Qazaq jylqyny qalaı emdegen: dala veterınarııasynyń qupııasy
ASTANA. KAZINFORM – Qazir mal aýyrsa, veterınar shaqyryp, qajetti dárisin berip, em-dom jasatady. Al veterınarııa áli qalyptaspaǵan zamanda qazaq halqy jylqy malyn qalaı emdegen? Súıegi synsa ne býyny shyqsa, qalaı ornyna salǵan? Kazinform tilshisi erterektegi jylqy túligin emdeý isiniń syry men dala veterınarııasynyń tájirıbesin zerttedi.
Maldyń jaıyn baqqan biledi
Kóshpeli jurt úshin jylqynyń orny bólek bolǵan: minse – kólik, soısa – azyq. Sondyqtan jylqyny baptaý, aýrý-syrqaýyn emdeý, jaraqat alsa, aıaqtan turǵyzý malshynyń kúndelikti mindetine aınalady.
Qonaqbaı Turymtaevtyń aıtýynsha, buryn mal emdeıtin adamdardyń bári birdeı arnaıy oqý oqymaǵanymen, tórt túliktiń minez-qulqyn, aýrýdyń syrtqy belgilerin jaqsy bilgen. Maldyń júrisine, tynysyna, otqa tábetine qarap, densaýlyǵyndaǵy ózgeristi ańǵarǵan. Al em-dom jasaýǵa mashyqtanǵan adamdardyń arasynda otashylar men synyqshylardyń orny erekshe bolǵan.
– Maldyń jaıyn biletin adam onyń qalaı júrgeninen, qalaı jatqanynan, jemdi qalaı jeıtininen-aq jaǵdaıyn ańǵarady. Qaı kezde aýyrǵanyn, qalaı kútip, qandaı azyq bergen durys ekenin tájirıbesine súıenip sheshken. Munyń bári malmen birge júrip, jyldar boıy jınaǵan bilim ǵoı, – deıdi maman.
Burynǵy mal emshileri aýrýdy tek jalpy belgisine qarap qana qoımaı, deneniń qaı tusy zaqymdanǵanyna da mán bergen. Jylqynyń kózine aq túsip, kórýi nasharlasa, noǵala degen. Ókpe aýrýlaryn qara ókpe dep ataǵan. Aıaqtyń jaraqatyn da ózinshe ajyratyp, býynnyń taıǵanyn, súıektiń synǵanyn nemese ıyq pen jaýyrynnyń shyqqanyn anyqtaǵan.
Degenmen tarıhı ataýlardyń bári qazirgi veterınarııadaǵy dıagnozdarmen dál kele bermeıdi. Halyqtyq ataýlar kóbine aýrýdyń syrtqy belgisine nemese maldyń minez-qulqyndaǵy ózgeriske qaraı qalyptasqan.
Dala dárihanasy
Erte zamanda mal emshileri shıpaly ósimdikterden dári jasaǵan. Jýsan, arsha, adyraspan, mııa tamyry, tal qabyǵy sekildi shópterdi ártúrli em-domǵa paıdalanǵan. Keıbirin qaınatyp bergen, endi birin usaqtap, maımen aralastyrǵan nemese tunba ázirlegen.
Qonaqbaı Turymtaevtyń aıtýynsha, ósimdikterdiń qasıetin taný, olardy mezgiline qaraı jınap, qajet kezinde qoldaný mal emdeý isiniń ajyramas bóligi bolǵan. Sonymen qatar qospa ázirlegende maıdyń túrine de mán bergen.
– Mııa tamyryn, taldyń qabyǵyn, adyraspandy qoldanǵan. Keıbir shópti usaqtap, maldyń ish maıymen aralastyryp, qospa jasaǵan. Qoıdyń, jylqynyń maıyn da paıdalanǵan. Árqaısysyn ózine qaraı jaratyp, burynnan qalyptasqan tásilmen emdegen, – deıdi ol.
Maldyń jaraqattanǵan nemese irińdegen jerine tuzdy sýǵa malynǵan mata basý da kezdesken. Keıde tuzdyń on paıyzdyq eritindisin daıyndap, matany soǵan malyp, jaranyń ústine kompress retinde qoıǵan. Al ósimdik maıy men basqa da qospalardy jaranyń sıpatyna qaraı paıdalanǵan.
Jylqynyń tuıaǵy zaqymdanǵanda keıbir emshiler jaraǵa arnaıy qospa jaǵyp, syrtynan tańyp qoıǵan. Buǵan qosa qyzǵan temirmen kúıdirý tásili de bolǵan. Ony burynǵy mal emdeý tájirıbesinde jaraqat pen keıbir isikterge qatysty qoldanǵan.
