QazAqparat-Anons: 7-12 jeltoqsan aralyǵyndaǵy oqıǵalardyń kúntizbesi

ELBASY

7 jeltoqsanda «Nazarbaev Ýnıversıtetinde» QR Prezıdenti N.Nazarbaev stýdentterge arnap dáris oqıdy.

ÚKІMET

7 jeltoqsanda Úkimet úıinde QR Úkimetiniń otyrysy ótedi.

7 jeltoqsan kúni QR Joǵarǵy sotynyń májilis zalynda «QR-daǵy tyıym sharalaryn qoldaný tájirıbesi men zańnamanyń jetilýi» taqyrybynda semınar ótedi.

7 jeltoqsanda Mınıstrlikter úıinde «2011-2015 jyldarǵa arnalǵan densaýlyq saqtaýdy damytý jónindegi «Salamatty Qazaqstan» Memlekettik baǵdarlamasy týraly» baspasóz brıfıngisi ótedi.

7 jeltoqsan kúni Astana qalasynyń Іshki ister departamentinde brıfıng ótedi.

7 jeltoqsanda Kásipkerlikti qoldaý men qazaqstandyq úlesti damytý jónindegi úılestirý keńesiniń kezekti otyrysy ótedi.

SYRTQY SAıASAT

7-8- jeltoqsan kúnderi TMD Atqarýshy komıtetinde TMD sarapshylary Іrgeli ǵylymdar salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi keńes qurý týraly kelisim jobasyn talqylaıdy.

8 jeltoqsan kúni Máskeýde Keden odaǵy komıssııasynyń otyrysy ótedi.

9-10 jeltoqsan kúnderi Máskeýde TMD Syrtqy ister mınıstrleri keńesi men Memleket basshylary keńesiniń otyrysy ótedi.

8-9 jeltoqsan kúnderi Máskeýde TMD-daǵy Ǵylym jáne ınnovatsııa jylynyń qorytyndy is-sharasy - TMD-2010 halyqaralyq jastar ınnnovatsııalyq sessııasy ótedi.

7 jeltoqsanda Nemistiń Prıým qalasyndaǵy belgili «Bazılıka-Prıým» katolık soborynda túrki tildes halyqtar sýretshileriniń «Álem sýretshiler kózqarasymen» atty sýret kórmesi ashyldy. Oǵan Qazaqstannan barǵan Qallıola Ahmetjanov pen Marat Bekeev qatysyp, sýretterin kórmege qoıdy. Kórme aǵymdaǵy jyldyń 14 jeltoqsanyna deıin jalǵasady

QOǴAM

GSM Qazaqstan/Kcell 1 jeltoqsannan bastap Almaty men Astana qalalarynda 3G qyzmetin iske qosady.

SPORT

7-8 jeltoqsanda shaǵyn fýtboldan Qazaqstan ulttyq quramasy Novosibirde «Sıbırıak», al 11-12 jeltoqsanda Tıýmende "Tıýmen" klýbtarymen joldastyq kezdesýler ótkizedi.

ASTANA

7 jeltoqsan kúni Astanada «Astana-Mereı» VI Halyqaralyq baıqaýynyń qazylar alqasy músheleriniń qatysýymen baspasóz máslıhaty ótedi.

7 jeltoqsanda «Astana-Arena» stadıonynda Azııa oıyndary júldegerleriniń qatysýymen baspasóz máslıhaty ótedi.

7 jeltoqsan kúni «QR-daǵy týrızm men sporttyń damý bolashaǵy» atty on-laıyn jelisinde baspasóz konferentsııa ótedi.

7 jeltoqsanda «Beıjiń-Palas» qonaq úıinde «Órleý aqparaty» atty taqyryppen jýrnalısttik materıaldar arasynda uıymdastyrylǵan respýblıkalyq baıqaýdyń jeńimpazdaryn marapattaý rásimi bolady.

ALMATY

15 qazan men 15 jeltoqsan aralyǵynda Almatyda «Úzdik ınvestor» konkýrsy ótýde. Bul sharany «CAIFC», «Centras Securities», «Halyk Finance», «Seven Rivers Capital», «Premier Capital brokerlik kompanııalary uıymdastyryp otyr.

7 jeltoqsan kúni Almatynyń temirjol vokzalynan Uly Otan soǵysy ardagerlerinen quralǵan delegatsııa men «Jeńis poıyzyn» Rjev qalasyna saltanatty túrde shaǵaryp salý rásimi bolady.

7 jeltoqsanda Almatyda Qazaqstan Respýblıkasy men Koreıa Respýblıkasy arasyndaǵy qarjylyq yntymaqtastyq jónindegi jıyn ótedi.

7 jeltoqsan kúni «QR Táýelsizdigi - turaqty damý, birlik pen el gúldenýiniń negizi» atty ǵylymı-tájirıbelik konferentsııa ótedi.

7 jeltoqsanda Qazaqstan táýelsizdigi kúnine arnalǵan «Dostyǵymyz jarasqan!» atty baıqaý ótedi.

7 jeltoqsan kúni GFR-dyń Almaty qalasyndaǵy Bas konsýly G.Amelýngtyń qatysýymen Germanııanyń Qazaqstandaǵy jylynyń aıaqtalýyna arnalǵan baspasóz konferentsııa ótedi.

7 jeltoqsanda QR Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevqa arnaǵan «Qazaqstan týraly jastar álemi» atty derekti fılmniń tusaýkeseri ótedi.

7 jeltoqsan kúni Azıada-2010 ánurany baıqaýynyń qorytyndylaryna arnalǵan baspasóz máslıhaty ótedi.

7 jeltoqsanda QR Ulttyq kitaphanasynda general-maıor J.Rysbaevpen kezdesý ótedi.

7 jeltoqsan kúni «Metro» ortalyǵynda E.Nurǵalıevtiń shyǵarmashylyq keshi ótedi.

6-9 jeltoqsan aralyǵynda Almaty qalasy Mádenıet basqarmasy Memlekettik qýyrshaq teatrynyń 75 jyldyǵyna oraı Halyqaralyq qýyrshaq óneriniń baıqaýy ótedi.

ELEÝLІOQIǴALAR. ATAÝLYKÚNDER. ESІMDER

2010 JYLDYŃ JELTOQSAN AIYNDA:

OQIǴALAR

90 jyl buryn (1920) Túrkistanda alǵash ret jergilikti turǵandardy kúshtep Qyzyl Ásker qataryna jaraqtaý jarııalandy. Jyl aıaǵynda Qazaq áskerı komıssarıaty Bókeı, Oral jáne Torǵaı oblystarynda 37 áskerı bólim qurady.

85 jyl buryn (1925) RKP(b) V Jalpyqazaq konferentsııasy aýyldardy jappaı keńestendirýdy jarııalady.

80 jyl buryn (1930) «Qaraǵandy» tresi quryldy. Alǵashqy basshysy - Korneı Osıpovıch Gorbachev.

15 jyl buryn (1995) Konakrı (Gvıneıa) qalasynda ótken «Islam Konferentsııasy» uıymyna múshe memleketterdiń syrtqy ister mınıstrleri bas qosýynda Qazaqstan múshelikke qabyldandy.

«Islam Konferentsııasy» uıymy 1969 jyly qyrkúıekte Rabatta (Marokko) ótken musylman elderiniń úkimeti men memleket basshylarynyń konferentsııasynda negizi qalandy.

2010 jyly 1-2 jeltoqsan kúnderi Astana qalasynda jańa myńjyldyqtaǵy tuńǵysh Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) Sammıti ótedi.

