QazAqparat-Anons: aqpannyń 2-ci men 8-i aralyǵyndaǵy oqıǵalardyń kúntizbesi
ELBASYAқpannyң 3-i kүni Elbasy Nұrsұltan Nazarbaevtyң қatysýymen Berlınde Қazaқstannyң Germanııadaғy jyly ashylady. Bұl kүni Berlındegi Үlken kontsert zalynda Elbasynyң қatysýymen Қazaқstannyң Germanııadaғy jyly saltanatty tүrde ashylyp, elimizdiң өner sheberleriniң kontserti өtedi.MEMLEKETTІK HATShY
Aқpannyң 2-si men 6-sy aralyғynda Қazaқstan Respýblıkasynyң Memlekettik hatshysy Қanat Saýdabaev Құrama Shtattarғa sapar jasaıdy. Vashıngtonda Қ.Saýdabaev AҚSh-tyң jaңa әkimshiliginiң өkilderimen, jetekshi parlamentshilermen, onyң ishinde senator Rıchard Lýgarmen jәne AҚSh-tyң Helsınkı komıssııasynyң tөraғasy Elsı Hastıngspen, sondaı-aқ amerıkandyқ sarapshylar қoғamdastyғynyң өkilderimen kezdesýdi josparlap otyr.ҮKІMETAқpannyң 2-sinde Astanada Үkimet үıinde Қazaқstan Respýblıkasy Үkimetiniң keңeıtilgen otyrysy өtedi. Onda eldiң 2008 jylғy әleýmettik-ekonomıkalyқ damýynyң қorytyndysy shyғarylady.Aқpannyң 2-sinde Densaýlyқ saқtaý mınıstrliginde Қazaқstandaғy ana өlimi jaғdaıyna konfıdentsıaldy aýdıt jүrgizýmen aınalysқan ortalyқ komıssııanyң baspasөz mәslıhaty өtedi. Aқpannyң 2-sinde Іshki ister mınıstrliginde apta saıynғy brıfıng өtedi. Aқpannyң 2-sinde Syrtқy ister mınıstrliginde aptalyқ brıfıng өtedi. Aқpannyң 2-sinde Mәdenıet jәne aқparat mınıstrliginde «Mәrtebeli sөz» oқý-әdistemelik kesheniniң tanystyrylymy өtedi.
ҚAZAҚSTAN JӘNE ӘLEM
Aқpannyң 3-inde Berlınde өtetin Қazaқstan-german bıznes-forýmyna Jetekshi otandyқ kompanııalar men ұıymdar қatysady. Іs-shara Қazaқstan Respýblıkasynyң Prezıdenti Nұrsұltan Nazarbaevtyң GFR-ғa jasaıtyn resmı sapary jәne Қazaқstannyң Germanııadaғy jylynyң saltanatty ashylýy aıasynda josparlanғan. Bұғan deıin habarlanғanyndaı, Memleket basshysynyң sapary aқpannyң 2-si men 5-i aralyғynda өtedi.ҚOҒAM2009 jylғy aқpannyң 25-i men naýryzdyң 6-sy aralyғynda Қazaқstan Respýblıkasynda Ұlttyқ halyқ sanaғy өtkiziledi. 2009 jylғy қaңtardyң 1-inen bastap Қazaқstan Respýblıkasynda jaңa Salyқ jәne Bıýdjet kodeksteri kүshine endi. SPORT
Aқpannyң 1-8-i kүnderi Қostanaıda bokstan Қazaқstan chempıonaty өtedi.
Oғan ұlttyқ құramanyң barlyқ үzdikteri қatysady. Қazaқstan chempıonatynda үzdik shyққandar maýsym aıynda Қytaıda өtetin Azııa chempıonatyna jәne tamyzdyң aıaғynda Italııada bolatyn Әlem chempıonatynda baқ synaýғa mүmkindik alady. Jalpy jyl saıyn әr қalada өtip kele jatқan dәstүrli bұl baıraқty bәseke byltyr Tarazda ұıymdastyrylғan bolatyn.ASTANA
Aқpannyң 2-sinde Astana әkimi I.Tasmaғambetovtyң қatysýymen «Astana.Tazalyқ» kәsipornyna jaңa қar jınaý tehnıkalaryn tabys etý rәsimi өtedi.
ALMATY Aқpannyң 3-6-sy aralyғynda «Biz ? ınternatsıonalıstermiz» atty halyқaralyқ aktsııa өtedi. Bұl aýқymdy shara Keңes әskeriniң Aýғanstannan shyғarylғanyna 20 jyl tolýyna oraılastyrylyp otyr. Halyқaralyқ deңgeıdegi basқosýғa Tәýelsiz Memleketter Dostastyғyna қatysýshy memleketterdiң үkimet basshylary janyndaғy Jaýynger-ınternatsıonalıster isi jөnindegi komıtet өkilderi, TMD jәne Baltyқ elderiniң ardager-ınternatsıonalısteri, sondaı-aқ қazaқstandyқ Aýғan soғysy jәne jergilikti қaқtyғystar ardagerleri odaқtarynyң mүsheleri қatysady.Aқpannyң 2-sinde Almaty қalasyndaғy өңirlik қarjy ortalyғy «Қarjylyқ desant» dep atalatyn aktsııasyn bastaıdy. Ony «Almaty қalasyndaғy jastardyң қoғamdyқ ұıymdary қaýymdastyғy» men «Almaty қalasyndaғy өңirlik қarjy ortalyғy» AҚ-y birigip ұıymdastyryp otyr. Bұl shara Қazaқstannyң menedjment, ekonomıka jәne boljamdar ınstıtýtynan bastalyp, seısenbide Қazaқ-Brıtan tehnıkalyқ ýnıversıtetinde, al sәrsenbide Halyқaralyқ bıznes akademııasynda odan ary jalғaspaқ. Aktsııa kezinde dәrister oқylyp, «Өz қarjymyzdy basқarýdy үırenemiz» dep atalatyn dөңgelek үstel jıyndary өtkiziledi. Sondaı-aқ iskerlik қoғamdastyқtar құrylyp, aқparattyқ-bilim beretin tүrli materıaldar taratylady dep josparlanyp otyr.Aқpannyң 4-i kүni «Sý resýrstaryn yқpaldasa basқarý mәselelerin Қazaқstan men Ortalyқ Azııa ýnıversıtetteriniң oқytý baғdarlamalaryna engizý» degen taқyrypta semınar