Qazaqy qoı tuqymdaryn álemge tanymal etýge bolady — ǵalym

— Darhan Baqytbekuly, Qazaqstan Respýblıkasynda qoı tuqymdaryn asyldandyrý baǵyty boıynsha qandaı jumystardy qolǵa alý kerek dep oılaısyz?

— Eń aldymen qoı sharýashylyǵy — qazaq halqynyń tarıhı bolmysy men ulttyq dástúriniń ajyramas bóligi ǵana emes, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etetin, aýyldyq aýmaqtardyń damýyna serpin beretin jáne eksporttyq áleýetti arttyratyn strategııalyq sala ekenin eskergenimiz jón.

Qoı sharýashylyǵyndaǵy asyldandyrýdyń basty máselesi — tuqymdyq resýrstardy tıimdi paıdalaný. Birinshiden, qoldaǵy ósiriletin otandyq tuqymdardyń genetıkalyq áleýetin tolyq ashyp, olardyń bıologııalyq erekshelikterin jetildirý men ónimdilik sapasyn arttyrý qajet.

Ekinshiden, naryqtyń zamanaýı talaptaryna saı jańa selektsııalyq jetistikterdi árdaıym qalyptastyryp otyrý mańyzdy. Búgingi naryq kóp tóldegish, tez jetilgish, joǵary sapaly eti bar, azyq tıimdi jumsalatyn jáne klımattyq ózgeristerge tózimdi qoılardy talap etedi. Sondyqtan selektsııalyq jumystar tek tuqymdardy saqtaýǵa ǵana emes, olardyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne jańa joǵary ónimdi genotıpterdi qalyptastyrýǵa baǵyttalýy tıis.

Sonymen qatar selektsııalyq úrdisterdi zamanaýı baǵalaý ádisterine kóshirý qajet. Qazirgi kezde sharýa qojalyqtarynda qoılardy baǵalaý kóbinese syrtqy belgilerge negizdeledi. Al aldaǵy ýaqytta maldyń shyǵý tegi, ónimdilik kórsetkishteri jáne asyltuqymdyq qundylyǵy týraly derekterdi tsıfrlandyrý, sondaı-aq genomdyq tehnologııalardy selektsııalyq tájirıbege kezeń-kezeńmen engizýdiń máni zor.
Túpki maqsatymyz — jergilikti qoılardyń qundy genetıkalyq resýrstaryn saqtaı otyryp, naryq suranysyna tolyq jaýap beretin, joǵary ónimdi jáne básekege qabiletti otandyq qoı sharýashylyǵyn qalyptastyrý.

— Reestrge tirkelmegen, sondaı-aq sany azaıyp bara jatqan qoı tuqymdarynyń máselesin qalaı sheshýge bolady?

— Qazaqstanda qoı tuqymdarynyń baı genetıkalyq qory qalyptasqan. Onyń quramyna birneshe ǵasyr boıy halyq selektsııasy nátıjesinde shyǵarylǵan jergilikti aborıgendik — qazaqy qylshyq júndi quıryqty jáne edilbaı tuqymdary kiredi. Oǵan qosa Keńes dáýirinen bastaý alyp, búgingi kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan selektsııalyq-asyldandyrý jumystarynyń nátıjesinde qazaqy bııazy júndi, ońtústik qazaq merınosy, qazaqtyń arqar merınosy, etti merınos, qazaqy etti-júndi, degeres, aqjaıyq, qazaqy uıań júndi quıryqty, saryarqa, ordabasy, baısary tuqymdary shyǵarylǵan.

Budan bólek, elimizde álemniń kóptegen memleketterinde taralǵan qarakól, tsıgaı, gempshır, romanov sekildi tuqymdar da ósiriledi. Sondaı-aq ártúrli býdandastyrý baǵyttarynda sheteldik tuqymdardyń atalyq qoshqarlary keńinen qoldanylýda. Ásirese, dorper, gıssar, sýffolk, teksel, ıl-de-frans, nemis merınolendy, tsvartbles, volgograd jáne arashan tuqymdaryna qyzyǵýshylyq joǵary.

Degenmen elimizdegi 20 mln-ǵa jýyq qoıdyń nebári 17,5 paıyzy ǵana asyl tuqymdy retinde tirkelgen. Bul kórsetkish áli de jetkiliksiz, sebebi tuqymdy mal úlesi artqan saıyn ónim kólemi de, onyń sapasy da aıtarlyqtaı joǵarylaıdy. Qazirgi asyl tuqymdy qurylymda qylshyq júndi, ásirese, etti-maıly baǵyttaǵy quıryqty qoı sharýashylyǵy basym. Mysaly, jalpy 3 336 282 asyl tuqymdy qoıdyń 2 100 560 basy nemese 63 paıyzy tek qazaqy tuqymǵa tıesili.

