Qazaqqa «shoýdyń» qajeti joq - Keńes Dúısekeev, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

JUBANOV PEN TІLENDIEVTІŃ BATASY

- Aǵa, bıyl jetpistiń jo­tasyna shyqtyńyz. Asta­nada dúbirlep óner keshińiz, týǵan jerińizde shyǵar­ma­shylyǵyńyzdy dáriptegen halyqaralyq baıqaý ótti.
Solardan túıgen oıyńyz, alǵan áserińiz qandaı?
- Erterekte, bala kúnimizde aýyldaǵy qyryqqa tolǵan aǵalarymyz bizge shal sekildi kórinýshi edi. Qazir adam qartaı­maıtyn sekildi. Jetpiske tolsam da, sony áli moıyndaı almaı júrmin. Qazaqsha aıtqanda, jetpis - adam ǵumyrynyń ishinde alyp báıterek sekildi tamyryn tereńge jibergen, japyraǵy jaıqalyp ósken mereıli jas deýge bolady. Sondyqtan, osy aqsaqaldyq jasqa tolǵanda, meni «Jetpis jyl ishinde ne istedim, elime qandaı qyzmet jasadym?» degen oılar mazalady. Sodan oı túıip, shyńyraýǵa úńilip qarasam, halqyma aýyz toltyryp aıtarlyqtaı eńbek jasaǵan ekenmin. Biraq, ózime kóńilim tola bermeıdi. Armansyz adam bolmaıdy ǵoı. Áli de bolsa elimniń mártebesin ósirer jaqsy shyǵarmalar jazylady dep oılaımyn. Alaıda, soǵan da shúkirshilik etemin. Bıyl, osy aqpan aıynda, Astanadaǵy Ulttyq óner ýnıversıtetinde mereıtoıym atalyp ótti. «Qazaq­stan» Ortalyq kontsert zalynda shyǵarmashylyq keshim boldy. Jurtshylyqtyń, qatar júrgen áriptesterimniń aı­týynsha, kontsert joǵary deńgeıde ótken sekildi. Elordaǵa 2011 jyly qonys aýdardym. 2013 jyly bas shahardyń on bes jyldyq mereıtoıyna
oraı­lastyryp, qala ákimdiginiń qol­daýymen Kongress-holl
saraıynda avtorlyq keshim ótken edi. Onda da halyq kóp jınalǵan edi.
Óz basym avtorlyq keshti jıi ótkizýge qarsymyn. Keıbi­reýler sony kásip qylyp, aqsha tabýdyń jolyna aınaldyrdy. Meniń oǵan tabıǵatym qarsy. Sol shyǵarmashylyq keshimde kórermenderge dıskige toptastyrylǵan ánder jı­na­ǵymdy úlestirdim. Uıymdas­tyrýshylar ony «kelýshi­lerge sataıyq» dep usynys aıtqan edi, oǵan qarsy boldym. Qazaqstanda án jınaǵyn satyp, baıyǵan adamdy kórgen emespin. Olarǵa «este qalarlyq shara bolsyn, tegin taratyńyzdar» dedim. Osy bir kóńilimnen shyqqan ıgilikti shara boldy.
Jalpy, shyǵarmashylyq kesh bolsyn, kontsert bolsyn, sonyń barlyǵy halyq úshin jasalady. Sony túsiný kerek dep oılaımyn. Sonda ǵana berekeli, merekeli dúnıe bolady. Al endi týǵan jerimdegi halyqaralyq baıqaý bıyl da altynshy márte ótkizildi. Ol osydan on jyl buryn, alpysqa tolǵanda, sol kezdegi Qyzylorda oblysynyń ákimi, óte bilimdi dıplomat, eljandy azamat Ikram Adyr­bekovtiń bastamasymen tusaýy kesilgen edi. Baıqaýǵa «Týǵan jer» degen ataý berdik. Al­ǵashqy konkýrs aımaqtyq deń­geıde uıymdastyryldy. Oǵan sol batys óńiriniń 18 ben 30 jas arasyndaǵy talantty án­shileri qatysty. Áýelde sharany qolǵa alǵandar baıqaýdy «jylda ótkizip turaıyq» degen oılaryn aıtqanda, ony qalamadym. Olarǵa: «Eki jylda bir ret joǵary deńgeıde ótkizseńizder, sonda ádemi bolady» dep óz pikirimdi aıttym. 2008 jyly QR Mádenıet mınıstrliginiń qoldaýymen konkýrs respýblıkalyq dárejede ótkizildi. Sodan beri eki jylda bir ret ótip kele jatqan án báıgesine oblys ákimdigi qamqorlyq jasap keledi. Qazir festıval halyqaralyq deń­geıge kóterildi. Óıtkeni oǵan Qytaı, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan, Reseı, Ázerbaı­jan jáne Mońǵolııadan talantty jastar kelip qatysyp, óz ónerlerimen jurtshylyqty tánti ete bildi.