өtedi. Semınar «Sý resýrstaryn yқpaldasa basқarý boıynsha bastapқy oқý baғdarlamalary men oқý materıaldaryn joғarғy oқý oryndary үshin fakýltatıvti sabaқ retinde әzirleý» jobasynyң aıasynda өtedi. Joba ıÝNESKO-nyң Almatydaғy klasterlik bıýrosynyң tehnıkalyқ қoldaýymen jүzege asýda. Onyң maқsaty ? қajetti mamandardy daıyndaýғa jәrdem jasaý.AIMAҚTARALMATY OBLYSYӘkimderdiң jyl saıynғy esep berý naýқany bıyl қaңtardyң 28-inde bastalyp, aқpannyң 11-inde aıaқtalady. Osy eki aptanyң ishinde 16 aýdan әkimi men үsh қala әkimi byltyrғy jyl boıyna atқarylғan jұmystary boıynsha halyқ aldynda esep beredi. Al oblys әkimi Serik Үmbetovtyң қorytyndy esebi aқpannyң 11-ine josparlanyp otyr.BATYS ҚAZAҚSTAN OBLYSYAýdan әkimderiniң esebi қaңtardyң 19-ynda bastaldy. Қala әkiminiң қorytyndy kezdesýi қaңtardyң 30-yna belgilense, oblys basshysy aқpannyң 12-sinde өңir tұrғyndary aldynda esep beredi. PAVLODAR OBLYSYҚalalar men aýdandardyң basshylary қaңtardyң 19-y men aқpannyң 1-i aralyғynda halyқ aldynda esep berý kezdesýlerin өtkizedi. Oblys әkimi Baқytjan Saғyntaevtyң kezdesýi aқpannyң 6-synda halyқ өkilderiniң қatysýymen өtetin oblystyқ mәslıhattyң keңeıtilgen sessııasynda өtedi.ShYҒYS ҚAZAҚSTAN OBLYSYOblystyң barlyқ өңirlerinde қaңtardyң 12-sinen bastap barlyқ deңgeıdegi әkimderdiң halyқ aldyndaғy esep berý jınalystary bastalady. Birinshi kezekte jyl boıyna atқarғan jұmystary boıynsha selolyқ jәne kent okrýgteriniң 255 әkimi esep beredi. Olar barlyғy 680 kezdesý өtkizedi dep kүtilýde. Aýdandyқ maңyzdaғy alty қalanyң әkimi өz өңirleriniң tұrғyndarymen 22 kezdesý өtkizedi. Al қalalar men aýdandardyң 19 әkimi өz esep berý naýқandaryn қaңtardyң 16-synda bastaıdy.
--------------------------------------------------------------------------------------------------
ATAÝLY KҮNDER, ELEÝLІ OҚIҒALARAҚPAN AIYNA:13 jyl bұryn (1996) Іle Alataýy memlekettik ұlttyқ parki құryldy. Jalpy aýmaғy 164,4 myң gektardy құraıtyn atalmysh park Shamalғan өzeninen Tүrgen өzenine deıin sozylyp jatyr. Қarasaı, Talғar, Eңbekshiқazaқ aýdandarynyң aýmaғynda ornalasқan. Onda өsimdiktiң 1200-den asa tүri өsedi. Onyң 36-sy Қazaқstannyң «Қyzyl kitabyna» engizilgen. Omyrtқasyzdardyң 1500, omyrtқaly janýarlardyң 213 tүri tirshilik etedi. Sonyң ishinde sүtқorektilerdiң 47, baýyrymen jorғalaýshylardyң 8, қosmekendilerdiң 2, balyқtyң 8, құstyң 148 tүri bar. Sүtқorektilerden: Orta Azııa tas sýsary, barys, sileýsin, Tıan-Shan arқary, үndi jaırasy, sabanshy; құstardan: bүrkit, saқaltaı, jұrtshy, ıtelgi, құmaı, bıdaıyқ, oraқtұmsyқ; balyқtan: patshabalyқ Қazaқstannyң «Қyzyl kitabyna» engen.
AҚPANNYҢ 2-І, DҮISENBІSýyr kүni (AҚSh). Hrıstıandyқ Eýropadan kelip, AҚSh-ta keңinen tanymal bolғan dәstүrlerdiң biri. Eýropada aқpannyң 2-in «Balaýyzdar kүni» dep ataғan. Yrymғa saı, eger sol kүni kүn ashyқ bolsa, қystyң ekinshi jartysy sýyқ bolady dep eseptelinedi.Reseıdegi әskerı daңқ kүni ? Stalıngrad shaıқasy. 1943 jyly keңes әskerleriniң Stalıngrad shaıқasynda nemis basқynshylarynyң әskerin talқandaýy құrmetine oraı bekitilgen.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR96 jyl bұryn (1913 jylғy aқpannyң 2-nen 1918 jylғy қyrkүıektiң 26-yna deıin) Orynborda arab әrpimen қazaқ tilinde «Қazaқ» gazetiniң alғashқy sany jaryқ kөrdi. Basylymnyң 264 sany shyққan. Gazette 20 ғasyrdyң basyndaғy қazaқ eliniң saıası-әleýmettik өmiriniң eң tүıindi mәselelerine, sharýashylyқ jaғdaıyna, basқa eldermen қarym-қatynasyna, oқý-aғartý, әdebıet pen mәdenıet, әdet-ғұryp, salt-sanaғa, tarıh pen shejirege arnalғan maқalalar jarııalanyp tұrғan. Қazaқ tili men әdebıeti jaıyndaғy A.Baıtұrsynұlynyң, Ә.Bөkeıhannyң, M.Dýlatovtyң, Sh.Құdaıberdiұlynyң maқalalary basylғan. 16 jyl bұryn (1993) Қazaқstan Respýblıkasy men Eýropalyқ Odaқ arasynda dıplomatııalyқ қarym-қatynas ornady.10 jyl bұryn (1999) «Astana» radıosy өz jұmysyn bastady.ESІMDER110 jyl bұryn (1899-1980) geologııa-mıneralogııa ғylymdarynyң doktory, professor, Қazaқstan Ғylym akademııasynyң akademıgi, Қazaқstannyң eңbek siңirgen ғylym қaıratkeri ShLYGIN Evgenıı Dmıtrıevıch dүnıege keldi.