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń quramyna Soltústik Amerıka, Eýropa jáne Ortalyq Azııada ornalasqan 56 qatysýshy memleket kiretin jalpyeýropalyq uıym. BUU Jarǵysynyń 8-taraýyna sáıkes Eýropadaǵy daǵdarystyq ahýaldardyń erte aldyn alý jáne olardy boldyrmaý, Eýropadaǵy qazirgi bar janjaldardy jáne janjaldan keıin qalypqa keltirýdi retteýdiń basty quraly retinde qurylǵan. Uıym qarý-jaraqqa baqylaý jasaýdy, aldyn alý dıplomatııasyn, senim sharalary men qaýipsizdikti nyǵaıtýdy, adam quqyqtaryn, saılaýǵa baqylaýdy, sondaı-aq ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikti qosa alǵandaǵy máselelerdiń keń aýqymymen aınalysady. EQYU qaýipsizdikti keshendi uǵym dep sanaıdy jáne úsh ólshemde -áskerı-saıası, ekonomıkalyq-ekologııalyq jáne adamı ólshemderde áreket etedi.

Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa 1992 jylǵy qańtardyń 30-ynda kirdi. Osy jylǵy shildeniń 8-inde respýblıka EQYK-niń Helsınkı qorytyndy aktisine, al qyrkúıektiń 23-inde - Jańa Eýropa úshin Parıj hartııasyna qol qoıdy. 1995 jyly elimizdiń EQYU-ǵa tikeleı qatysýyn qamtamasyz etken, Qazaqstannyń Venadaǵy halyqaralyq uıymdar janyndaǵy Turaqty Ókildiginiń irgetasy qalandy. Al 2008 jyldan bastap aldaǵy tóraǵalyq turǵysynda Elshi Qaırat Ábdirahmanov Qudaıbergenuly basqaratyn Qazaqstannyń EQYU janyndaǵy Turaqty ókildigi jumys isteýde. 1995 jyly Tashkenttegi ofısimen EQYU-nyń Ortalyq Azııadaǵy óńirlik Bıýrosy ashyldy. 1999 jyly EQYU-nyń Almatydaǵy Ortalyǵy ashyldy, sosyn ol 2007 jyly EQYU-nyń Astanadaǵy Ortalyǵy bolyp qaıta quryldy. Ortalyqty qazir Elshi Aleksandr Kelchevskı (Frantsııa) basqarady.

Sońǵy birneshe jyl boıynda Qazaqstan EQYU-nyń birqatar iri sharalaryn ótkizdi, olardyń arasynda: «Adam saýdasyna qarsy kúres - óńirlik jaýap» atty óńirlik Ortalyqazııalyq konferentsııa (Astana, 2006 j. 18-19 mamyr); Eýropadaǵy ádettegi qarýly kúshter týraly shart boıynsha ІІІ sholý konferentsııasynda Qazaqstannyń tóraǵalyq etýi (Vena, 2006 j. 29 mamyr - 2 maýsym); EQYU-nyń joǵary deńgeıdegi «Mádenıetaralyq, dinaralyq jáne etnıkaaralyq túsinik» atty Keńesi - Toleranttyq jónindegi keńes (Almaty, 2006j. 12-13 maýsym); «Mınasyzdandyrý salasyndaǵy senim sharalary men óńirlik yntymaqtastyq» atty óńirlik semınar (Almaty, 2007j.26-27 naýryz); EQYU-nyń Parlamenttik assambleıasynyń 17-shi jylsaıynǵy sessııasy (Astana, 2008 j. 29 maýsym - 3 shilde). 2009 jylǵy qańtarda qazaqstandyq dıplomat, Elshi Vıacheslav Ǵızzatov EQYU Qazirgi tóraǵasynyń musylmandarǵa qatysty tózimsizdik pen kemsitýshilikke qarsy kúres jónindegi Jeke ókili bolyp taǵaıyndaldy.

2007 jylǵy qarashada EQYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń Madrıdtegi kezdesýinde Qazaqstannyń Uıymǵa 2010 jylǵy tóraǵalyǵy týraly sheshim qabyldandy.

Qazaqstan 2008 jylǵy tamyzda qabyldaǵan «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda EQYU-daǵy qazaqstandyq tóraǵalyqtyń basymdyqtaryn naqtylaý jónindegi jumys kózdelgen. Olardyń qataryna mynadaı máseleler kiredi:

EQYU keńistiginde demokratııalyq ınstıtýttardyń damýy úshin jaǵdaı jasaý jónindegi kúsh-jigerlerdi jalǵastyrý; EQYU memleketteriniń tranzıttik-kólik jáne eýrazııalyq qurlyqústi kólik dálizderiniń áleýetin damytý; ekologııalyq problemalardyń sheshilýi; Qazaqstannyń beıbitshilikti, qaýipsizdikti jáne ıadrolyq qarýsyzdanýdy qamtamasyz etýge qosqan úlesin eskere otyryp, senim men óńirlik qaýipsizdik sharalaryn nyǵaıtý; EQYU qyzmetindegi qaýipsizdiktiń áskerı emes, atap aıtqanda, terrorızmge, ekstremızmge, esirtki quraldarynyń zańsyz aınalymyna, uıymdasqan qylmysqa, qarý-jaraq pen adam saýdasyna qarsy kúres salasyndaǵy, sondaı-aq EQYU-nyń áriptes eli - Aýǵanstandy qalpyna keltirý tárizdi aspektilerin damytý.

2009 jylǵy qańtardyń 1-inen bastap Qazaqstan Respýblıkasy resmı túrde EQYU tóraǵalary Úshtiginiń quramyna kirdi. EQYU-nyń Rásimder erejelerine sáıkes Úshtikti Uıymnyń qazirgi, aldyńǵy jáne keıingi tóraǵalary quraıdy. Bıylǵy jyly Úshtikke Grekııa, Fınlıandııa jáne Qazaqstan qatysady. Úshtik is-qımyldar men orta merzimdik josparlaýdy úılestirýdiń mańyzdy quraly bolyp tabylady. Ol Uıym qyzmetindegi sabaqtastyqty qamtamasyz etetin jáne Qazirgi tóraǵaǵa keńes beretin organ bolyp tabylady.

2010 jyldyń 1 qańtarynan Qazaqstan Respýblıkasy resmı túrde 20-synshy el bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵalyǵyna kiristi.

2010 jyly shilde aıynda Almaty qalasynda ótken Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy Syrtqy ister mınıstrleriniń bıresmı kezdesýinde EQYU sammıttin ústimizdegi jyly ótkizý týraly sheshim 2010 jylǵy tamyzdyń 3-inde qabyldanǵan bolatyn.

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy tarıhynda Astana sammıti jetinshi bolyp ótpekshi. Alǵashqy sammıt 1975 jyly Helsınkı qalasynda, 1990 jyly Parıjde, 1992 jyly Helsınkıde, 1994 jyly Býdapeshte, 1996 jyly Lıssabonda, 1999 jyly Stambýl qalasynda ótken bolatyn.

Astanada ótetin Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń sammıtine 56 eldiń basshylyry men 65 halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, sondaı-aq 1500 jýyq shetel jáne qazaqstandyq jýrnalıster qatyspaqshy.

JELTOQSANNYŃ 7-І, SEISENBІ

1431 hıjra jylynyń bastalýy (musylman jyl sanaý boıynsha). Hıjra kúntizbesi boıynsha 1431 jyldyń birinshi kúni.

Azamattyq avıatsııanyń halyqaralyq kúni.

1996 jylǵy jeltoqsannyń 6-da Bas Assambleıa jeltoqsannyń 7-in «Azamattyq avıatsııanyń halyqaralyq kúni» dep jarııalap, úkimet pen basqa da ulttyq, aımaqtyq, halyqaralyq, úkimetaralyq uıymdardy osy kúndi toılaýǵa sáıkes merekelik sharalar ótkizýin usyndy (51/33 qarar).

OQIǴALAR

15 jyl buryn (1995) Vengrııa astanasy Býdapeshtte Abaı kúnderi ótti.

11 jyl buryn (1999) Qazaqstan Respýblıkasynyń «Dene tárbıesi jáne sport týraly» Zańy jarııalandy.