Soǵan qaramastan, sońǵy jyldary keıbir tuqymdardyń joıylý qaýpi kúsheıip otyr. Asyl tuqymdy reestrge tirkelmegen nemese sany kúrt azaıyp bara jatqan tuqymdardyń qatarynda soltústik qazaq merınosy, qazaqstan merınosy, qazaqtyń bııazylaý júndi krossbredti, qazaqtyń kóp tóldegish ári tez jetilgish jáne atyraýlyq eltirili-etti-maıly qoılary bar. Mundaı tuqymdardyń ne sebepti azaıyp bara jatqanyn durys túsiný qajet. Bul tek óndiristegi zootehnııanyń nemese ǵylymdaǵy selektsııanyń máselesi emes, eń aldymen naryq zańdylyqtarynyń áserinen qalyptasqan ekonomıkalyq jaǵdaı.

Álemdegi kóptegen qoı tuqymdary tarıhı turǵydan jún, eltiri jáne basqa da arnaıy ónimder óndirý maqsatynda shyǵarylǵan. Ótken ǵasyrda qoı sharýashylyǵynan túsetin tabystyń edáýir bóligi jún ónimderinen qalyptasatyn. Alaıda shamamen sońǵy 30 jylda jeńil ónerkásipte qoı júniniń ornyn ósimdik tekti talshyqtar men sıntetıkalyq materıaldardyń basýy nátıjesinde suranys kúrt tómendedi.

Nátıjesinde sharýashylyqtar naryqta suranysy joǵary et baǵytyndaǵy nemese etti-maıly tuqymdarǵa basymdyq bere bastady. Al jún baǵytyndaǵy jáne ekonomıkalyq tartymdylyǵy tómendegen keıbir jergilikti tuqymdardyń popýlıatsııasy birtindep azaıyp keledi.

Bul máseleni sheshý úshin atalmysh tuqymdardyń qazirgi jaǵdaıyna ǵylymı baǵalaý júrgizgen durys. Olardyń genetıkalyq erekshelikterin, beıimdelgishtik qabiletterin jáne selektsııalyq qundylyǵyn jan-jaqty zertteý kerek. Keıbir tuqymdar búgingi naryq talabyna tolyq sáıkes kelmeýi múmkin, biraq bolashaqta klımattyq ózgeristerge tózimdiligimen, erekshe ónimdik qasıetterimen nemese jańa selektsııalyq baǵdarlamalar úshin baǵaly genetıkalyq qor retinde mańyzdy ról atqarýy yqtımal.

Sonymen qatar sırek kezdesetin tuqymdardy saqtap otyrǵan asyl tuqymdy sharýashylyqtardy memlekettik qoldaý tetikterin jetildirse artyq bolmaıdy. Óıtkeni genetıkalyq ártúrlilikti saqtaý — jekelegen sharýashylyqtardyń ǵana emes, memlekettiń de strategııalyq mindeti.

Eń bastysy, biz mundaı tuqymdardy tek saqtap qana qoımaı, olardy zamanaýı naryq talaptaryna beıimdeýimiz kerek. Molekýlıarlyq genetıka, qoldanbaly bıotehnologııa jáne tájirıbelik selektsııa arqyly kez kelgen tuqymnyń ónimdiligin arttyryp, ekonomıkalyq tartymdylyǵyn kúsheıtken jón. Sonda ǵana olardyń saqtalýy men odan ári damýyna naqty ekonomıkalyq negiz qalyptasady.

— Ǵalym retinde aıtyńyzshy, jergilikti qoı tuqymdaryn álemge tanymal etýdiń joldary bar ma?

— Árıne, bar! Eń aldymen kez kelgen qoı tuqymy álemdik deńgeıde óziniń biregeı qasıetterimen baǵalanady. Sondyqtan bizdiń basty mindetimiz — jergilikti tuqymdardyń básekelik artyqshylyqtaryn ǵylymı turǵydan dáleldep, keńinen tanytý. Álemde 1,5 myńnan astam qoı tuqymy bar, biraq olardyń sanaýlysy ǵana halyqaralyq deńgeıde tanymal brendke aınalǵan.

Qazaqstandyq qoı tuqymdarynyń negizgi ereksheligi — qatal tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa joǵary beıimdiligi, jyl boıy jaıylymdyq jaǵdaıda ónim bere alýy, túrli juqpaly aýrýlarǵa tózimdiligi jáne salystyrmaly túrde tómen shyǵynmen sapaly ónim óndirý qabileti. Bul qasıetter qazirgi jahandyq klımattyq ózgerister jaǵdaıynda kóptegen el úshin óte ózekti.