Reseıdiң Perm қalasynda týғan. Oral taý-ken ınstıtýtyn bitirgen. 1927-1937 jyldary Қazaқstan aýmaғynyң geologııasyn, kenderin zertteýmen aınalysқan. 1937-1979 jyldary Қazaқ polıtehnıkalyқ ınstıtýtynda (қazirgi Қ.Sәtbaev atyndaғy ҚazҰTÝ) kafedra meңgerýshisi, sonymen birge 1939 jyldan Қazaқstan Ғylym akademııasy Geologııa ғylymdar ınstıtýtynda aғa ғylymı қyzmetker bolyp istegen. Shlygınnyң ғylymı eңbekteri Soltүstik Қazaқstannyң kembrııge deıingi қat-қabattaryn jikteý, Saryarқanyң tektonıkalyқ құrylymyn doғa pishindes kaledon jәne gertsın beldemderine bөlý jәne joғarғy paleozoı janartaý-tekti taý jynystaryn anyқtaýғa arnalғan. Ol tүsti, sırek kezdesetin jәne asyl metall kenderin ashқan.
«Қyzyl Jұldyz», eki ret «Eңbek Қyzyl Tý» ordenderimen jәne medaldarmen marapattalғan.85 jyl bұryn (1924) rejısser, pedagog, Қazaқstannyң eңbek siңirgen өner қaıratkeri, Қazaқstan Memlekettik syılyғynyң laýreaty MADIEVSKII Abram Leıbovıch dүnıege keldi.
Sankt-Peterbor қalasyndaғy Teatr, mýzyka jәne kınemotografııa ınstıtýtyn bitirgen. Shyғarmashylyқ jolyn G.Mұhtarovtyң «Allan semıasy» spektaklin қoıýmen bastady. 1958-1961 jyldary Қazaқ balalar men jasөspirimder teatrynyң bas rejısseri boldy. 1961-1964 jyldary Қazaқ akademııalyқ drama teatrynyң kөrkemdik jaғyn basқaryp, Қ.Jandarbekovpen birge sahnaғa T.Ahtanovtyң «Sәýle», Sh.Aıtmatovtyң «Aңsaғan meniң әnimsiң», Ý.Shekspırdiң «Otello», A.Pýshkınniң «Shaғyn tragedııalar», M.Әýezov pen Ә.Әbishevtiң «Namys gvardııasy» spektaklderin sahnaғa shyғardy. 1965-1969 jyldary Orys akademııalyқ drama teatrynyң bas rejısseri boldy. Mұnda M.Әýezov pen L.Sobolevtiң «Abaı», t.b. spektaklderin қoıdy. 1959 jyldan pedagogıkalyқ қyzmetpen shұғyldanyp, Almaty өner ınstıtýtynda, Sankt-Peterbor қalasyndaғy Mәdenıet ııstıtýtynda rejıssýradan sabaқ berdi.60 jyl bұryn (1949) Қazaқstan Respýblıkasy Parlamenti Mәjilisiniң depýtaty, Ekologııa mәseleleri jәne tabıғat paıdalaný komıtetiniң mүshesi, saıasattaný ғylymynyң kandıdaty, Halyқaralyқ ekologııa, adam jәne tabıғat қaýipsizdigi akademııasynyң akademıgi, Reseı jaratylystaný ғylymdary akademııasynyң sheteldik mүshesi, Jәңgir han atyndaғy Batys Қazaқstan agrarlyқ-tehnıkalyқ ýnıversıtetiniң құrmetti professory SAMAҚOVA Aıtkүl Baıғazyқyzy dүnıege keldi.
Almaty қalasynda týғan. Jambyl jeңil jәne tamaқ өnerkәsibi tenologııalyқ ınstıtýtyn, KOKP OK janyndaғy Joғary partııa mektebin, Abaı atyndaғy Қazaқ ұlttyқ pedagogıkalyқ ınstıtýtyn bitirgen. Қazaқstan Kompartııasy Ortalyқ komıtetiniң saýda jәne tұrmystyқ қyzmet kөrsetý bөlimi meңgerýshisiniң orynbasary қyzmetin atқarғan. 1991-1994 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Saýda mınıstriniң birinshi orynbasary. 1994-1996 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Өnerkәsip jәne saýda mınıstriniң orynbasary, Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti Әkimshiliginiң bөlim meңgerýshisi. 1996-1999 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Parlamenti Mәjilisiniң depýtaty, Halyқaralyқ is, қorғanys jәne қaýipsizdik komıtetiniң mүshesi, Senat Tөraғasynyң orynbasary. 2002-2006 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Қorshaғan ortany қorғaý mınıstri. 2006-2007 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdentiniң keңesshisi ? Қazaқstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaғy Otbasy jәne genderlik saıasat isteri jөnindegi komıssııanyң tөraғasy қyzmetterin atқarғan. Depýtattyқ өkilettigi 2007 jyly қyrkүıekte bastaldy.
«Құrmet» ordenimen, medaldarmen marapattalғan.180 jyl bұryn (1829-1884) nemis zoology, saıahatshy BREM Alfred (Adolf) Edmýnd dүnıege keldi.
Tıýrıngııadaғy Rentendorf қalasynda týғan. Ien ýnıversıtetin bitirgen. 1863-1867 jyldary Gambýrgtegi Haıýanattar baғynyң dırektory bolғan. 1867-1876 jyldary Berlınde akvarıým saldyryp, onyң jұmysyna jetekshilik jasaғan. 1863-1869 jyldary Egıpet, Nýbııa, Sýdan, Abıssınııa, Ispanııa, Norvegııa, Batys Sibirge jasaғan saıahaty kezinde janýarlar dүnıesi jөninde kөptegen derekter jınap, on tomnan tұratyn «Janýarlar tirshiligi» atty eңbegin jazғan. Birқatar shet tilderine aýdarylғan bұl eңbektiң kөpshilikke tabıғattaný ilimin taratýda maңyzy zor boldy. 1877 jyly Batys Sibir men soltүstik-batys Tүrkistanғa jasaғan saıahaty kezinde Semeıde bolyp, keıin bұl sapary jөninde «Қyrғyzdardyң tұrmysy men otbasy», «Dala kөshpendileri - malshylar» atty eңbekteri jaryқ kөrdi. Onda Қazaқstannyң tabıғı baılyқtary men қatar қazaқtardyң tұrmysy, әdet-ғұrpy, olardyң aıryқsha қonaқjaılylyғy, әnge, mýzykaғa degen erekshe daryndylyғy, tiliniң mәnerligi jөninde aıtylғan.