5 jyl buryn (2005) jeltoqsannyń 7-8 aralyǵynda germanııanyń Shtýtgart jáne Mıýnhen qalalarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdik kúnin merekeleý alǵash ret atalyp ótti.

Uıymdastyrýshylar - GFR-daǵy Qazaqstan Respýblıkasy Elshiliginiń jáne Bade-Vıýrtemberg pen Bavarııa federaldyq jerlerindegi Qazaqstannyń qurmetti konsýldary. Merekelik is-sharalarǵa Germanııanyń qoǵamdyq-saıası jáne isker toptarynyń, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi, dıplomatııalyq korpýstyń músheleri qatysty. Shara barysynda elimizdiń «Dalanyń ǵasyrlar úni» folklorlyq toby kontsert qoıdy.

3 jyl buryn (2007) Oralda oblystyq prokýratýra organy tarıhyna arnalǵan murajaı ashyldy.

Murajaıda prokýratýra organdarynyń ótkeni men búgininen syr shertetin sýretter men qujattar jınaqtalǵan.

1 jyl buryn (2009) Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan - Qytaı gaz qubyryn salý men paıdalanýdaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

1 jyl buryn (2009) Astanada Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Kárim Másimov Lokomotıv zaýytynda qurastyrylǵan alǵashqy lokomotıvti iske qosty.

«Djeneral elektrık» kompanııasynyń aldyńǵy qatarly tehnologııalary negizinde jumys istep otyrǵan «Lokomotıv Lızıng» JShS «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń enshiles mekemesi bolyp tabylatyn «Lokomotıv» AQ-nyń qurylymdyq bólimshesi. Zamanaýı lokomotıvter Eýro-3 normalaryna saı keledi.

ESІMDER

160 jyl buryn (1850-1935) orystyń belgili keskindemeshisi HLÝDOV Nıkolaı Gavrılovıch dúnıege keldi.

Reseıdiń Orlov gýbernııasynda týǵan. Odessadaǵy sýret mektebinde, Peterbor stýdııasynda oqyǵan. Ol 1920 jyly Vernyıda (Almaty) jergilikti ult ókilderine arnalǵan alǵashqy sýret stýdııasyn uıymdastyrdy. Onda qazaqtyń tanymal sýretshileri Ábilhan Qasteev, Áýbákir Ysmaıylov, KSRO sýretshisi Semen Chýıkov syndy sýretshiler dáris alǵan. Onyń qazaq halqynyń ómiri men turmysyna arnalǵan «Za chashkoı chaıa», «Zastıgnýtye býreı», «Portret kazashkı», «Karakırgızka», «Portret molodoı kazashkı» «Smeıýşıesıa jenşıny», «Veselyı razgovor», «V ıýrte», «Malchık na byke», «Gornaıa rechka», «Almatınskıı pık», «Gornyı peızaj», «Vıd na ozero», «Ptıchka na vetke», «Peızaj» sııaqty tamasha týyndylary bar. Nıkolaı Hlýdovtyń 100-den astam eńbekteri Qazaqstannyń memlekettik óner murajaıynda saqtaýly.

JELTOQSANNYŃ 8-І, SÁRSENBІ

OQIǴALAR

80 jyl buryn (1930) Keńes úkimetiniń kúshtep uıymdastyrý saıasatyna, alym-salyq, mal jınaý naýqanyna qarsy baǵyttalǵan sharýalar kóterilisi Kójebaı saıy (Aqtóbe oblysy) degen jerde jeńilis tapty. Jeńilis tapqandardy jazalaý úshin OGPÝ-diń janynan «úshtik» qurylyp, 12 basshysy atý jazasyna kesildi. ІZ adam 10 jylǵa bas bostandyǵynan aırylyp, 163 sarbaz ár túrli aıyptaý jazalaryna tartyldy.

16 jyl buryn (1994) Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń qurylǵanyna 60 jyl tolýyna oraı, oqý ornynyń bas ǵımaraty aldyna Ál-Farabı eskertkishi ornatyldy.

15 jyl buryn (1995) Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalary týraly» Zań kúshi bar Jarlyǵy shyqty.

13 jyl buryn (1997) Elbasy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Kóshi-qon jáne demografııa jónindegi agenttigi quryldy.

10 jyl buryn (2000) Parıjdegi ıÝNESKO úıinde Túrkistan kúnderi ótkizildi.

5 jyl buryn (2005) jeltoqsannyń 8-nen 18-i aralyǵynda «Qazposhta» AQ-y Qazaqstan qalalarynda ІІ Papa Ioann Paveldi eske alýǵa arnalǵan Polsha Respýblıkasynyń poshtalyq markileriniń kórmesin uıymdastyrdy. Alǵashqysy Almaty poshta ǵımaratynda ótkizildi.

Atalmysh shara «Qazposhta» AQ-ynyń ózge memleketterdiń poshtalyq ákimdikterimen mádenı baılanysyn tereńdetýge jáne poshtalyq markilerdi almastyrý men marki jınaý úrdisin damytý maqsatynda uıymdastyryldy.

3 jyl buryn (2007) Almatyda qoǵam qaıratkeri Bolathan Taıjanǵa eskertkish ornatyldy.

Eskertkishtiń avtory Tımýr Súleımenov.

Bolathan Taıjan (1941-2006) tanymal dıplomat, Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy ekonomıkalyq baılanystar mınıstriniń birinshi orynbasary, Mysyr, Marokko, Týnıs Aljır, Iordanııa, Sırııa, Lıvııa, Malaızııa elderindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi, «Ult taǵdyry - El taǵdyry» ulttyq-patrıottyq qozǵalystyń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. KSRO Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.

1 jyl buryn (2009) Memleket basshysy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti jetildirýge, onyń paıda bolýyna baılanysty jaýapkershilikti kúsheıtý, onyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan tetikterdi engizýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti odan ári kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

1 jyl buryn (2009) Osakada (Japonııa) Qazaqstan Respýblıkasy Qurmetti konsýldyǵynyń ashylý rásimi bolyp ótti.

Qurmetti konsýl bolyp álemge tanymal «Toshıba» korporatsııasynyń vıtse-prezıdenti Shıro Kavashıta taǵaıyndaldy.

Konsýldyqtyń ashylý saltanatyna Japonııanyń resmı tulǵalary, iri kompanııalardyń basshylary, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty.

Elshilik aıasynda Qazaqstan týraly fotokórme uıymdastyryldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Osakadaǵy Qurmetti konsýldyqtyń basty mindeti eki eldiń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý bolyp tabylady.

ESІMDER

85 jyl buryn (1925-2009) tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dotsent, Halyqaralyq Aqparattaný Akademııasynyń akademıgi, Qazaq KSR Joǵary mektebiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri, KSRO Joǵary mektebiniń úzdigi BATYRBEKOV Múshtaı dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Uly Otan soǵysyna qatysqan.

1957-1978 jyldary - Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń assıstenti, aǵa oqytýshysy, fakýltet dekany, syrttaı oqý jónindegi prorektory. 1978-1985 jyldary - Joǵary jáne arnaıy orta bilim berý mınıstrligi Joǵary oqý oryndary bas basqarmasynyń bastyǵy. 1985-1989 jyldary - Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń prorektory. 1989 jyldan zeınet demalysyna shyqqan.

Onyń 7 monografııasy, 130-dan astam ǵylymı eńbegi jaryq kórgen. Aqtaý, Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq, Pavlodar ýnıversıtetteriniń jáne Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýtynyń qurmetti professory.

2-dárejeli Otan soǵysy, Qyzyl Juldyz, «Qurmet belgisi» ordenderimen jáne Y.Altynsarın atyndaǵy medalmen marapattalǵan.

70 jyl buryn (1940) jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qytaıdyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, «Úzdik daryn» syılyǵynyń laýreaty RYSKELDIEV Tursynáli Myrzabaıuly dúnıege keldi.