Mysaly, edilbaı qoıy — álemdegi eń iri tuqymdardyń biri. Ol dene bitiminiń myqtylyǵymen, iri tulǵasymen jáne joǵary tirileı salmaǵymen erekshelenedi. Mundaı qasıetter ekstensıvti mal sharýashylyǵy damyǵan kóptegen memleketter úshin úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Al arqar merınos — otandyq selektsııanyń teńdessiz jetistigi. Bul jabaıy arqar men merınos qoıyn býdandastyrý arqyly alynǵan dúnıe júzindegi alǵashqy qoı tuqymy. Onyń genetıkalyq qurylymy jáne selektsııalyq qundylyǵy halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanýǵa laıyq.

Degeres qoıy da erekshe tuqymdardyń qataryna jatady. Onyń basty artyqshylyǵy — 2 tıptegi bııazylaý jáne uıań jún óndirý qabiletin etti-maıly baǵyttaǵy quıryqty qoılarǵa tán ónimdilikpen úılestire alýynda.

Osy erekshelikterdi álemge tanytý úshin halyqaralyq ǵylymı jarııalanymdardy kóbeıtý, genetıkalyq zertteýler júrgizý, halyqaralyq kórmeler men aýktsıondarǵa qatysý mańyzdy. Sonymen qatar qazaqstandyq qoı tuqymdaryn ulttyq selektsııalyq brend retinde qalyptastyrý qajet.

Tuqymdy tanytýdyń eń tıimdi joldarynyń biri — eksport. Eger bizdiń asyl tuqymdy túligimiz ben genetıkalyq materıalymyz sheteldik naryqta suranysqa ıe bolsa, bul onyń sapasynyń eń joǵary baǵasy bolyp sanalady. Sondyqtan eksporttyq ınfraqurylymdy damytý, halyqaralyq veterınarııalyq talaptarǵa sáıkestikti qamtamasyz etý jáne qazaqstandyq tuqymdyq resýrstardy syrtqy naryqtarǵa shyǵarý mańyzdy.

Meniń oıymsha, jergilikti tuqymdy álemge tanytýdyń eń tıimdi joly — onyń ataýyn emes, artyqshylyǵyn eksporttaý. Eger biz onyń beıimdiligin, ónimdiligin jáne tıimdiligin dáleldeı alsaq, onda qazaqy qoılar halyqaralyq arenada óz ornyn tabady.

— Qoı sharýashylyǵy salasyn tsıfrlandyrý, tyń tehnologııalar engizý jaıyna toqtalsańyz?

— Búginde tsıfrlandyrý — qoı sharýashylyǵynyń básekege qabilettiligin arttyratyn negizgi quraldardyń biri. Eger buryn sharýashylyqtaǵy sheshimder kóbinese baqylaý men tájirıbege súıenip qabyldansa, qazirgi ýaqytta naqty derekterge negizdelgen basqarý júıesine kóshý qajet.

Qoı sharýashylyǵynda tsıfrlandyrý eń aldymen mal basyn dál esepke alýdan bastalady. Elektrondyq sáıkestendirý júıeleri arqyly árbir maldyń shyǵý tegi, ónimdilik kórsetkishteri jáne densaýlyq jaǵdaıy týraly aqparatty jınaqtaýǵa bolady. Bul selektsııalyq jumystardyń tıimdiligin arttyryp qana qoımaı, veterınarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Sonymen qatar zamanaýı tehnologııalar jaıylymdardy basqarý men tıimdi paıdalanýda úlken ról atqarady. Búginde geoaqparattyq júıeler — spýtnıktik monıtorıng arqyly jaıylymdardyń jaǵdaıyn, ósimdik jamylǵysyn, ylǵaldylyq deńgeıin jáne degradatsııa qaýpin baqylaýǵa bolady.

Qazirgi kezde álemde Precision Livestock Farming dep atalatyn baǵyt qarqyndy damyp keledi. Onyń negizgi maqsaty — árbir mal basyn jeke baqylap, basqarý. GPS qurylǵylary, IoT datchıkteri, Big Data jáne jasandy ıntellekt elementteri arqyly maldyń qozǵalys belsendiligin, fızıologııalyq jaǵdaıyn jáne basqa qubylystaryn naqty ýaqyt rejıminde baqylaýǵa bolady.

Biz de qazirgi ýaqytta qoı sharýashylyǵynda Smart Sheep Farming modelin damytý baǵytynda ǵylymı zertteýler júrgizip jatyrmyz. Bul modelde selektsııa, veterınarııa, kútip-baǵý, azyqtandyrý, ónim óndirý jáne taýar ótkizý protsesteri biryńǵaı tsıfrlyq platformada biriktiriledi.