AҚPANNYҢ 3-І, SEISENBІJaponııadaғy shamdar merekesi ? Mandoro. Bұl kүni Kasýga (Japonııanyң bұrynғy astanasy Nara қalasy) hramynda shamdar jaғylady. Mereke kөktemdi қarsy alýғa arnalғan. ESTE ҚALAR OҚIҒALAR85 jyl bұryn (1924) «Tilshi» gazetinde қaıratker-jýrnalshy Abdolla Rozybaқıevtiң «Oblystyқ partııa konferentsııasyna» atty maқalasy jarııalandy. Onda Jetisý jeri ekonomıkasynyң kөterilýi өzara jәne ortalyқpen temir jol қatynasyn ornatyp, Қytaımen saýda baılanysyn jasaýғa, mal sharýashylyғy men dıқanshylyқty jolғa қoıýғa baılanysty ekendigin eskertti.84 jyl bұryn (1925) «Jas қaırat» aptalyқ gazetiniң alғashқy sany jaryқ kөrdi. Bastapқyda Orynborda, keıin Қyzylordada shyққan basylymnyң taralymy 2000 danany құraғan. «Soңғy jetiniң ishinde» aıdarynda shet elderdegi, Keңes odaғyndaғy jaңalyқtarmen tanystyrsa, «Қazaқstan jastary» bөliminde jergilikti ұıym өmirin, jeke jastardyң talap-tilekterin jarııalap tұrғan. «Tәni saýdyң ? jany saý» aıdarymen dәrigerlik keңester, sport jөnindegi materıaldar berip otyrғan. Қarjy tapshylyғyna baılanysty basylym 1926 jyly қazannyң 30-ynda 57-shi sany jaryқ kөrgennen keıin toқtaғan.17 jyl bұryn (1992) Almaty қalasynda AҚSh elshiligi ashyldy.55 jyl bұryn (1954) Avstralııa birneshe ғasyrlar boıy Brıtanııanyң otary bolғanymen, tұmandy Albıon monarhy koroleva II Elızaveta alғash ret Avstralııa jerine at basyn tiredi. 35 jyl bұryn (1969) әskerılendirilgen Fatah ұıymynyң negizin қalaýshy әri basshysy ıAsır Arafat Palestınany azat etý ұıymynyң kөshbasshysy bolyp saılandy.ESІMDER75 jyl bұryn (1934-2004) ekonomıka ғylymynyң doktory, Қazaқstan Respýblıkasy Injenerlik akademııasynyң akademıgi, Halyқaralyқ ınjenerlik akademııanyң akademıgi, Jambyl oblysynyң құrmetti azamaty TҰRYSOV Қarataı Tұrysұly dүnıege keldi.
Jambyl oblysynyң Jambyl aýdanynda týғan. Mәskeý geologııa-barlaý ınstıtýtyn, KOKP OK janyndaғy Joғary partııa mektebin, KSRO Mınıstrler Keңesi janyndaғy Halyқ sharýashylyғy akademııasyn bitirgen. 1974-1978 jyldary ? Қazaқstan Kompartııasy Torғaı oblystyқ komıtetiniң hatshysy. 1980-1981 jyldary ? Қazaқ KSR Өnerkәsipte jұmys isteýdiң қaýipsizdigin baқylaý men ken baқylaý jөnindegi memlekettik komıtetiniң tөraғasy. 1981-1984 jyldary ? Қazaқ KSR Kәsipodaқtar keңesiniң tөraғasy. 1984-1986 jyldary ? Қazaқstan Kompartııasy Ortalyқ Komıtetiniң hatshysy. 1990-1991 jyldary ? Қazaқ KSR Mınıstrler Keңesi tөraғasynyң orynbasary, Қazaқ KSR Ekonomıkalyқ reformalar jөnindegi memlekettik komıssııasynyң tөraғasy, Қazaқ KSR Premer-Mınıstriniң orynbasary. 1991-1993 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Týrızm, dene tәrbıesi jәne sport mınıstri. 1993-1994 jyldary ? Қazaқstan Respýblıkasy Ortalyқ saılaý komıssııasynyң tөraғasy. 1995-2004 jyldary Қazaқstan Respýblıkasy Parlamenti Mәjilisiniң depýtaty, Ekonomıka, қarjy jәne bıýdjet jөnindegi komıtetiniң tөraғasy bolғan. Ekonomıka mәselelerine arnalғan birneshe kitaptyң avtory.
2-shi dәrejeli «Barys» jәne eki mәrte «Eңbek Қyzyl Tý» ordenimen, medaldarmen marapattalғan.55 jyl bұryn (1954) estrada әnshisi, Қazaқstannyң halyқ әrtisi ESҚALIEVA Naғıma Қabylқyzy dүnıege keldi.
Almaty oblysynyң Jambyl aýdanynda týғan. Respýblıkalyқ estrada-tsırk өneri stýdııasyn, Almaty mýzykalyқ ýchılışesin bitirgen. 1977-1985 jyldary «Қazaқkontsert» janyndaғy mýzykalyқ ansamblder birlestiginiң, «Gүlder» ansambliniң әnshisi bolғan. 1985 jyldan Almaty oblystyқ fılarmonııasy estradalyқ trýppasynyң jetekshisi қyzmetin atқarғan. Қazirgi ýaқytta T.Jүrgenov atyndaғy Өner akademııasynda oқytýshylyқpen aınalysady. Gastroldik saparmen TMD elderiniң kөptegen қalalarynda, shet elderde Germanııa, Moңғolııa, Danııa, t.b. boldy. Ol Halyқaralyқ estrada әnshileriniң «Altyn Orfeı» baıқaýynyң, Қazaқstan Komsomol syılyғynyң laýreaty atanғan.50 jyl bұryn (1959) jazýshy, Қazaқstan Jazýshylar odaғynyң jәne Қazaқstan Jýrnalıster odaғynyң mүshesi, Baýbek Bұlқyshev atyndaғy syılyқtyң laýreaty SӘTTІBAIҰLY Kөsemәli dүnıege keldi.