QHR-dyń Іle aımaǵynda týǵan. Shyńjań ýnıversıtetin bitirgen.

1998 jyly tarıhı Otany - Jetisý jerine kóship kelgen.

Onyń úsh kitaptan turatyn «Tasqyn» trılogııasy, «Órken», «Mysal áńgimeler», «Besik» atty áńgimeler jınaǵy, «Taý taǵysy»,«Uly kósh» romandary, «Qara kóldiń balyqtary» atty povester toptamasy, «Qos aqqý» komedııalyq pesalar jınaǵy, «Tamyzyq» jınaqtary, taǵy basqa kóptegen týyndylary bar. Ol qazaq halqynyń salt-dástúri men turmys-tirshiligi beınelengen «Іle saltanaty» kórkem fılminiń stsenarııin jazǵan.

65 jyl buryn (1945) Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy RAIYMBAEV Sansyzbek Іlııasuly dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen.

1973-1978 jyldary - Kalının aýdandyq halyq sotynyń sýdıasy, stajeri, Semeı oblystyq atqarý komıteti ádilet bólimi bastyǵynyń orynbasary. 1978-1983 jyldary - Qazaq KSR Ádilet mınıstrligi Sottyq organdar basqarmasynyń bastyǵy, bas konsýltanty. 1983-1987 jyldary - Qazaqstan Kommýnıstik Partııasy Ortalyq Komıteti jalpy bóliminiń sektor meńgerýshisi. 1987-1998 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy. 1998-2001 jyldary - Astana qalalyq sotynyń tóraǵasy. 2001-2006 jyldary- Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Azamattyq isteri jónindegi alqasynyń tóraǵasy. 2006 jyldan - qazirgi qyzmetinde.

Medaldarmen marapattalǵan.

JELTOQSANNYŃ 9-Y, BEISENBІ

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy halyqaralyq kún.

2004 jyldan bastap jyl saıyn atalyp ótedi. BUU Bas Assambleıasymen jarııalanǵan (2003 jylǵy qarashanyń 21-degi №A/RES/58/4 qarar).

OQIǴALAR

19 jyl buryn (1991) Qazaq KSR Mınıstrler Kabınetiniń qaýlysymen Qazaqstannyń A.S.Pýshkın atyndaǵy memlekettik kitaphanasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy bolyp ózgertildi.

14 jyl buryn (1996) Elbasy Jarlyǵymen Jeltoqsan kóterilisine qatysyp, qurban bolǵan bozdaq Qaırat Rysqulbekovke joǵary erekshelik belgi - «Halyq Qaharmany» ataǵy berildi.

13 jyl buryn (1997) Tegranda ıslam áleminiń ekologııalyq apattardan zardap shekken aımaqtaryna: Aral teńiziniń basseıni men Semeı ıadrolyq polıgon aımaǵyna kómek kórsetý týraly Qarar qabyldandy.

2 jyl buryn (2008) Qaraǵandyda uly ǵalym jáne oıshyl Abaıǵa arnalǵan eskertkish ashyldy. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev qatysty. Eskertkish avtory - músinshi Asqar Nartov. Bes metrli músin Qaraǵandy oblysynyń kórkemdik-óndiristik kombınatynda quıylǵan.

1 jyl buryn (2009) Almatyda belgili kınooperator, halyq ártisi, kınematografıster odaǵynyń múshesi Eskendir Tynyshbaevtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan poshtalyq markasy shyǵaryldy.

Eskendir Tynyshbaev (1909-1995) - qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı kınooperator. Onyń operatorlyǵymen «Dala qyzy», «Onyń zamany keledi», «Bizdi tany», «Biz Jetisýdanbyz» syndy ondaǵan kórkem, júzdegen derekti, ǵylymı-tanymdyq fılmder túsirilip, Qazaqstan kınosynyń «altyn qoryna» engizilgen.

Poshta markasynda E.Tynyshbaevtyń kınokameramen túsken sýreti beınelengen. Sýretshisi - Danııar Muhamedjanov.

1 jyl buryn (2009) Almatyda «Moı bıznes. Kazahstan» jýrnalynyń alǵashqy sany jaryqqa shyqty.

Quryltaıshysy «DAMÝ» kásipkerlikti damytý qorynyń qoldaýymen «Delta press publishing house» JShS-i bolyp tabylady.

Basylymnyń maqsaty shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine aqparattyq qoldaý kórsetý bolyp tabylady.

ESІMDER

30 jyl buryn (1980) shahmatshy, halyqaralyq sheber, shahmat qaıratkeri, jattyqtyrýshy BABATAEVA Indıra Jaǵyparqyzy dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysy Ulytaý aýdanynda týǵan. «Qaınar» ýnıversıtetin bitirgen.

Shahmat oınaýdy 11 jasynda bastaǵan. Alǵashqy jattyqtyrýshysy - Kettebekov Bederbek Tórkeshuly . 1995 jyly 16 jasqa deıingi qyzdar arasynda, 1998 jyly 18 jasqa deıingi qyzdar arasynda, 2000 jyly 20 jasqa deıingi qyzdar arasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń chempıony atanǵan. 1996 jyly Ispanııanyń Maıorka qalasynda ótken 16 jasqa deıingi qyzdar arasyndaǵy, 1998 jyly 18 jasqa deıingi qyzdar arasynda (96 el, 15 oryn) ótken Álem birinshiligine qatysqan. Azııa memleketteri arasynda Iranda ótken birinshilikte 4-orynǵa ıe bolǵan.

2001 jyly Almaty qalasyndaǵy Ispan mádenıeti jáne bilim bóliminde «Indıra Babataeva» atty shahmat mektebin ashqan. 2002 jyly Almaty qalasynda Kásipkerler arasynda Halyqaralyq týrnır uıymdastyrǵan. 2003 jyly Ispanııada ótken áıelder arasyndaǵy Halyqaralyq týrnırde ekinshi orynǵa ıe bolyp, osy jyly Horvat elinde ótken áıelder arasyndaǵy Halyqaralyq týrnırdiń jeńimpazy atanǵan. 2010 jyly Hanty-Mansıske qalasynda ótken Álem birinshiligine qatysqan.

JELTOQSANNYŃ 10-Y, JUMA

Adam quqyqtarynyń halyqaralyq kúni.

1950 jyldan bastap atap ótiledi. 1948 jylǵy jeltoqsannyń 10-da BUU Bas Assambleıasy Jalpyǵa birdeı adam quqyqtary deklaratsııasyn qabyldady.

Onda adam dúnıege kelgeninen bastap násilinen, terisiniń túsinen, jynysynyń, tiliniń, dininiń, saıası, basqa da kózqarastyrynan, ulttyq jáne áleýmettik shyǵý teginen, múliginen, soslovıeliginiń jáne basqa da jaǵdaılarynan táýelsiz qandaı quqyqtar tán ekendigi kórsetilgen.

Barlyq adamdar násiline, terisiniń túsine, jynysyna qaramastan dúnıege erikti jáne teń bolyp týylady.

Dúnıejúzilik fýtbol kúni.

BUU-nyń sheshimimen atap ótiledi. Mıllıondaǵan adamǵa tek oıyn ǵana emes, ómir stıline aınalǵan sporttyń bul túrine halyqaralyq qoǵamdastyq erekshe qurmet kórsetedi. Fýtbol oıyny týraly alǵashqy eskertpeni tarıhshylar bizdiń zamanymyzǵa deıingi ekinshi myńjyldyqtaǵy qytaı derekterinen tapqan. Ol Tsý Chıý dep atalǵan, «aıaqpen ıterý» degen maǵynany bildiredi. Fýtbol oıyny qytaı jaýyngerlerine dene formasyn qalypty saqtaýǵa septigin tıgizgen. Al keıbireýler fýtboldyń izashary dep 8-shi ǵasyrda Anglııada ómir súrgen saksondardyń jabaıy oıynyn tanıdy. Olar urystan keıin shaıqas dalasynda dushpanynyń shabylǵan basyn tepkilep oınaǵan. Fýtboldy bizdiń zamanymyzǵa deıingi eki jarym myńjyldyqta Ejelgi Grekııada, Rımde de oınaǵan. Grekııada bul oıyn jaýyngerlik qımyldardyń barlyq múmkinshiligin paıdalana otyryp oınalyp, «dop úshin shaıqas» dep atalǵan.

