazaқ KSR Aýyl sharýashylyғy mınıstrliginiң aýyl sharýashylyғy әdebıetteri redaktsııasynyң negizinde «Қaınar» baspasy құryldy. 1964 jyldan bastap aýyl sharýashylyғynyң barlyқ salalaryna қatysty әdebıetter, қazaқ jәne orys tilderindegi oқý-әdistemelik kitaptar shyғarady. Alғashқy dırektory ? A.Bektemisov. 1996 jylғy shildeniң 16-nan bastap «Қaınar baspasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi dep atalady. Қazirgi ýaқytta baspaғa Orazbek Sәrsenbaev basshylyқ jasaıdy.16 jyl bұryn (1993) Almatydaғy Kosmonavtar kөshesi Ahmet Baıtұrsynұly atyndaғy kөshe bolyp өzgerdi. 14 jyl bұryn (1995) Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdentiniң Jarlyғymen Қazaқstan halyқtary Assambleıasy құryldy. Қazaқstannyң Tұңғysh Prezıdenti Assambleıanyң өmirboıғy tөraғasy bolyp tabylady jәne onyң қyzmetiniң negizgi baғyttaryn anyқtap, bekitedi, sonymen қatar sessııasyn shaқyrady. Қazir Қazaқstan halқy Assambleıasy dep atalady. Assambleıa құramy memlekettik organdardyң, ұlttyқ-mәdenı jәne basқa da қoғamdyқ birlestikterdiң өkilderinen sonymen қatar қoғamdyқ-saıası belsendi tұlғalardan tұrady. Assambleıanyң 350 mүshesi bar. Jalpy Қazaқstanda 130-ғa jýyқ etnos mekendeıdi.10 jyl bұryn (1999) «Otan» Respýblıkalyқ partııasy құryldy. 2006 jylғy jeltoқsannyң 22-degi kezekten tys X sezinde birneshe partııanyң birigýimen «Otan» partııasy «Nұr Otan» halyқtyқ-demokratııalyқ partııaғa aınaldy. 10 jyl bұryn (1999) Қazaқstanda «Halyқaralyқ aқparattaný akademııasy» қoғamdyқ ұıymy құryldy. 2 jyl bұryn (2007) Қytaı Tıbetine jaқyn jerde ornalasқan Tsınhaı provıntsııasynyң Sınhýa-Salar avtonomııalyқ ýezindegi Tszetszy meshitinde Құran Kәrimniң Қytaı Halyқ Respýblıkasyndaғy eң kөne kөshirmesin қaıta jaңartý jөnindegi jұmys aıaқtaldy. Tarıhı jylnamaғa sүıensek, Құrannyң kөshirmesin osydan 700 jyldaı bұryn Қytaıғa Ortalyқ Azııadan қytaılyқ az ұlt өkili - salar jұrtynyң ata-babalary әkelgen kөrinedi. Kөne jәdigerdi қalpyna keltirý jұmystary zamanaýı ғylym men tehnıka jetistikteriniң kөmegimen jүrgizilgen. Jәdigerdi memlekettik mәdenıet eskertkishteriniң tizimine engizý maқsatynda Қytaıdyң Mәdenıet eskertkishterin қorғaý jөnindegi memlekettik basқarmasyna өtinish berilgen.ESІMDER70 jyl bұryn (1939) aýyl sharýashylyғy ғylymynyң doktory, professor, Bүkilodaқtyқ aýyl sharýashylyғy akademııasynyң (VASHNIL) korrespondent mүshesi, Қazaқstan Ұlttyқ ғylym akademııasynyң akademıgi, Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti Beıbitshilik jәne rýhanı kelisim syılyғynyң laýreaty SҮLEIMENOV Mehlıs Қasymұly dүnıege keldi. Қaraғandy қalasynda týғan. Қazaқ aýyl sharýashylyғy ınstıtýtyn bitirgen. 1960-1962 jyldary - Aқtөbe aýyl sharýashylyқ tәjirıbe stansasynyң ғylymı қyzmetkeri. 1962-1990 jyldary ? Bүkilodaқtyқ astyқ sharýashylyғy ғylymı-zertteý ınstıtýtynyң aғa ғylymı қyzmetkeri, bөlim meңgerýshisi, dırektordyң ғylymı jұmystar jөnindegi orynbasary, dırektory. 1992-1994 jyldary ? A.Baraev atyndaғy Қazaқ astyқ sharýashylyғy ғylymı-zertteý ınstıtýtynyң dırektory. 1994-1995 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Parlamentiniң depýtaty. 1995-1996 jyldary ? Қazaқ aýyl sharýashylyғy akademııasynyң vıtse-prezıdenti. 1997 jyldan Tәlimi jerlerde aýyl sharýashylyғyn ұıymdastyrý halyқaralyқ ғylymı ortalyғynyң Ortalyқ Azııa jәne Kavkaz maңy elderi boıynsha aımaқtyқ үılestirýshisiniң orynbasary қyzmetin atқarady. Negizgi ғylymı-zertteýleri dәndi daқyldar өsirý tehnologııasy men aýyspaly egis mәselelerine arnalғan. M.Sүleımenov egistik tanaptarda қar toқtatyp, mıneraldyқ jәne organıkalyқ tyңaıtқyshtardy jәne өsimdik қorғaý құraldaryn keң қoldana otyryp, astyқ tүsimdiligin sүdigersiz-aқ әrbir gektardan 25-30 tsentnerge, tipti odan da joғary kөterýge bolatynyn is jүzinde dәleldedi. Respýblıkada bұrshaқ tұқymdas daқyldardyң egis kөlemin arttyrý mәselelerin kөterdi. Ғalym 140-қa jýyқ ғylymı eңbektiң avtory, onyң 15-i shet elderde jaryқ kөrgen. «Eңbek Қyzyl Tý», «Құrmet belgisi», «Halyқtar dostyғy» ordenderimen, medaldermen marapattalғan. 50 jyl bұryn (1959) Қazaқstan Respýblıkasynyң Tүrkııa Respýblıkasyndaғy Tөtenshe jәne Өkiletti Elshisi jәne Albanııa Respýblıkasyndaғy Tөtenshe jәne Өkiletti Elshisi қyzmetin қosa atқarýshy, Sozaқ aýdanynynyң құrmetti azamaty ӘMІREEV Baғdat Құltaıұly dүnıege keldi. Oңtүstik Қazaқstan oblysynyң Sozaқ aýdanynda týғan. Dýshanbe memlekettik ýnıversıtetiniң shyғystaný fakýltetin bitirgen. 1981-1996 jyldary Iemen, Lıvan memleketterinde tilmash, Қazaқ memlekettik ýnıversıtetiniң (қazirgi әl-Farabı atyndaғy Қazaқ ұlttyқ ýnıversıteti) oқytýshysy, Syrtқy ister mınıstrliginiң basқarma bastyғy, Irak memleketinde tilmash қyzmetterin atқarғan. 1996-2002 jyldary Қazaқstan Respýblıkasynyң Saýd Arabııasy, Kýveıt, Oman, Katar, Bahreın memleketterindegi, Egıpet Arab Respýblıkasyndaғy Tөtenshe jәne Өkiletti Elshisi, Sırııa Arab Respýblıkasyndaғy, Marokko Koroldigindegi Tөtenshe jәne Өkiletti Elshisi mindetin қosa atқarýshy bolғan. Қazirgi қyzmetinde 2008 jyldan bastap isteıdi. «Құrmet» ordenimen marapattalғan.