Jambyl oblysynyң Talas aýdanynda týғan. Әl-Farabı atyndaғy Қazaқ ұlttyқ ýnıversıtetin bitirgen. Қalamgerdiң «Elgezek Baғdarsham, Tok-Қýat jәne basқalar», «Shanshý, kөk shelek, men jәne Asқar aқyn», «Shetkeri үıdiң jaryғy», «Elgezek Baғdarshamnyң basynan keshkenderi», «Kүnge ғashyқ өlkede» jәne «Tarazdan tәbәrik» atty kitaptary jaryқ kөrgen. «Bastaý», «Қazaқ palýandary» atty ұjymdyқ jınaқtarғa hıkaıalary men esseleri engen.
«Қazaқstan Respýblıkasynyң tәýelsizdigine 10 jyl» medalimen marapattalғan.
AҚPANNYҢ 4-І, SӘRSENBІ Shrı-Lanka Demokratııalyқ Sotsıalıstik Respýblıkasynyң (bұrynғy Tseılon) Ұlttyқ merekesi ? Tәýelsizdik kүni. El 1948 jyly domınıon құқynda Ұlybrıtanııadan tәýelsizdik aldy. Memleket Oңtүstik Azııada ornalasқan. Әkimshilik astanasy ? Djaıavardanapýra қalasy, naқty astanasy ? Kolombo қalasy. Memlekettik tili ? sıngal, tamıl tilderi.
Қazaқstan Respýblıkasy men Shrı-Lanka Respýblıkasy arasyndaғy dıplomatııalyқ қarym-қatynas 1992 jylғy maýsymnyң 15-inde ornatyldy.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR155 jyl bұryn (1854) Vernyı bekinisiniң negizi қalandy. 1867 jyly bekinis қala mәrtebesin ıelendi. 1921 jyly қalanyң aty Almaty dep өzgertildi. 1929 jyldan bastap bұl қala Қazaқstannyң astanasy boldy. Vernyıda 1897 jyly alғash jүrgizilgen halyқ sanaғy boıynsha 22,7 myң adam tұratyn bolsa, 1978 jyly 910 myңғa jetken. Al 1982 jyly Almaty қalasy KSRO boıynsha tұrғyndar sany 1 mıllıonғa jetken 22-shi қala retinde tirkeldi. 37 jyl bұryn (1972) Қazaқ KSR Mınıstrler Keңesiniң Jarlyғymen Arқalyқ қalasynda Torғaı oblystyқ tarıhı-aımaқtyқ mұrajaıy ashyldy. Mұrajaıda 40 myңnan bastam eksponat bar.17 jyl bұryn (1992) Frantsııanyң Týr қalasynda өtken halyқaralyқ kınofestıvalda rejısser Ermek Shynarbaevtyң «Kek» fılmi birinshi orynғa ıelense, Sergeı Әzimovtiң «Өli teңiz hronıkasy» atty fılmi ekinshi jүldege ıe boldy.17 jyl bұryn (1992) Қazaқstan Respýblıkasy men Bangladesh Halyқ Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyқ қarym-қatynas ornatý týraly hattama қabyldandy.16 jyl bұryn (1993) Қazaқstan Respýblıkasy men Malta Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyқ қarym-қatynas ornatyldy.ESІMDER110 jyl bұryn (1899-1950) bıologııa ғylymynyң doktory, professor, Қazaқstannyң eңbek siңirgen өner қaıratkeri TsELIŞEV Arkadıı Andreevıch dүnıege keldi.
Sibir mal dәrigerlik ınstıtýtyn, Omby jәne Lenıngradtaғy mal dәrigerleri bilimin jetildirý ınstıtýtyn bitirgen. Қazaқ KSR Eginshilik halkomynda, Қazaқ KSR Ғylym akademııasynyң Zoologııa ınstıtýtynda қyzmet etken. Ol Қazaқstan gemosporıdıozdaryn zerttep, olardan arylý jәne қarapaıym jәndikterdi tasymaldaıtyn kenelerdi joıý sharalaryn ұsyndy.100 jyl bұryn (1909-1998) aқyn, dramatýrg, әdebıettanýshy, fılologııa ғylymynyң doktory, professor, қoғam қaıratkeri, Қazaқstannyң halyқ jazýshysy, Қazaқstan Memlekettik syılyғynyң laýreaty TӘJІBAEV Әbdilda dүnıege keldi.
Қyzylorda қalasynda týғan. Қazaқ memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1932-1948 jyldary Қarsaқbaıdaғy «Қyzyl kenshi», respýblıkalyқ «Jas alash» gazetterinde redaktordyң orynbasary, Қazaқstan Jazýshylar odaғy basқarmasynyң hatshysy, tөraғasy, Қazaқstan ҒA Til jәne әdebıet ınstıtýty Jambyl bөliminiң meңgerýshisi boldy. 1948-1958 jyldary shyғarmashylyқpen aınalysty. 1959-1984 jyldary «Қazaқ әdebıeti» gazetiniң jaýapty redaktory, Қazaқstan Jazýshylar odaғy basқarmasynyң hatshysy, Қazaқstan ҒA Әdebıet jәne өner ınstıtýtynyң aғa ғylymı қyzmetkeri, teatr өneri bөliminiң meңgerýshisi қyzmetterin atқardy. Ә.Tәjibaevtyң «Jүrektiler» pesalar jınaғy, «Halқym týraly aңyz», «Jomarttyң kilemi», «Kөterilgen kүmbez» atty dramalyқ dastandary, «Maıra», «Jartas», «Jalғyz aғash orman emes», «Kөңildester», «Қyz ben jigit», «Monologtar» atty dramalyқ shyғarmalary jaryқ kөrgen. «Dýbaı Shýbaevıch», «Toı bolarda» atty komedııalary bar. Ol әdebıettaný salasynda da өnimdi eңbek etti. Onyң «Қazaқ dramatýrgııasynyң damýy men қalyptasýy» atty zertteýinde қazaқ dramatýrgııasynyң kүrdeli mәseleleri jan-jaқty қarastyrylғan. Aқynnyң «Jyldar, oılar», «Jadannyң hattary», «Hattar sөılegende», «Өmir men erlik» degen syn, esse, proza kitaptarynda әdebıet pen өnerge қatysty jaılar jөninde tolymdy pikirler aıtylady. 1954 jyly Ә.Tәjibaevtyң stsenarııi boıynsha «Jambyl» fılmi tүsirildi.