Nobel syılyǵyn tapsyrý kúni.

Belgili ǵalym A.Nobeldiń týǵan kúnine baılanysty, jyl saıyn Norvegııa koroliniń qatysýymen Oslo ýnıversıtetiniń úlken zalynda jáne Shvetsııanyń Stokgolm qalasynda Nobel syılyǵyn tapsyrý saltanaty ótedi. 1900 jyly qurylǵan Nobel qorynyń bastapqy kapıtaly 31 mıllıon shved kronasy boldy. Alǵashqy Nobel syılyǵy 1901 jylǵy jeltoqsannyń 10-da tabys etildi. Fızıka, hımııa, fızıologııa jáne medıtsına boıynsha syılyqtar Stokgolmde, al beıbitshilik syılyǵy Oslo qalasynda beriledi. 2004 jáne 2005 jyldardaǵy aqshalaı syılyqtyń kólemi 10 mıllıon shved kronasyn qurady.

OQIǴALAR

19 jyl buryn (1991) Almatyda ashylǵan Joǵarǵy Keńestiń jetinshi sessııasynda Qazaq KSR-in Qazaqstan Respýblıkasy dep ataýǵa sheshim qabyldady.

19 jyl buryn (1991) Almatydaǵy Respýblıka saraıynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaev respýblıka halqyna Ant berdi. Anttan keıin Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń qaýlysymen Prezıdent óz qyzmetine kiristi dep eseptelindi.

19 jyl buryn (1991) Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń respýblıkanyń Almas qoryn qurý týraly Jarlyǵy jaryq kórdi.

19 jyl buryn (1991) Almaty qalasynda Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy respýblıkalyq áskerı mamandyqqa baǵyttandyrylǵan arnaýly mektep-ınternatta batyrdyń eskertkish músininiń ashylý saltanaty ótti.

5 jyl buryn (2005) Astanada Qyrǵyzstan Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Jumaǵul Saadanbekovtyń «Nursultan Nazarbaev. Kóshbasshylyq zańdary» atty shyǵarmasynyń tusaýkeser rásimi bolyp ótti.

Dıplomattyń bul eńbeginde Elbasy saıası-áleýmettik, ákimshilik reformalardyń kóshbasshysy retinde qarastyrylady, ultaralyq beıbitshilik pen kelisimdi saqtaýdaǵy orasan eńbegi jaıly baıandalady.

5 jyl buryn (2005) 10-13 jeltoqsan aralyǵynda Astanada І Halyqaralyq «Astana - Jas skrıpkashy» baıqaýy bolyp ótti.

Baıqaý «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵy men Qazaq ulttyq mýzyka akademııasynyń uıymdastyrýymen ótkizildi. Sharaǵa arnaıy mýzyka mektepterinen kelgen tómengi toptaǵy 10-12 jas jáne joǵary topqa jatatyn 13-15 jastar aralyǵyndaǵy oqýshylar qatysty. Bas júldege Qazaq ulttyq mýzyka akademııasy janyndaǵy mýzykalyq mektep oqýshysy Leıla Ahmetova men Qyrǵyzstannan kelgen Aızada Bolatbekqyzy ıe boldy.

3 jyl buryn (2007) Almatynyń «Altyn besik» yqshamaýdanynyń bir kóshesine Ánet baba esimi berildi.

Ánet baba Kishikuly (1626-1723) - Táýke hannyń ýáziri, «Jeti jarǵyny» júıeleýshilerdiń biri. Buhar medresesin támamdaǵan. Ánet baba bıler ınstıtýtyn qalyptastyrýda úlken belsendilik tanytqan. Týǵan jeriniń azattyq pen bostandyǵy úshin, týǵan eliniń birligi men tatýlyǵy úshin kúresker bolǵan. Óziniń bes ulymen qatar jońǵar shapqynshylyǵy kezinde qaza tapqan.

1 jyl buryn (2009) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Azamattyq is júrgizý kodeksterine sot júıesin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

Zań «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýtsııalyq zańǵa jáne Konstıtýtsııaǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes protsessýaldyq zańnamaǵa keltirilgen, elimizde úsh býyndy sot júıesin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.

ESІMDER

100 jyl buryn (1910-1971) qoǵam qaıratkeri, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen shahteri SERǴAZIN Faızolla dúnıege keldi.

Aqmola gýbernııasynyń Atbasar ýezinde (Aqmola oblysy) týǵan. Máskeý taý-ken ınstıtýtyn, KSRO kómir ónerkásibi akademııasyn, Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik tehnıkýmyn bitirgen.

1929-1931 jyldary - Qazaq AKSR NKVD isteri meńgerýshisi. 1936-1950 jyldary - shahta telimi bastyǵy, «Qaraǵandykómir» trestiniń ınjener-dıspetcheri, shahtanyń bas ınjeneri, «Qaraǵandykómir» kombınaty ashyq jumystary basqarmasynyń bas ınjeneri. 1952-1957 jyldary - «Lenınkómir» tresiniń basqarýshysy. 1957-1963 jyldary - Qaraǵandy aýyl sharýashylyǵy keńesi tóraǵasynyń orynbasary, birinshi orynbasary. 1963-1964 jyldary - Qaraǵandy oblystyq óndiristik atqarý komıtetiniń tóraǵasy. 1964-1967 jyldary - Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy. 1967-1970 jyldary - Qazaq KSR Kómir ónerkásibi basqarmasy bastyǵynyń birinshi orynbasary. 1970-1971 jyldary - «Qaraǵandykómir» kombınaty bastyǵynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan.

Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» ordenderimen, medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, 2-dárejeli «Shahter dańqy» belgisimen marapattalǵan.

65 jyl buryn (1945) áskerı qaıratker, Halyq qaharmany, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty - Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi ALTYNBAEV Muhtar Qapashuly dúnıege keldi.

Qaraǵandy qalasynda týǵan. Armavır áýe qorǵanysy joǵary áskerı ushqyshtar ýchılışesin, G.K.Jýkov atyndaǵy Áýe qorǵanysy áskerı akademııasyn bitirgen.

Áskerı ushqysh-ınjener. Armııa generaly. Saıası ǵylymdarynyń kandıdaty. Áýe qorǵanysy avıatsııalyq ıstrebıteldik polkynyń ushqyshy, aǵa ushqyshy, Perm oblysyndaǵy Áýe qorǵanysy avıatsııalyq ıstrebıteldik polky avıatsııalyq zvenosynyń komandıri, avıatsııalyq eskadrılıasy komandıriniń orynbasary, komandıri, Samarqan qalasyndaǵy Áýe qorǵanysy dıvızııasy komandıriniń orynbasary, komandıri, Mary qalasyndaǵy Áýe qorǵanysy dıvızııasynyń komandıri, Almaty oblysy Borandaı poselkesindegi Áýe qorǵanysy korpýsynyń komandıri, Áskerı-áýe kúshteriniń basshysy - Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, Áskerı-áýe kúshteriniń basshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly kúshteriniń Áýe qorǵanysy kúshteriniń basshysy, Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary - Shtab basshylary Komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen eki ret Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndalǵan. 2010 jyldyń sáýir aıynan. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty bolyp taǵaıyndalǵan.