- Jalpy, kompozıtor bolyp adam týa ma, álde ol oqý­dan, izdenisten paıda bola ma?
- Meniń túsinigimshe oǵan bári de kiredi. Árıne, bastysy ananyń sútimen, atanyń tegimen keletin tamshydaı bolsa da talant bolý qajet. Orystyń uly kompozıtory Chaıkovskııden bir kisi: «Uly degen kim?» dep surapty. Sonda ol oǵan «bir paıyz talant, toqsan toǵyz paıyz eńbek» dep jaýap beripti. Qazaqtyń keń dalasy julqynyp turǵan talantqa baı. Biraq, sony jetildirip, ushtaýǵa talmaıtyn eńbek kerek. Talaı azamattar daryndy bolsa da konservatorııada oqyp, qolǵa qalam alyp, eshteńe jazbaı ketti. Sonyń syry eńbekte tur dep oılaımyn.
- Bala kúnińizde óner adamy bolam dep oıladyńyz ba, ata-anańyzdyń oǵan qatysy bar ma?
- Balalyq shaǵymda otba­symda ónerge baǵyttaǵan eshkim bolǵan joq. Biraq, bizdiń Syr elinde jyraýlar men ter­meshilerdiń dańqy dúbirlep turatyn. Olar eldi aralap, óner kórsetetin edi. Solar aýylǵa kelgende, ákemniń tizesine otyryp, qıssa-dastandardy túnimen tyńdaıtynmyn. So­lardyń áýezi bala kúnimnen qulaǵyma quıylyp qalǵan.
Jyraýlar ketkennen keıin ákemniń qamshysyn dombyra retinde qolyma alyp, sabalaı beredi ekenmin. Sodan ákem maǵan shaǵyn dombyra jasatyp berdi. Bes jasymda ákem dúnıeden ozǵannan keıin onyń barlyǵy umytyldy. Ónerge kelemin degen oıym joq edi. Birinshi synypty aýyldan oqydym da, ekinshi synyptan bastap Almatyǵa keldim. Mektepte oqyp júrgen kezimde
dombyra úıirmesine qatysyp, sodan dombyra úırenip, kúı shyǵaryp, birneshe án jazdym. Orta bilim ordasyn bitirerde ákemizdiń ornyna áke bolǵan
Rahaddın degen úlken aǵam áı­gili ónertanýshy, professor Ahmet Jubanovqa ertip bardy...
- Sonda siz Ahmet Ju­banovty kózińizben kórip, batasyn aldyńyz ba?
- Men ol jaıynda talaı suhbatta aıtqanmyn. Ahmet Jubanovtyń aldyna baryp, ózim shyǵarǵan birneshe kúı men ánderimdi oryndadym. Ulaǵatty adam ǵoı. Aǵama: «Balanyń
talaby bar eken, kompo­zı­­tor­lyqta bilim alsyn depti. Meniń mektep tá­mam­daıyn dep jatqanymdy bi­lip, kon­ser­vatorııanyń janynda eki jyldyq daıyn­dyq kýrsy bar, sonda oqysyn. Al meniń aqy­lymdy tyńda­sa­ńyz­dar, bilimi tereń bolyp qa­lyp­tasý úshin mýzykalyq ýchılışeden bas­tap oqyǵan jón» dep keńes beripti. Orta mektepti úzdik oqysam da, asyl tulǵanyń aqylymen Almatydaǵy Chaıkovskıı atyndaǵy ýchılışeniń daıyndyq kýrsyna tústim. Jubanovtyń batasyn az kórip, dombyramdy qushaqtap, Nur­ǵısa aǵa Tilendıevtiń úıi­ne bardym. Oǵan da ónerimdi kórsettim. Ol da aq batasyn berdi. Ardaqty aǵalarymnyń batalarymen bes jyl ýchılışede, bes jyl konservatorııada oqyp, jıyrma segiz jasymda oqýymdy aıaqtadym.

TÝǴAN JERІMDE «ULTAN»  BOLYP JÚRMІN

- Jurtshylyq kóbinese sizdi tanymal ánderińizben jaqsy biledi. Al siz súıekti sımfonııalyq shyǵarmalar jazdyńyz. Osy qyryńyz kóp aıtyla bermeıdi.