«Қazan tөңkerisi», 2 mәrte «Eңbek Қyzyl Tý», «Құrmet belgisi» ordenderimen jәne medaldarmen marapattalғan.80 jyl bұryn (1929) hımııa ғylymynyң doktory, professor, Қazaқstan Respýblıkasy Ұlttyқ ғylym akademııasynyң akademıgi, Қazaқstannyң eңbek siңirgen ғylym қaıratkeri, Ә.Bektұrov atyndaғy Hımııa ғylymdary ınstıtýtynyң құrmetti dırektory, Nıý-Iork ғylym akademııasynyң mүshesi, Қazaқstan Respýblıkasy Memlekettik syılyғynyң laýreaty JҰBANOV Bolat Ahmetұly dүnıege keldi.
Aқtөbe oblysynda týғan. Mәskeý hımııa-tehnologııa ınstıtýtyn jәne aspırantýrasyn bitirgen. KSRO ҒA Elementorganıkalyқ қosylystar ınstıtýtynyң kishi ғylymı қyzmetkeri, Қazaқstan ҒA Hımııa ғylymdary ınstıtýtynyң kishi, aғa ғylymı қyzmetkeri, dırektory, Қazaқstan ҒA Hımııa-tehnologııa ғylymdary bөlimshesiniң akademık-hatshysy, Қazaқ memlekettik ýnıversıteti joғary molekýlalyқ қosylystar hımııasy kafedrasynyң ұıymdastyrýshysy jәne meңgerýshisi әri professory bolғan. Negizgi ғylymı eңbekteri makromolekýla tүzilý protsesin zertteýge, jaңa monomerlerdi, jylýғa jәne otқa tөzimdi, medıtsınada қoldanylatyn polımerlerdi, kompozıtsııalyқ materıaldardy alýғa arnalғan. Polıkondensatsııalyқ protsesterdiң teorııasy men praktıkasyn damytýғa үlken үles қosty. «Assotsıatıvti polıkondensatsııa» dep atalatyn polımer tүzilýdiң jaңa protsesiniң negizgi prıntsıpterin jasady. Bұl prıntsıpter kөp fýnktsıonaldy monomerlerdi қoldaný arқyly polımerlerdi sıntezdeýdiң jaңa әdisin jasaýғa mүmkindik týғyzdy. B.Jұbanov polımerler alýғa mүmkindik beretin polıkondensatsııalyқ protsester katalıziniң ғylymı negizderin jasady. Jaңa dәrilik preparattar - analgetıkter, anestetıkter, týberkýlez ben қaterli isikke қarsy jәne kardıotropty zattar aldy. Ғalymnyң 700-den astam ғylymı maқalasy, 7 monografııasy, 120-dan astam avtorlyқ kýәligi men patenti bar.
«Қazan tөңkerisi», «Eңbek Қyzyl Tý» ordenderimen, medaldarmen marapattalғan.
AҚPANNYҢ 5-І, BEISENBІMeksıkanyң memlekettik merekesi ? Konstıtýtsııa kүni. Meksıka Құrama Shtattary Soltүstik Amerıkanyң oңtүstik-batys bөliginde ornalasқan memleket. Soltүstiginde AҚSh-pen, oңtүstik-shyғysynda Gvatemala jәne Belızben shektesedi. Batysy men oңtүstigi Tynyқ mұhıtynyң, shyғysy Atlant mұhıtynyң jaғalaýlaryn alyp jatyr. Astanasy ? Mehıko қalasy. Resmı tili ? ıspan tili. Aқsha birligi ? peso. 1917 jylғy aқpannyң 5-inde қabyldanғan Konstıtýtsııa boıynsha memleket basshysy ? prezıdent. Prezıdentti halyқ 6 jyl merzimge saılaıdy. Joғary zaң shyғarýshy organy Senat (6 jyl merzimge saılanady) pen Depýtattar palatasynan (3 jyl merzimge saılanady) құralatyn Ұlttyқ kongress. Joғary atқarýshy organy ? Mınıstrler Kabıneti. Meksıka әkimshiligi jaғynan 31 shtat pen federaldyқ astanalyқ okrýgke bөlinedi.
Қazaқstan Respýblıkasy men Meksıka Құrama Shtattary arasyndaғy dıplomatııalyқ қarym-қatynas 1992 jylғy sәýirdiң 13-inde ornatyldy.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR13 jyl bұryn (1996) Қazaқstan telekommýnıkatsııalar konsortsıýmy (KATELKO) құryldy.8 jyl bұryn (2001) Almatyda «Sөztanym» jýrnaly jaryқ kөrdi.7 jyl bұryn (2002) Pepsi kompanııasy Brıtnı Spırstyң қatysýymen құny 9 mln. dollarlyқ әlemdegi eң қymbat jarnama rolıgin tүsirdi.3 jyl bұryn (2006) Ұlybrıtanııanyң Mıýrreıfıld regbı klýby stadıonynda өtken Shotlandııa men Frantsııa arasyndaғy Regbı boıynsha alty ұlt kýbogy oıynynda 13525 kөrermen Shotlandııanyң ұlttyқ týyn jasady. Atalmysh kөrinisten қýat alғan shotlandyқtar frantsýzdardy 20:16 esebimen ұtyp ketti.ESІMDER60 jyl bұryn (1949) «Almatykitap» aktsıonerlik қoғamynyң prezıdenti BATALOVA Eleonora Nyғmetқyzy dүnıege keldi.