«Otan ordeni» jáne Altyn juldyzben, ІІ dárejeli «Barys», «KSRO Áskerı kúshterinde Otanǵa qyzmeti úshin», Reseı Federatsııasynyń «Drýjby narodov», «Petr Velıkıı» ordenderimen jáne jıyrma alty medalmen marapattalǵan.

55 jyl buryn (1955) «Ardfılm» kompanııasynyń dırektory, kınorejısser, prodıýser, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty ÁMІRQULOV Ardaq Jamansaryuly dúnıege keldi.

Jambyl oblysynda týǵan. Búkilodaqtyq memlekettik kınematografıster ınstıtýtyn bitirgen.

Temirbek Júrgenov atyndaǵy Almaty kórkem teatr ınstıtýtynyń (Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy) oqytýshysy, professory. 1988-1992 jyldary - «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń kınorejısseri. 1992-1996 jyldary - «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń bas dırektory qyzmetterin atqarǵan. 1996 jyldan bastap - qazirgi qyzmetinde.

Ol túsirgen «Otyrardyń kúıreýi» fılmi Monrealda (Kanada) ótken Halyqaralyq kınofestıvalda FIPRESSI syılyǵyna, Fıgeıra da Foshta (Portýgalııa) ótken Halyqaralyq kınofestıvalda «Serebrıanaıa plastına» syılyǵyna, Ashhabatta (Túrkmenstan) ótken Halyqaralyq kınofestıvalda «Serebrıanyı polýmesıats» syılyǵyna ıe bolyp, Almatyda ótken «Qazaq kınosy -búgin» baıqaýynda Gran-prıdi jeńip aldy. 1997 jyly rejısserdiń «Abaı» atty fılmi Tashkent qalasynda ótken Halyqaralyq kınofestıvalda «Ulttyq dástúrlerdi saqtaǵany úshin» nomınatsııasy boıynsha «Serebrıanyı Semýrg» syılyǵyna ıe boldy. 2008 jyly «Qosh bol, Gúlsary» kınofılmi Astanada ótken V Halyqaralyq «Eýrazııa» kınobaıqaýynda Gran-prıdi jeńip alǵan.

«Shanhaı» kınofılmine prodıýsser bolyp, «Abaı», «Zapısı Rýstema s kartınkamı», taǵy basqa fılmderdi túsirgen.

«Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

50 jyl buryn (1960) Qaraǵandy memlekettik medıtsına ýnıversıtetiniń rektory, medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor TELEÝOV Murat Qoıshybaıuly dúnıege keldi.

Aqtóbe oblysynda týǵan. N.I.Pırogova atyndaǵy Máskeý memlekettik medıtsına ınstıtýtyn bitirgen.

1984-1988 jyldary - Alǵa aýdandyq aýrýhanasynyń dáriger-hırýrgi. 1991-1993 jyldary - Alǵa aýdandyq ortalyq aýrýhanasynyń hırýrgi, bas dárigeriniń orynbasary. 1993-1999 jyldary - Syzǵanov atyndaǵy Hırýrgııa ǵylymı ortalyǵynyń aǵa, jetekshi, bas ǵylymı qyzmetkeri. 1999-2000 jyldary - Aqtóbe medıtsına akademııasy jalpy hırýrgııa kafedrasynyń meńgerýshisi. 2000-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý isteri boıynsha agenttigi hırýrgııalyq kómek bóliminiń bas hırýrgi, bastyǵy. 2001-2008 jyldary - Semeı memlekettik medıtsına akademııasynyń rektory. 2008-2009 jyldary Respýblıkalyq ǵylymı jedel medıtsınalyq kómek ortalyǵynyń (Astana qalasy) bas dırektory qyzmetterin atqarǵan. 2009 jyldan bastap - qazirgi qyzmetinde.

2 monografııanyń, 2 ádistemelik nusqaýlyqtyń, 100-den astam maqalanyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń 26 ónertabysynyń avtory.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyn damytýdaǵy qyzmeti úshin» Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń keýde belgisimen, «Qazaqstan konstıtýtsııasyna 10 jyl» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl» mereıtoılyq medaldarymen marapattalǵan.

JELTOQSANNYŃ 11-І, SENBІ

Halyqaralyq taý kúni.

Halyqaralyq taýlar kúni 2003 jylǵy BUU Bas Assambleıasynyń 57 sheshimi boıynsha jeltoqsannyń 11-de toılanady (№A/RES/57/245 qarary). 2004 jyldan beri BUU sheshimi boıynsha «Beıbitshilik - taýlardyń turaqty damýyna kilt» atty uranmen ótkiziledi. Bas Assambleıanyń qararynda erekshe ózekti máseleler belgilengen, taýly aımaqtardyń turaqty damýyna baǵyttalǵan. Bul kúni Bas Assambleıa halyqaralyq birlestikterge joǵary deńgeıdegi merekelik sharalar uıymdastyrýyna shaqyrdy, onyń maqsaty taýly aımaqtardyń turaqty damýyn nasıhattaý.

Jer sharynyń shamamen tórtten birin alyp jatqan taýlar 10 paıyzǵa jýyq turǵyndardyń úıi. Bul - ósimdikter men janýarlardyń sırek kezdesetin kóptegen túrleri úshin qoryq, jerdegi negizgi ózenderdiń qaınar kózi.

Demikpeniń dúnıejúzilik kúni.

Keńirdek demikpesi aýrýyna nazar aýdartý maqsatynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń bastamasymen atap ótiledi. Bul kúnniń negizgi maqsaty - densaýlyq salasyndaǵy kúrdeli máseleleriniń biri bolyp sanalatyn demikpe aýrýynyń sebep-saldarlarymen halyqty jan-jaqty tanystyrý. Ony jeńý jolynda ǵylym salasynda jasalǵan jańalyqtar týraly habarlaý.

Búginde álemde 300 mıllıon adam demikpemen aýyrady. Ol kóbine nashar ekologııanyń saldarynan paıda bolady.

Halyqaralyq tango kúni.

«Tango koroli» Karlos Gardeldiń týǵan kúnine baılanysty jeltoqsannyń 11-i kúni atalyp ótedi.

«Tango» sózi bıden buryn paıda bolǵan. Bul sózdi basynda Kanar araldarynda qoldanǵan, onyń maǵynasy - «negrlerdiń bılep jáne barabanda oınaý úshin jınalysy».

OQIǴALAR

13 jyl buryn (1997) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev Reseıdiń qoldanbaly ǵylymdar akademııasynyń Qurmetti múshesi bolyp taǵaıyndaldy.

12 jyl buryn (1998) Astanada Nursultan Nazarbaevtyń «Qalyń elim, qazaǵym» atty kitabynyń tusaý keser rásimi bolyp ótti.

5 jyl buryn (2005) Astanada Qazaqstannyń Ulttyq banki kúmis monetalardyń úsh kollektsııasyn satýǵa shyǵardy.

Bul - nomınaldyq quny 500 teńge bolatyn 3 myń dana «Jaıran»,3 myń dana «Joshy hannyń kesenesi» jáne 5 myń dana «Jolbarystyń basy» monetalar. Monetalar arnaıy qorapqa salynyp, olardyń sapasy sertıfıkatpen rastalǵan.

5 jyl buryn (2005) Almatyda ızraıldik jas qalamger Alon Davıdovtyń «Qudaıdyń qolyn syrttan qoıý» atty kitaptyń tanystyrylymy bolyp ótti.

Kitaptyń tanystyrý rásimine avtormen qatar, qoǵam qaıratkeri, aqyn Oljas Súleımenov, Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» ulttyq kompanııasynyń Bas dırektory Sergeı Ázimov, «Knıgolıýb» jýrnalynyń redaktory Lılııa Klaýs pen Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Bekı Gıla myrza qatysty. Avtor óz shyǵarmasynda qasıetti Quran men Táýrat kitaptaryndaǵy sózderdi paıdalana otyryp, detektıvti janrdy tıimdi qoldana bilgen. Onda Djekob esimdi ekijúzdi adamnyń is-áreketine jan-jaqty baǵa beriledi. Bul adam bir jaǵynan, álemge qaýip tóndirýshi jaýyz retinde sıpattalsa, ekinshi jaǵynan, onyń adamdardy qorǵap qalýda durys baǵyt ustanatyny da aıtylady.