- Onyń bári nasıhattyń azdyǵynan bolyp tur. Mysaly, bizdiń kompozıtorlardyń shyǵarmalaryn respýblıkalyq óner ujymdary jıirek oryndap, jaryqqa shyǵarsa, jurtshylyq jaqsy biletin edi. Halyqqa án degen janr óte jaqyn. Biraq, meniń úlken sımfonııalyq orkestrge arnalǵan jáne basqa da kameralyq shyǵarmalarym shet elderde jıi oryndalady. Bir jaǵynan men kásibı mýzykantpyn. Súıekti dúnıeler jazyp júrip, arasynda ánge de qalam terbeımin.
- Qazirgi jas kompozı­tor­lar osyndaı kúrdeli týyn­dylarǵa sırek barady. Kóbinese jeńil oınalatyn ánderge jaqyndaý. Onyń syry nede dep oılaısyz?
- Oǵan memleket tarapynan qoldaý men shynaıy kóńil bólý qajet. Tarıh sahnasynan ketken Keńes dáýiriniń bári jaman boldy dep aıta almaımyz. Máselen, ózim sol ýaqytta Almatydaǵy on eki kórkemdik keńestiń múshesi boldym. Álgindeı kúrdeli týyndylardy jazý úshin úkimetten arnaıy qarjy bólinedi. Mádenıet mınıstrliginde re­per­týar alqasy jumys istedi. Olar kom­pozıtorlarǵa sımfo­nııalyq shyǵarmalar jazýǵa tapsyrys beredi. Oǵan tıisti qalamaqy tólenedi. Qazir ondaı qam­qorlyq joq. Ásirese, bolashaǵynan úmit kúttiretin jas kompozıtorlardy qoldaý kemshin. Memleket tarapynan súıekti shyǵarmalarǵa tapsyrys joq. Alaıda, tapsyrys bolmasa da, ózimiz úshin jazyp júrmiz.
Máselen, bizdiń elden Reseıge qonys aýdaryp, sonda turyp jatqan kompozıtorlar bar. Solardyń aıtýynsha, Máskeýde sımfonııalyq shyǵarmalarǵa tapsyrys joǵary eken. Oǵan tym jaqsy ómir súrýge de bolady deıdi. Soǵan qaraǵanda,
Reseı memleketi Keńes úkime­tiniń táýir dástúrlerin saqtap qalǵan deýge bolady.
Jalpy, shetel asyp ketken otandyq kompozıtorlar óz­deriniń jazǵan mýzyka­larynyń arqasynda baqýatty turmys keshýde. Kezinde, elimiz egemendik alǵan eleń-alań shaqta meni de shetelge baryp jumys isteýge shaqyrǵan edi. Oǵan men barmadym. Áke-sheshemniń beıiti osynda, jylyna bir ret olardyń basyna baryp, quran oqytyp turýym qajet. Oǵan shetelden kele alamyn ba degen oı da boldy. Ári, babalarymyzdyń «ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen maqaly bar. Endi týǵan jerimde «ultan» bolyp júrmin.
- Degenmen, sizdi jurtyńyz tóbesine kóterip, balasha álpeshtep syılaıdy ǵoı...
- Árıne, ol jaǵynan esh­qandaı kemshilik joq. El syılaıdy, halyq qurmetteıdi. Biraq, el basqaryp otyrǵan azamattar sondaı kóńilde bolsa, nur ústine nur bolar edi. Ásirese, daryndy jastardyń jaǵdaıyn oılasam, júregim aýyrady. Alǵashqy toqyraý jyldary qıynshylyqqa shydamaı, talaı talantty jas basqa salaǵa aýysyp ketti. Solardy keıin qaıtara almaı qaldyq. Sebebi, tórt-bes jyl eshteńe jazbasań, onyń ornyn toltyrý qıyn. Oǵan úlken eńbek qajet. Sonyń bári de - ókinish.
- Uzaq jyldar boıy Almatyda irgeli óner ujymdaryn basqardyńyz. Sol ýaqyttardy qımastyqpen eske alasyz ba?
- Ras, qazaq óneriniń damýy­na úles qosqan «Gúlder», «Qazaq­kontsert» sekildi óner ujym­darynda eńbek ettim. Otyz eki jasymda Qazaq teledıdarynyń mýzyka redaktsııasynyń bas redaktory boldym. Qazaqstan memlekettik teleradıo komı­teti estradalyq-sımfonııa or­kestriniń kórkemdik jetek­shisi qyzmetin atqardym. Onyn barlyǵy qazir ertegi sekildi. Sháken Aımanov atyn­daǵy Qazaqfılm kınostý­dııasy túsirgen bes-alty kór­kem fılmdegi mýzykanyń avtory atandym. Ersaıyn Ábdirahmanov degen rejıssermen birlesip, birneshe mýlt­fılmge mýzyka jazdym. Teatr­lardaǵy qoıylymdardy da mýzykamen árledim. Sońǵy M.Áýezov atyndaǵy akade­mııa­lyq teatrda qoıylǵan talantty jazýshy, marqum Talaptan Ahmetjannyń «Sulý men sýretshi» spektakliniń mýzykasyn jazdym. Ony, ásirese, jastar qyzyǵyp kóredi.