Қytaıdyң Құlja қalasynda týғan. Қazaқ polıtehnıkalyқ ınstıtýtyn, Almaty halyқ sharýashylyғy ınstıtýtyn bitirgen. 1986-1992 jyldary ? «Kitap - poshtamen» dүkeniniң dırektory. 1992-1993 jyldary ? «Almatykitap» қalalyқ keңsesiniң bas dırektory. 1997-1999 jyldary ? Қazaқstan baspagerleri men kitaptaratýshylary қaýymdastyғynyң prezıdenti. 1999-2001 jyldary TMD elderi baspagerleri men kitaptaratýshylary қaýymdastyғynyң vıtse-prezıdenti, al 2001 jyldan prezıdenti. Қazirgi қyzmetinde 1993 jyldan bastap isteıdi.
Medalmen marapattalғan.55 jyl bұryn (1954) әnshi, Қazaқstan Respýblıkasynyң eңbek siңirgen әrtisi SӘMEDINOVA Baғdat dүnıege keldi.
Jambyl oblysynyң Merki aýdanynda týғan. Almatydaғy estrada stýdııasyn, Қazaқ memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Әnshi respýblıkalyқ «Jiger» festıvaliniң laýreaty, Bishkek қalasynda өtken A.Maldybaev atyndaғy halyқaralyқ өner jarysynyң jeңimpazy atanғan. «Sazgen» ansambliniң құramynda Italııada өtken folklorlyқ festıvaldiң Gran-prı jүldesin jeңip alғan. Sәmedınova kontserttik baғdarlamamen әlemniң kөptegen elderinde boldy.
Medaldarmen, «Құrmet» gramotalarymen marapattalғan.
AҚPANNYҢ 6-Y, JҰMAHalyқaralyқ saamdar kүni. 1917 jyly Norvegııanyң Tronheım қalasynda osy kүni saamdardyң jınalysy өtti. Onyң maқsaty barlyқ soltүstik elderdegi osy halyқ өkilderiniң basyn biriktirý boldy.Jaңa Zelandııanyң Ұlttyқ meıramy ? Vaıtanga kүni. 1840 jyly Vaıtanga өzeninde maorıı basshysy el egemendiginiң barlyқ құқyқtary men өkilettigin aғylshyn korolevasyna berý týraly kelisimge қol қoıyp, Jaңa Zelandııa Anglııanyң kolonııasyna aınaldy.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR75 jyl bұryn (1934) Қaraғandy қalasynyң irgesi Қaraғandy kөmir alabynyң ortalyғyndaғy shahterler kentteriniң negizinde қalandy. Tұrғyndar sanynyң tez өsýine baılanysty 1934 jyly қalaғa, 1936 jyly oblys ortalyғyna aınaldy. Jerinde қaraғan bұtasy kөp өsetindikten қala Қaraғandy dep atalғan. 1833 jyly Appaқ Baıjanov osy jerden tas kөmir taýyp, Қaraғandy өңirin orystyң ken kәsipkeri N.Ýshakovқa 250 somғa satyp jiberdi. Bүgingi taңda Қaraғandy ғylym, bilim, mәdenıet ortalyғy. Қalada ҚR ҰҒA-nyң Ortalyқ Қazaқstan bөlimshesi ornalasқan. Sondaı-aқ birneshe joғary oқý oryndary, kәsiptik-tehnıkalyқ mektepter, aýrýhanalar, kitaphanalar, mұrajaılar, teatrlar, fılarmonııa, tsırk, stadıon jәne eki saıabaқ bar.6 jyl bұryn (2003) Londonda Қazaқstan kınematografııasyna arnalғan festıval ashyldy.ESІMDER105 jyl bұryn (1904-1983) akter, rejısser, Қazaқstannyң halyқ әrtisi OREL Evgenıı Efımovıch dүnıege keldi.
Tbılısı қalasynda týғan. Tbılısı қalasyndaғy aktrısa E.Satına jetekshilik etken teatr stýdııasynda oқyғan. 40-shy jyldary Қazaқstanғa kelip, 1942-1955 jyldary Semeı orys drama teatrynda, Aқmola (қazirgi Astana) oblystyқ orys drama teatrynda bas rejısser қyzmetin atқardy. Orel negizinen orys dramatýrgııasynyң týyndylaryn, sonymen қatar қazaқ jazýshysy M.Әýezovtiң «Eңlik-Kebek» tragedııasyn da sahnalady. Ol oblystyқ radıo men televızııa jұmysyna belsene at salysyp, birқatar қyzғylyқty radıoқoıylymdar men televızııalyқ spektaklder қoıdy.
AҚPANNYҢ 7-І, SENBІGrenada memleketiniң Ұlttyқ merekesi ? Tәýelsizdik kүni (1974). Grenada Kishi Antıl araldar tobyna jatatyn araldar men Grenada araldar tobynyң oңtүstik bөliginde ornalasқan memleket. Astanasy ? Sent-Djordjes. Resmı tili ? aғylshyn tili. Aқsha birligi ? karıb dollary. 1984 jyly қabyldanғan konstıtýtsııasy boıynsha Ұlybrıtanııa Korolevasy memleket basshysy bolyp sanalady. Eldi general-gýbernator basқarady. Zaң shyғarýshy organy ? eki palataly (senat jәne өkilder) parlament. Atқarý bıligi Premer-mınıstr basқarғan үkimet қolynda.Soltүstik aýmaқtar kүni. Japonııadaғy ataýly kүnder қatarynda bұl kүn erekshe oryn alady. Өıtkeni, bұl el reseılik Kýnashır, Itýrýp, Shıkotan araldaryn өzine қaıtarý týraly mәseleni kүn tәrtibinen tүsirgen emes.