Alaıda tsıfrlandyrýdyń maqsaty tehnologııany engizý ǵana emes, ár qoıdan alynatyn ónim kólemin arttyrý, óndiristik shyǵyndardy azaıtý jáne sharýashylyqtyń ekonomıkalyq tıimdiligin kóterý. Sondyqtan bolashaqta qoı sharýashylyǵy ǵylymǵa, derekterge jáne tsıfrlyq tehnologııalarǵa negizdelgen joǵary ónimdi ekojúıege aınalýy tıis.

— Salany jandandyrý úshin jol kartasyn júzege asyrýǵa bola ma?

— Meniń oıymsha, qoı sharýashylyǵyn damytý bir rettik sharalarmen emes, uzaq merzimdi ári júıeli jol kartasy arqyly júzege asyrylýy tıis.

Birinshi kezeńde salanyń negizin kúsheıtý qajet. Bul baǵytta qoı tuqymdaryn jetildirý, genetıkalyq resýrstardy saqtaý, asyl tuqymdy mal úlesin arttyrý, veterınarııalyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne jaıylymdardy tıimdi paıdalaný máselelerine basymdyq berilýi tıis.

Ekinshi kezeńde óndiristi jańǵyrtý kerek. Zamanaýı tehnologııalardy engizý, tsıfrlandyrýdy damytý, selektsııalyq úrdisterdi avtomattandyrý jáne sharýashylyqtardy naqty derekter negizinde basqarý júıesine kóshirý mańyzdy. Búginde álemdegi damyǵan memleketter mal sharýashylyǵyn Precision Livestock jáne Smart Farming qaǵıdattary boıynsha damytýda.

Úshinshi kezeńde óndirilgen ónimniń qosylǵan qunyn arttyrýǵa basymdyq berilýi qajet. Qazirgi kezde qoı sharýashylyǵynyń álsiz tustarynyń biri — shıkizattyq baǵyttyń basymdyǵy. Sondyqtan et, jún, teri jáne basqa da ónimderdi tereń óńdeýdi damytý qajet. Sonymen qatar Organic, Halal jáne Eco Premium baǵyttary elimiz úshin strategııalyq artyqshylyq beredi. Óıtkeni álemdik naryqta ekologııalyq taza, qaýipsiz jáne sertıfıkattalǵan ónimderge suranys jyl saıyn artyp keledi.

Tórtinshi kezeńde eksporttyq áleýetti kúsheıtken jón. Ol úshin halyqaralyq standarttarǵa saı ónim óndirý, logıstıkalyq ınfraqurylymdy jetildirý, jańa naryqtarǵa shyǵý jáne qazaqstandyq qoı ónimderiniń ulttyq brendterin qalyptastyrýǵa basa kóńil bólgen abzal.

Bul baǵyttardyń barlyǵy ǵylymmen qamtamasyz etilýi tıis. Kezinde elimizdegi qoı sharýashylyǵy ǵylymynyń negizgi ortalyǵy bolǵan Qılybaı Medeýbekov atyndaǵy Qoı sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetin qaıta qalpyna keltirý — ýaqyt talaby. Sebebi qoı sharýashylyǵy sııaqty strategııalyq salanyń mamandandyrylǵan ǵylymı ortalyqsyz tıimdi damýy qıyn.

Ókinishke qaraı, osy ýaqytqa deıin qabyldanǵan baǵdarlamalar men tujyrymdamalar tym qysqa merzimge esepteldi jáne mal sharýashylyǵynyń bıologııalyq erekshelikterin tolyq eskere almady. Kóp jaǵdaıda baǵdarlamanyń naqty qashan bastalyp, qandaı nátıjege qol jetkizip, qalaı aıaqtalǵanyn nemese ne sebepti toqtap qalǵanyn baǵalaý qıyn. Al mal sharýashylyǵy, ásirese, selektsııalyq-asyldandyrý jumystary birneshe jyldyq kezeńmen emes, urpaqtar sabaqtastyǵymen baǵalanady.

Sondyqtan qoı sharýashylyǵyn damytýdyń ulttyq strategııasy kem degende 25-50 jyldyq kókjıekpen josparlanýy tıis dep esepteımin. Óıtkeni búgin qabyldanǵan selektsııalyq sheshimderdiń naqty nátıjesi tek birneshe býyn aýysqannan keıin ǵana kórinedi. Biz kelesi bes jyldy emes, aldaǵy elý jyldy oılaıtyn deńgeıge kóterilýimiz qajet.

— Áńgimeńizge rahmet. Ǵylymı izdenisterińizge sáttilik tileımin.

Eske sala keteıik, budan buryn Qazaqstanda qoı sharýashylyǵyn qalaı damytýǵa bolatynyn jazǵan edik. 
Sondaı-aq ǵalym asyl tuqymdy qoı basyn qalaı saqtap qalýǵa bolatyny jóninde aıtty.