TYŃDARMANNYŃ TALǴAMY TÓMENDEDІ

- Kompozıtor retinde qazirgi qazaq estradasyna kóńilińiz tola ma?
- Shyndyǵyna kelgende, bú­gingi qazaq estradasynyń tal­ǵamy tómendep ketken sekildi. Bárimiz de elikteý arqyly adam boldyq. Ol - tvorchestvonyń tól qasıetteriniń biri. Jas kompozıtorlar elikteýden bas­tap, sosyn ári qaraı óz jolyn tabady. Búginde eshqandaı bilimi, tereńdigi bolmasa da, yńyldap án shyǵaratyndar kóbeıdi. Toıdyń ánderi molaıdy. Onyń barlyǵy jeńiltek dúnıe. Qazaqqa «shoý­dyń» qajeti joq. Ol halqy­myzdyń tabıǵatyna, bolmysyna sáıkes kelmeıdi. Qazir sheteldiń ánderin qazaqsha aýdaryp aıtatyn bir bále shyqty. Ol da bizdiń tabıǵatymyzda jat.
1979 jyly belgili kompozıtor Ábilahat Espaev aǵam: «Keńes, zaman ne bolyp ketti, dalaǵa shyǵyp taıaq laqtyrsań, men kompozıtormyn degenge tıedi» dep aıtqan edi. Al sonyń kókesi endi bolyp otyr. Meniń ómirdegi ustanatyn óz qaǵıdam bar. Árkim óz sharýasymen aınalysý kerek. Qazir ózi aqyn, ózi kompozıtor, ózi ánshi danyshpandar kóbeıdi. Odan eshqashan shyraıly shyǵarma shyqpaıdy. Tyńdarmandardyń talǵamyn tómendetip jiberdi. Solardyń barlyǵy ónerge jasaǵan zııan­kestik dep oılaımyn.
- Belgili aqyn Shómish­baı Sarıev ekeýińiz shyǵar­mashylyq baılanysta bolyp, birneshe án jazdyńyzdar. Sonda sizderdi biriktirgen jerlestik pe, álde rýhanı úndestik pe?
- Іnim, ónerde jerlestik degen bolmaıdy. 1974 jyly Almatydaǵy Qurmanǵazy atyn­daǵy Konservatorııany támam­daǵannan keıin án jaza bastadym. Sodan ánderimdi alyp, jas úlken ulaǵatty aqyndarǵa baramyn. Aǵalarym ánimdi kórip, unatqannan keıin «jaraıdy bala, jazyp bereıin, erteń kel» dep shyǵaryp salady. Erteńine barsam, jazylǵan dúnıesi kóńi­limnen shyqpaıdy. Osylaı talaı dúnıe sol kúıinde qaldy. 1975 jyly Kompozıtorlar Odaǵynyń tóraǵasy, kórnekti kompozıtor, marqum Erkeǵalı Rahmadıev aǵamyz jas kompozıtorlar men jas aqyndardy shaqyryp, kezdesý jasady. Sonda Shómishbaı Sarıev pen Jarasqan Ábdirashevpen tanystym. Shómishbaı menimen erinbeı eńbek etti. Áli kúnge deıin áýeli shyǵarmanyń mýzykasyn jazamyn. Sosyn sol ıdeıany aqynǵa aıtamyn. Tipti, ár joldyń býyndaryn jazyp beremin. Tekst kóńilden shyqpaı jatsa, basqa da varıanttaryn jazamyz. Soǵan Shómishbaı shydady. Jurt súı­sinip tyńdaıtyn qanshama jaqsy ánder osylaı dúnıege keldi.
- Óner maıdanynda birge júrip, dúnıeden erte ozǵan kompozıtorlar Jolan Dástenov, Seıdolla Báı­te­rekov jáne Tiles Qajy­ǵalıev sekildi dostary­ńyz jaıynda ne aıtar edińiz?