Kitap alǵash ret osydan jeti jyl buryn aǵylshyn tilinde jaryq kórgen bolsa, orys tilindegi aýdarmasyna qazaqstandyq mamandardyń usynysymen birqatar ózgerister engizilip, qaıta basylyp shyqty.

3 jyl buryn (2007) Oralda «Batys Qazaqstannyń skıfteri» atty kitap jaryq kórdi.

Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń jınaqtaýymen shyqqan basylymda tek batysqazaqstandyqtar ǵana emes, sondaı-aq Máskeý, Chelıabi jáne Aqtóbe ǵalymdarynyń eńbekteri de toptastyrylǵan. Kitap erte temir dáýirinde qazirgi Batys Qazaqstan aýmaǵyn meken etken skıfter mádenıeti, Aq Jaıyqtyń tarıhı jáne mádenı eskertkishteri, arheologııalyq jerleri týraly syr shertedi.

1 jyl buryn (2009) ETs-166/10 mekemesindegi orta mekteptiń bazasynda Qazaqstanda tuńǵysh ret adam quqyqtary jónindegi synyp ashyldy.

Túzetý mekemelerinde jazalaryn ótep jatqan tulǵalar quqyq pen bostandyqty qorǵaý salasyndaǵy eń osal halyq sanatyna kiretinder. Jańa synyptyń ashylýy sottalýshylardyń adam quqyqtary salasyndaǵy bilimderin kóterýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, sottalýshylarǵa memlekettik organdarǵa, BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıtetine aryz-shaǵymdar jazýǵa kómek kórsetiledi.

1 jyl buryn (2009) Aqtóbe qalasyndaǵy bir kóshege Bókenbaı batyr aty berildi.

Bókenbaı Qarauly (t.j.b.-1741) - Ábilqaıyr han jasaǵy qolbasshylyrynyń biri, batyr. Jońǵarlarmen kúreste Ábilqaıyr hanmen birge bolyp, qazaq jasaqtarynyń úlken bir tobyna qolbasylyq jasady. 1710 jyly Táýke hannyń yqpalymen ótken Qaraqumdaǵy halyq quryltaıyna qatysyp, onda jaýǵa tegeýirindi soqqy berý úshin bytyrańqy qazaq jasaqtaryn biriktirý jóninde usynys bildirdi. 1726 jyly Ábilqaıyrdyń Edil qalmaqtaryna jasaǵan joryǵyna qatysty. Bókenbaı batyr 1741 jyly 500 adamnan turatyn jasaqpen túrikmenderge joryq uıymdastyrdy. Ol osy joryq kezinde túrikmendermen bolǵan shaıqasta qaza tapty. Qazirgi Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyndaǵy qyrattyń birin halyq Bókenbaı batyrdyń qurmetine «Bókenbaı shoqysy» dep atap ketken.

ESІMDER

80 jyl buryn (1930-2001) hırýrg-pýlmonolog, medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka salasyna eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq Aqparattaný Akademııasynyń akademıgi IOFFE Lev Tsodıkovıch dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Almaty memlekettik medıtsına ınstıtýtyn bitirgen.

1954-1956 jyldary - Tselınograd oblystyq aýrýhanasynyń (qazirigi Aqmola oblysy) hırýrg-dárigeri. 1956-1973 jyldary - Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýty klınıkalyq jáne eksperımentaldik hırýrgııasynyń klınıkalyq fızıologııa zerthana meńgerýshisi, ókpe hırýrgııa bólim meńgerýshisi, aǵa, kishi ǵylymı qyzmetkeri. 1973-1999 jyldary - Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýty klınıkalyq jáne eksperımentaldik hırýrgııasynyń pýlmonologııalyq hırýrgııa bóliminiń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. 1999 jyldan bastap Qazaqstandaǵy evreıler qaýymdastyǵynyń prezıdenti jáne Qazaqstan halyqtar Assambleıasynyń múshesi bolǵan.

Negizgi ǵylymı eńbekteri pýlmonologııa salasyna arnalǵan. Ol jetildirilgen bronhıoskoptyń kómegimen ókpe aýrýlaryn dıagnostıkalaý ádisterin oılap tapqan.

55 jyl buryn (1955) Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty - Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Prokýratýranyń qurmetti qyzmetkeri SARPEKOV Ramazan Qumarbekuly dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen.

1982-1989 jyldary - Jangeldın aýdandyq prokýratýrasynyń tergeýshisi, Torǵaı (Qostanaı) oblystyq prokýratýrasynyń erekshe mańyzdy ister jónindegi aǵa tergeýshisi, Amangeldi aýdandyq prokýratýrasynyń tergeýshisi. 1989-1997 jyldary - Amangeldi aýdandyq sotynyń tóraǵasy, Torǵaı (Qostanaı) oblystyq soty tóraǵasynyń birinshi orynbasary, qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy. 1997-1999 jyldary - Qostanaı oblystyq sotynyń sýdıasy, Arqalyq qalasyndaǵy aımaqtyq sottyq quramnyń tóraǵasy. 1999-2004 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty. 2005-2006 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet Mınıstriliginiń Tirkeý qyzmeti komıteti Tóraǵasynyń birinshi orynbasary. 2006-2007 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy Apparat basshysy jáne alqa múshesi qyzmetterin atqarǵan. 2007 jyldyń Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty - Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi.

«Qurmet» ordenimen, «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentiniń 10 jyldyǵyna», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııalyq Keńesiniń 10 jyldyǵyna» mereıtoılyq medaldarymen, «Tyńaıǵan jerlerdi ıgerý bastalýynyń 50 jyldyǵyna» medalimen marapattalǵan.

JELTOQSANNYŃ 12-І, JEKSENBІ

Qazaqstan Respýblıkasynyń Kedendik qyzmeti qurylǵan kún.

1991 jylǵy jeltoqsannyń 12-de Elbasy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Keden qyzmeti quryldy.

Balalar telearnasynyń halyqaralyq kúni.

1994 jylǵy sáýirde Kannada ótken Halyqaralyq telebaǵdarlamalar naryǵynda BUU Balalar qorynyń (ıÝNISEF) ókilderi jarııalady. Sol kezden beri jyl saıyn jeltoqsannyń ekinshi jeksenbisinde barlyq teleradıokompanııalardyń júrgizýshileri efırdi balalarǵa jáne balalar baǵdarlamasyna arnaıdy.

OQIǴALAR

19 jyl buryn (1991) Elbasy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik keden komıtetin qurý týraly», «Qazaqstandaǵy 1986 jylǵy jeltoqsannyń 17-18-degi oqıǵalarǵa qatysqany úshin jaýapqa tartylǵandardy aqtaý týraly» Jarlyqtarǵa qol qoıdy.

15 jyl buryn (1995) Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń nagradalary týraly» zańdyq kúshi bar Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy eń joǵary dárejeli «Altyn qyran», «Aıbyn», «Dostyq» ordenderi bekitildi. «Altyn qyran» ordenimen respýblıkaǵa erekshe eńbek sińirgen azamattar, al «Aıbyn» ordenimen QR Qarýly Kúshteriniń, Respýblıkalyq Ulannyń, Prezıdent kúzeti qyzmetiniń, Shekara jáne Іshki áskerdiń áskerı qyzmetkerleri, sondaı-aq Prokýratýra, Ulttyq qaýipsizdik komıteti men Іshki ister qyzmetkerleri áskerı daıarlyqta qol jetkizgen jetistikteri, áskerı jańa tehnıkany ıgergeni, zańdy, qoǵamdyq tártipti buljytpaı saqtaǵany, halyq múddesin qorǵaýdaǵy adaldyǵy, t.b. úshin, «Dostyq» ordenimen eldegi qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa, halyqtar arasyndaǵy beıbitshilikti, dostyq pen yntymaqtastyq ahýalyn nyǵaıtýǵa úles qosqan azamattar marapattalady.

