Qazaq jyraýlary handarǵa qalaı áser etti
ALMATY. KAZINFORM — Qazaq handyǵy dáýirinde jyraýlar tek jyr aıtýshy aqyn bolǵan joq. Olar han ordasyndaǵy keńesshi, el men bıliktiń arasyndaǵy kópir, qajet kezde «joldy» eske salatyn bedel ıesi boldy. Tarıhshylar jyraýlardyń han bıligine yqpalyn tarıhı derekter negizinde tarqatyp aıtyp berdi.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dotsenti Elmıra Teleýova jyraýlar poezııasyn kóshpeli órkenıet jaǵdaıyndaǵy negizgi rýhanı tirek dep baǵalaıdy. Onyń aıtýynsha, jyraýlar tek aqyn emes, eldiń rýhanı kósemi, hannyń keńesshisi, memleket ıdeology, tarıhı oqıǵalardyń kýágeri ári baǵalaýshysy boldy.
Ǵalym Qazaq handyǵynyń qurylýy men nyǵaıýy kezeńinde jyraýlardyń róli erekshe artqanyn aıtady. Saıası turaqsyzdyq, syrtqy qaýip-qater kúsheıgen tusta memleket tutastyǵyn saqtaý, el birligin nyǵaıtý, han bedelin arttyrý — basty mindet boldy.
— Osyndaı jaǵdaıda jyraýlar hannyń keńesshisi, el ishindegi saıası ahýaldy saralaýshy, memlekettik ıdeıany nasıhattaýshy, bıleýshiniń ıdeology qyzmetin atqardy, — deıdi ol.
Jyraýlar han keńesinde, halyq jıyndarynda sóz sóılep, el taǵdyryna qatysty máselelerdi kóterdi. Shyǵarmalarynda memleketti nyǵaıtý, el qorǵanysyn kúsheıtý, jaýyngerlik rýhty kóterý negizgi taqyrypqa aınaldy.
Al Halyqaralyq ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Jarylqasyn Jappasov jyraýdy tek «aqyn» dep ataý jetkiliksiz deıdi.
— Jyraýdy tek «aqyn» dep shekteý dástúrli qoǵamnyń bılik pen qaýym arasyndaǵy baılanys tetigin taryltyp kórsetedi. Jyraý — sóz óneriniń ıesi ǵana emes, han ordasy men eldiń arasynda júretin, qoǵamdyq pikirdi uıystyratyn, bıliktiń áreketin ádet-ǵuryp ólshemimen tarazylaıtyn tulǵa, — deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, handyq qoǵamda bıliktiń zańdylyǵy tek kúshpen emes, jurt qabyldaǵan «jolmen» ólshendi. Sondyqtan «jol» ólshemin tilge túsiretin, hanǵa da ashyq aıta alatyn bedel ıeleriniń salmaǵy artty.
Jıembet pen Esim han
Jıembet jyraý men Esim han arasyndaǵy baılanys — jyraýlardyń saıası yqpalynyń aıqyn kórinisi.
Elmıra Teleýovanyń aıtýynsha, Jıembet Esimdi aq kıizge kóterip, han saılaǵandardyń qatarynda bolǵan. Ol Kishi júzdegi ámir qyzmetin atqaryp, 1620 jylǵy oırattarmen soǵysta, 1627 jyly Tursyn han búligin basýda sheshýshi ról atqarǵan.
Al Jarylqasyn Jappasovtyń sózinshe, Jıembet jyraýdy tek «óleń aıtqan aqyn» deńgeıinde qaldyrý — onyń dáýirlik rólin tolyq ashpaıdy.
— Dástúrli sıpattaýlarda da, keıingi ǵylymı paıymdarda da Jıembet jyraý Esim han ordasyna jaqyn júrgen, el ishinde sózi ótetin, bı retinde tanylatyn, áskerı ortaǵa da qatysy bar bedel ıesi retinde kórinedi. Bul — syrttan telingen baǵa emes, eń aldymen jyraýdyń hanǵa qarata aıtqan óz sózinde bar aıǵaq, — deıdi ol.
Jyraý Esim hanǵa arnalǵan tolǵaýynda ózin hannyń mańyndaǵy jaı bir adam retinde emes, naqty salmaq ıesi retinde tanystyrady:
«Eńsegeı boıly er Esim,
Esim, seni esirtken
Esil meniń keńesim.
Es bilgennen, Esim han,
Qolyńa boldym súıesin,
Qoltyǵyńa boldym demesin».
Bul joldar Jıembettiń ordadaǵy mártebesin bir-aq aýyzǵa syıǵyzady. Ǵalymnyń túsindirýinshe, «keńesim», «súıenish», «demeý» tirkesteri — jyraýdyń sheshim mańyndaǵy salmaq ıesi ekenin bildiredi.