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR18 jyl bұryn (1991) Қazaқstanda әıelderge arnalғan «Aқ bosaғa» atty tұңғysh gazet jaryқ kөrdi. Shyғarýshysy jәne redaktory ? Sholpan Ұғybaeva.17 jyl bұryn (1992) Almatydaғy №139 қazaқ orta mektebine memleket қaıratkeri, қazaқ til bilimi men әdebıettaný ғylymdarynyң negizin salýshy ғalym, aғartýshy Ahmet Baıtұrsynұlynyң esimi berildi.3 jyl bұryn (2006) Almatydaғy Ғalymdar үıinde Қazaқstan jýrnalıstıkasy akademııasynyң ұıymdastyrýymen «Jұldyzdyң jaryғy. Otandyқ jýrnalıstıkanyң taңdaýlylary» atty kitaptyң tanystyrylymy boldy. Seimar Social Fund қaıyrymdylyқ қorynyң demeýshiligimen jaryққa shyққan bұl anyқtamalyқ jınaққa atalғan akademııanyң akademık-mүsheleriniң, қoғam қaıratkerleriniң, belgili jýrnalısterdiң қyzmeti týraly kөrkem-pýblıtsıstıkalyқ shyғarmalar men jalpy TMD aýmaғynda әli paıda bola қoımaғan «Altyn Jұldyz» jәne «Altyn Samұryқ» sekildi eң joғarғy jalpyұlttyқ jýrnalıstıka syılyғynyң shyғý tarıhy men ony jүldegerlerge taғaıyndaý tәrtibi jaıynda maғlұmattar engizilgen.95 jyl bұryn (1914) AҚSh-ta Kid Auto Races in Venice fılmi ekranғa shyқty. Onda alғash ret Charlı Chaplın bәrimizdiң sүıikti keıipkerimizge aınalғan sholaқ mұrtty, қaltalanғan shalbar kıip, taıaқ ұstaғan қaıyrshy keıpinde oınady.45 jyl bұryn (1964) Beatles toby Amerıkanyң teledıdarynan tұңғysh ret shyқty. 728 oryndyқ stýdııada өtetin habarғa қatysý үshin 50 myң kөrermen tilek bildirgen. Stýdııadan tikeleı berilgen kontsertti 73,7 mıllıon adam tamashalaғan. 25 jyl bұryn (1984) «Chelendjer» ғarysh kemesiniң ғaryshkeri Brıýs Makkendles ashyқ ғarysh keңistigine қaýipsizdik arқanynsyz shyқty. ESІMDER60 jyl bұryn (1949) aktrısa, Қazaқstannyң eңbek siңirgen әrtisi, Қazaқstan Memlekettik syılyғynyң ıegeri ҚAZAҚBAEVA Gүljamal Mұқajanқyzy dүnıege keldi.
Almaty oblysynyң Kerbұlaқ aýdanynda týғan. Қazaқ drama teatry janyndaғy teatr stýdııasyn, Қazaқ ұlttyқ өner akademııasyn bitirgen. Өner jolyn Shymkent oblystyқ қazaқ drama teatrynan bastady. 1978 jyldan Қazaқ jastar men balalar teatrynda aktrısa boldy. Ol osy teatr sahnasynda Baıan, Aқtoқty (Ғ.Mүsirepov «Қozy Kөrpesh - Baıan sұlý», «Aқan seri ? Aқtoқty»), Alýa, Құrtқa, Қaragөz (M.Әýezov «Alýa», «Қara қypshaқ Қobylandy», «Қaraly sұlý»), Alma (T.Ahtanov «Kүshik kүıeý»), Ofelııa, Elena (Ý.Shekspır «Gamlet», «Dýaly tүngi dýman»), Balym, Tүımetaı (Sh.Mұrtaza «Beseýdiң haty», «Stalınge hat»), Keıýana (Iran-Ғaıyp «Қanyna tartқan қyңyrlar»), Salıha ana (O.Sүleımenov, B.Mұқaı «Zamana қyry»), t.b. rөlderdi oryndady.
AҚPANNYҢ 8-І, JEKSENBІReseı ғylymynyң kүni. Reseı Federatsııasy Prezıdentiniң 1999 jylғy maýsymnyң 7-indegi jarlyғymen belgilengen. 284 jyl bұryn (1724) Petr I jobasymen jәne Senat Jarlyғymen Sankt-Peterborda Ғylym akademııasynyң negizi қalandy. Ol Reseıdiң alғashқy memlekettik ғylymı mekemesi boldy.ESTE ҚALAR OҚIҒALAR85 jyl bұryn (1924) «Eңbekshil қazaқ» gazetiniң tөrtinshi betinde aptasyna bir ret shyғatyn jastar beti ashyldy. «Lenınshil jas» dep atalatyn osy bettiң redaktory E.Aldoңғarov boldy. 1925 jyldan bastap «Jas қaırat» atty derbes gazet bolyp shyқty.3 jyl bұryn (2006) Қazaқstanda «Құrmetti mashına jasaýshy» belgisi belgilenip, ol Қazaқstan Respýblıkasy Indýstrııa jәne saýda mınıstriniң atynan beriletin boldy.85 jyl bұryn (1924) AҚSh-ta alғash ret өlim jazasyna kesilgen қylmyskerdi gaz kamerasy arқyly jazalaý қolғa alyndy.ESІMDER175 jyl bұryn (1834-1907) ұly orys hımıgi, Peterbýrg Ғylym akademııasynyң korrespondent mүshesi MENDELEEV Dmıtrıı Ivanovıch dүnıege keldi.
Reseıdiң Tobyl қalasynda týғan. Onyң ғylymı-zertteýleriniң negizgi baғyty jalpy hımııa, hımııalyқ tehnologııa, fızıka, ekonomıka, aýyl sharýashylyғy, metrologııa, t.b. salalarғa arnalғan. Ol 1854-1856 jyldary ızomerııa құbylysyn zerttep, 1859 jyly sұıyқtyқtyң tyғyzdyғyn anyқtaıtyn құral ? areometr құrastyrdy. 1861 jyly «Organıkalyқ hımııa» atty alғash orys tilindegi oқýlyқty shyғardy. 1860 jyly sұıyқtardyң қaınaýynyң absolıýttik temperatýrasyn, 1865-1887 jyldary gıdrattyқ teorııany, 1869 jyly jaratylystyң negizgi zaңdarynyң biri ? perıodtyқ zaңdy ashty. Sonymen қatar molekýlanyң massasyn tabýdyң Klapeıron ? Mendeleev teңdeýlerin shyғardy. 1877 jyly mұnaıdyң aýyr metaldar karbıdterinen tүzilý gıpotezasyn, 1880 jyly kөmirdi jer astynda gazғa aınaldyrý ıdeıasyn ұsyndy. Tarazylardyң fızıkalyқ teorııasyn jasap, dәl sheshýdiң әdisterin ұsyndy. Jasandy jolmen alynғan radıoaktıvti hımııalyқ element «mendelevıı» Mendeleevtiң құrmetine ataldy.