- Soǵystan keıin týǵan­dar­dyń barlyǵy talantty bolyp er jetti. Men olarmen jas kúnimnen jaqyn aralastym. Bir-birimizge jazǵan shy­ǵar­malarymyzdy kórsetip, pikir alysyp, qýanatynbyz. Aramyzda eshqandaı ishtarlyq bolǵan emes. Oılanyp qarasam, sonyń barlyǵy olardyń talantty bolǵandyǵynan dep aıtamyn. Ókinishke oraı, qazaq óneriniń damýyna eren úles qosyp júrgen osy jigitter ómirden erte ozdy. Memleket olardyń talantyn, eńbekterin der kezinde baǵalamaǵandyqtan, ishterinen kúıip, bári de júrekten janyp ketti. Men de sol kúıikten júrekke úsh ret aýyr operatsııa jasap, o dúnıege saparlap kelgendeı boldym. Qudaıǵa shúkir, Astanadaǵy bas kardıolog ıÝrıı Pıanyń arqasynda aman qaldym. Ol kisi bolmaǵanda, jer betinde júrmes edim. Sodan beri on bir jyl ómir súrip kelemin.

BAS QALADA  «ASTANA» DEGEN SIMFONIıA 
JAZDYM
- Bes jyldan beri elorda­nyń turǵynysyz. Bas qala­myz sizdiń shyǵarma­shy­ly­ǵyńyzǵa shabyt qosty ma?
- Árıne, tirshiligime onyń eshqandaı áseri joq. Qudaı bergen qudiret bolǵandyqtan, shabyt eshqashan tolastamaıdy. 1997 jyly Almatydan Aqmolaǵa kósherde Prezıdent Ákimshiliginen habarlasyp: «Jańa elordaǵa barasyz ba?» dep qońyraý shalǵan edi. Men sol kezde bas ordaǵa arnaıy shaqyrylǵan jıyrma óner adamynyń ishine kirgen ekenmin. Biraq, odan bas tartyp, Almatyda qalyp qoıdym. Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń rektory Aıman Musaqojaeva on jyl boıy izimnen qalmaı, qaıta-qaıta shaqyrǵan soń osynda keldim. Elordaǵa kelgennen keıin densaýlyǵym durystaldy. Barlyq jaǵdaıdy jasap berdi. Atalǵan ýnıversıtettiń professorymyn. Stýdentterge kompozıtorlyqtan sabaq beremin. Osynda kelgennen keıin «Astana» degen sımfonııa jazdym. Qurmanǵazynyń «Aqsaq kıik» degen kúıin horǵa óńdep shyǵardym. Taǵy da basqa shyǵarmalar jazyldy. Eń bas­tysy, dalada týǵandyqtan ba, maǵan bas qalanyń aýa-raıy men jeli densaýlyǵyma jaǵyp, kúsh jınadym.
- Qazaq kompozı­tor­la­rynyń ishinde tabıǵa­ty­ńyzǵa jaqyn dep kimderdi aıtar edińiz?
- Bizdiń klassıkterdiń arasynan Muqan Tólebaev, Evgenıı Brýsılovskıı, Nurǵısa Tilendıev, Erkeǵalı Rahmadıev pen Ǵazıza Jubanovanyń shyǵarmalaryn janyma jaqyn kóremin. Biraq, olarǵa eshqashan eliktegen emespin. Óz jolymdy erterek taýyp aldym. Alaıda, men aıtyp otyrǵan tulǵalardyń qazaq ónerin shyrqaý bıikke kótergenin umytýǵa bolmaıdy. Menińshe, olar - ǵasyrda bir týatyn sırek dara týmalar deý­ge bolady.
- Ataqqa, marapatqa qalaı qaraısyz?
- Árıne, joǵaryda ónerde birge júrgen dostarymnyń eńbekteri elenbeı, memlekettik marapatqa ilinbeı, soǵan ishteri­nen kúıinip, júrekke júk túsirip, ómirden ótip ketkenin aıttym. Meniń de aýyryp júrgenimniń bir sebebi sol dep oılaımyn. Eńbegiń bolsa da, memlekettik dárejede baǵalanbaı jatqany ókinishti. Basqalar alyp jat­qanda «odan meniń qaı jerim kem?» degen aram oı adamǵa birinshi keledi ǵoı. Aram oıdy jeńgen adam - naǵyz adam bolady. Áńgime sonda.
- Ómirdegi muratyńyz qandaı?
- Menińshe, naǵyz kompozıtor adal bolmasa, júregi taza bolmasa, talantty shyǵarma jaza almaıdy dep oılaımyn. Aldymen tazalyq bolǵan durys.
- Ardaqty aǵa, osy tazaly­ǵyńyzdan taımaı, hal­qy­ńyzdy tamasha shyǵarma­laryńyzben qýanta berińiz!