15 jyl buryn (1995) aqyndar Tumanbaı Moldaǵalıev pen Qadyr Myrza Álige «Qazaqstannyń halyq jazýshysy» qurmetti ataǵy berildi.

14 jyl buryn (1996) Jambyl qalasynda 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisiniń 10 jyldyǵyna oraı Halyq Qaharmany Qaırat Rysqulbekovke arnalǵan eskertkish ornatyldy.

13 jyl buryn (1997) Qazaqstannyń jańa astanasy Aqmola (qazirgi Astana) qalasynda Ortalyq Azııanyń úsh respýblıkasy - Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan basshylarynyń kezdesýi ótti. Kezdesý barysynda úsh memlekettiń halyqaralyq konsortsıýmdar qurý jóninde birlese áreket etýiniń prıntsıpteri jónindegi tujyrymdamany maquldaý týraly hattamalyq sheshimge qol qoıyldy.

10 jyl buryn (2000) Almatydaǵy Qazaq drama teatrynda Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 90 jyl tolýyna arnalǵan saltanatty jınalys ótti.

5 jyl buryn (2005) TMD elderi Halyqaralyq sáýletshiler odaǵynyń qaýymdastyǵy ótkizgen eń jaqsy jobalar baıqaýynyń altyn medalin Astana qalasyndaǵy kóp tarapty «Balbaltas» kesheni ıelendi.

5 jyl buryn (2005) Almatyda Halyqaralyq «Bolashaq» stıpendııasy ıegerleriniń І kongresi bolyp ótti.

Sharany QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» aktsıonerlik qoǵamy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń halyqaralyq «Bolashaq» stıpendııasy túlekteriniń qaýymdastyǵy jáne «Qazaqstan jastar kongresi» uıymdastyrdy. Oǵan «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri, memlekettik organdar, elshilikter jáne ulttyq kompanııalar ókilderi qatysty.

Negizgi maqsat - «Bolashaq» stıpendııasy ıegerleriniń basyn qosyp, ózara qarym-qatynasyn damytý, shet elderde alǵan bilim tájirıbelerimen oı bólisý.

1 jyl buryn (2009) Memleket basshysy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy memlekettik qoldaý men memlekettik retteý máseleleri jónindegi «Azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar egizý týraly» jáne bilikti zań kómekterin alýdaǵy, sondaı-aq halyqqa quqyqtyq kómekti uıymdastyrýdy jaqsartýdaǵy azamattardyń konstıtýtsııalyq quqyqtaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Bilikti zań kómekterin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar egizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańdarynaqol qoıdy.

1 jyl buryn (2009) Almatydan 128 shaqyrym jerde «Túrikmenstan-Ózbekstan-Qazaqstan-Qytaı» transulttyq gaz qubyrynyń qazaqstandyq ýchaskesiniń ashylý saltanaty bolyp ótti.

Astanada tikeleı beıne-baılanys boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Hý Tszıntao qosý túımesin sımvoldyq basý arqyly jelilik gaz kranyn ashty.

Gaz qubyrynyń qurylysyn «QazTransGaz» jáne «Trans-AzııaGazpıpılaın kompanıı» kompanııalary basymdyq negizde qurǵan «Azııalyq gaz qubyry» JShS 2008 jylǵy shildeniń 9-da bastaǵan bolatyn. «Túrikmenstan-Ózbekstan-Qazaqstan-Qytaı» transazııalyq gaz qubyrynyń jalpy uzyndyǵy 7000 shaqyrymǵa jýyq. Onyń 188 shaqyrymy Túrikmenstan, 525 shaqyrymy - Ózbekstan, 1293 shaqyrymy - Qazaqstan, 4860 shaqyrymnan astamy Qytaı aýmaǵynda tartyldy. Qytaıda gaz qubyry Gýanchjoý qalasyna deıin jetkiziledi, ol jerden basqa da jumys jasap turǵan gaz qubyry tarmaqtaryna bólinedi.

Gaz qubyry, Túrikmenstannan Qytaıǵa tabıǵı gaz tranzıtteýmen qosa, qazaqstandyq gazdyń elimizdiń batys kenishterinen ońtústik aımaqtarǵa jetkizilimin qamtamasyz etetin bolady.

Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin qubyr jelisi eki ýchaskeden turady: jyldyq ótkizý qýaty 40 mıllıard tekshe metrdi shamalaıtyn alǵashqy ýchaske - Ózbekstan men Qazaqstan shekarasynan qazaqstan-qytaı shekarasyna deıin tartylsa, ekinshisi, ótkizý qýaty 10 mıllıard tekshe metrdi shamalaıtyn, ekinshi ýchaske - «Beıneý-Bozoı-Aqbulaq» baǵyty boıynsha ótedi.

ESІMDER

95 jyl buryn (1915-2000) ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri QORDABAEV Tóleýbaı Raqymjanuly dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysy Abaı aýdanynda týǵan. Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen.

Mońǵolııanyń Baıan Ólgıı aımaǵynda qyzmet istegen. 1946-1993 jyldary Qazaq pedagogıka ınstıtýtynda, Qyzdar pedagogıka ınstıtýtynda, Joǵary partııa mektebinde ár túrli qyzmetter atqaryp, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde qazaq tili kafedrasynyń meńgerýshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym Akademııasynyń Til bilimi ınstıtýty bóliminiń meńgerýshisi bolǵan.

Ǵalymnyń 10-nan astam oqýlyǵy, ǵylymı-zertteý eńbekteri, monografııasy bar. Negizgi ǵylymı eńbekteri qazaq tiliniń tarıhı sıntaksısine, maqal-mátel jáne poezııa sıntaksısine, til grafıkasy men orfografııasyna, leksıkasy men leksıkografııasyna, sondaı-aq jalpy til bilimi máselelerine arnalǵan.

Eńbek Qyzyl Tý jáne Mońǵol Halyq Respýblıkasynyń «Altyn ǵadas» ordenderimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

50 jyl buryn (1960) Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet mınıstri QUL-MUHAMMED Muhtar Abraruly dúnıege keldi.

Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Sháýeshek qalasynda týǵan. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin bitirgen.

1982-1992 jyldary - «Qazaq entsıklopedııasy» Bas redaktsııasynyń ǵylymı redaktory, aǵa ǵylymı redaktory, fılosofııa, quqyq jáne áleýmettaný redaktsııasynyń meńgerýshisi, jaýapty hatshysy, bas dırektordyń orynbasary. 1992-1999 jyldary - shaǵyn kásiporyn dırektory, «Atamura» korporatsııasynyń prezıdenti. 1999-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Zańnama jáne quqyqtyq reforma komıtetiniń hatshysy, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy. 2001-2003 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstri. 2003-2007 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi jáne baspasóz hatshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi basshysynyń orynbasary. 2007-2008 jyldary - Qyzylorda oblysynyń ákimi. 2008-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstri qyzmetterin atqarǵan. 2010 jyldyń 12 naýryzynan - qazirgi qyzmetinde.

Zań ǵylymdarynyń doktory, professor. 100-den asa ǵylymı eńbekteri, onyń ishinde 6 monografııasy jaryq kórdi. Ǵylymı eńbekteriniń negizgi baǵyty memleket jáne quqyq tarıhy, saıası jáne quqyqtyq ilimder tarıhy, túrki halyqtarynyń tarıhy men mádenıeti, rýhanııat pen órkenıet máselelerine arnalǵan.

Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri. «Qurmet» ordenimen marapattalǵan.