— Jıembet hanǵa arnalǵan ekinshi tolǵaýynda bılikti «jol» ólshemimen tarazylaıdy. Sol tolǵaýdaǵy eń ótkir, naqty túıin — «Han ıe, isiń jol emes» degen sóz. Bul jerde «jol» — ádettik quqyqtyń, daýdy sheshýdiń, bılik júrgizýdiń qalypty ólshemi, qoǵam moıyndaǵan ádilet tarazysy. Sondyqtan jyraý hanǵa «sende bılik bar» dep emes, «sol bıliktiń júretin orny bar, odan assań jurt qabyldamaıdy» degen jaýapty oı aıtady. Mundaı sózdi kez kelgen adam aıta almaıdy. ony aıtýǵa bedel, burynǵy qyzmettiń izi, jurt moıyndaǵan salmaq kerek, — deıdi Jarylqasyn Jappasov.
Tarıhshynyń paıymynsha, Esim han men Jıembet jyraýdyń qatynasy jyraý ınstıtýtynyń tarıhı tabıǵatyn aıqyndaıdy, jyraý — bılikti dáripteýshi ǵana emes, bıliktiń el aldyndaǵy ólshemin eske salatyn, hanǵa tirek bola júrip, el birligin saqtaýshy bedel ıesi. Sol arqyly handyq bılik pen halyq arasyndaǵy ishki tepe-teńdik ustaldy.
Syn dástúri: Asan qaıǵydan Mahambetke deıin
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Muqtar Ábilseıit jyraýlardy «áýeli memleket qaıratkerleri» dep baǵalaıdy. Onyń aıtýyna qaraǵanda, olar memlekettik bılik satysynan laıyq oryn alǵan.
Asan qaıǵynyń Jánibek hanǵa qarata aıtqan sózi — sonyń dáleli:
«Áı, Jánibek han!
Aıtpasam bilmeısiń.
Jaıylyp jatqan halqyń bar,
Aımaǵyn kózdep kórmeısiń.
Qymyz iship qyzaryp,
Mastanyp qyzyp terleısiń.
Ózińnen basqa han joqtaı,
Ózeýrep nege sóıleısiń?»
Muqtar Ábilseıittiń pikirinshe, jyraýlar eldik, memlekettik máselelerdi kóterdi. Asan qaıǵynyń eskertýleriniń durystyǵyn keıingi tarıhı oqıǵalar rastady.
Syn aıtý dástúri Marǵasqa jyraý, Buqar jyraý, Mahambet Ótemisuly shyǵarmalarynda jalǵasty.
— Mahambettiń «Han emessiń, Qasqyrsyń,
Qas albasty basqyrsyń…» degen joldary — bılikke ashyq aıtylǵan aşy shyndyqtyń úlgisi, — deıdi tarıhshy.
Professor bul qubylysty halyq danalyǵymen baılanystyrady: «Bas kespek bolsa da, til kespek joq».
Jyraýlardyń yqpaly
Jappasovtyń aıtýynsha, jyraýlar han sheshimderin formaldy túrde bekitetin organ bolmaǵan.
— Jyraý han bıligin resmı túrde zańdastyratyn organ emes, biraq qoǵamǵa ortaq ádilet ólshemin jarııa ustap, bılikti sol ólshemge jaqyndatatyn sóz ıesi boldy, ıaǵnı yqpal eki deńgeıde júrgen: moraldyq-normatıvtik jáne praktıkalyq yqpal (el ustanymyn jetkizý, kelisimge kelý mádenıetine áser etý), — deıdi ol.
Elmıra Teleýova da jyraýlardyń keı jaǵdaıda oppozıtsııalyq pikir bildirip, han qateligin ashyq synaı alǵanyn atap ótedi. Bul olardyń bedeli joǵary bolǵanyn kórsetedi.
Dala tarıhnamasy jáne fılosofııa
Muqtar Ábilseıit jyraýlardy «dala tarıhnamasyn saqtaýshylar» dep ataıdy. Olardyń jyrlarynda tulǵalar shejiresi, kóshi-qon mekenderi, jer-sý ataýlary, eldiń ishki-syrtqy jaǵdaıy saqtalǵan.
— Sonymen qatar jyraýlar — «óz zamanynyń oıshyly, kóripkel, «dala fılosoftary». Máselen, Shalkıiz jyraý dúnıeniń ótkinshiligin, turaqsyzdyǵyn jyrlaǵan. Al Dospambet jyraý, Qaztýǵan, Aqtamberdi, Mahambet jyrlarynda batyrlyq pen eldik múdde tutastyqta kórinedi, — deıdi ol.
Qoryta aıtqanda, jyraýlar memleket qaıratkerleri deńgeıindegi bedel ıesi, hanǵa keńesshi ári qajet jerde synshy, «jol» ólshemin ustanǵan moraldyq baqylaýshy, el birligin uıystyrǵan sóz ınstıtýty, dala tarıhnamasynyń saqtaýshysy boldy. Jyraý hanǵa tirek bola júrip, han ámirin qoǵam moıyndaǵan ólshemmen tekserip otyrdy. Sol arqyly handyq bılik pen halyq arasyndaǵy tepe-teńdik saqtaldy.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaqtar qystan qalaı shyqqany týraly jazǵan edik.