Halyqtyq tájirıbede kóz aýrýlaryn emdeýdiń de ózindik joldary kezdesken. Qonaqbaı Turymtaevtyń aıtýynsha, jylqynyń kózine aq túskende shyq sýyn tamyzǵan. Al noǵalaǵa uqsas jaǵdaılarda kózdiń úshinshi qabaǵyna aralasqan. Qazir mundaı ózgeristerdiń sebepteri veterınarııalyq tekserý arqyly anyqtalady, al buryn emshiler kóbine syrtqy belgisine qarap áreket etken.
Súıek salǵan synyqshylar
Jylqynyń aıaǵy jaraqattansa, ony qaıta aıaqtan turǵyzý ońaı bolmaǵan. Ásirese býynnyń taıǵanyn súıektiń synǵanynan ajyratý úshin tájirıbe qajet edi. Synyqshylar jaraqattanǵan tusty qolmen sıpap, aıaǵyn basýyna, isingen jerine qarap, zaqymnyń sıpatyn anyqtaýǵa tyrysqan.
– Býyn ornynan taısa, jylqyny jyǵyp, aıaǵyna arqan baılap, tartyp, burap ornyna salatyn. Al súıek synǵan jaǵdaıda kıizben orap, syrtynan tal shybyǵymen bekitken. Kıizdi jumsaq qabat etip salyp, shybyqty syrtynan gıps sııaqty oraǵan. Keıde jaraqattanǵan aıaqty joǵary kóterip, maldyń salmaǵyn túsirmeı ustaǵan, – deıdi Qonaqbaı Turymtaev.
Odan bólek, jylqyda bolatyn qasqyr tis (artyq tis) júgen salǵanda aýyzdyqqa tıip, jylqynyń mazasyzdanýyna sebep bolýy múmkin. Mundaıda arnaıy tásildi biletin adamdar tisti egep tastaǵan nemese qaǵyp alyp tastaıtyn bolǵan.
Qan alý men ish túıilýi
Burynǵy mal emdeý tájirıbesinde qan alý da bolǵan. Qonaqbaı Turymtaev maldyń tańdaıynan qan shyǵarý tásilin ózi kórip, qoldanǵanyn aıtady. Sol kezdegi túsinik boıynsha, bul maldyń kúıin jeńildetýge kómektesedi dep eseptelgen.
– Jylqy jemge qaramaı, aýzyndaǵy shópti túsirip, kúıis qaıyra almaı qalsa keıbireýler tańdaıynan qan alatyn. Aýyzyn ashyp, ústińgi tańdaıyn tilip, qan shyǵaratyn. Men ózim de sol tásildi qoldandym. Muny buryn qan irkilip qaldy degen túsinikpen baılanystyratyn, – deıdi ol.
Mamannyń aıtýynsha, keıbir jaǵdaıda jylqyǵa súlik salý da kezdesken. Ásirese baǵaly maldy aman alyp qalýǵa tyrysqanda, emshiler qolda bar amaldardyń bárin paıdalanǵan.
Al jylqynyń ishegi túıilgende jaǵdaı múlde kúrdeli. Mal mazasyzdanyp, artqy aıaqtaryn búgip otyra qalýy, jer tepkilep, aýnaýy múmkin. Mundaı belgilerdi tájirıbeli malshylar ishek shanshýymen baılanystyrǵan.
Qonaqbaı Turymtaevtyń aıtýynsha, buryn ishek túıilgen jylqyǵa ota jasaǵan adamdar da bolǵan. Olar maldyń ishin ashyp, túıilgen ishekti taýyp, ornyna keltirýge tyrysqan.
– Jaqsy otashylar ishektiń qaı tusy túıilgenin taýyp, ony jazyp, ornyna salǵan. Mundaıda qasynda kómekshileri bolǵan. Biri maldy ustasa, endi biri ota jasaıtyn adamǵa kómektesken. Qolda qazirgi qural-jabdyq bolmaǵandyqtan, munyń bári úlken tájirıbeni qajet etken, – deıdi ol.
Jeti jyldan beri jylqy ósirip júrgen Erkebulan Karmanov ta maldaǵy ishek túıilýin kezdestirgenin aıtady. Onyń sózinshe, jylqynyń mazasyzdanyp, qı tastaı almaı, qaıta-qaıta jata berýi maldyń jaǵdaıy nasharlaǵanyn ańǵartýy múmkin.
– Buryńǵy em-domdy qazir de qoldanamyn. Іshek shanshyǵan jaǵdaıda ótkir zatpen shemirshekten urý kerek dep eseptegen. Olaı jasamasa, mal ólip ketýi múmkin. Muny jylqyny eseńgiregen kúıinen shyǵaryp, qalpyna keltirý amaly retinde qoldanǵan, – deıdi Erkebulan Karmanov.
Aýrý maldy bólek ustaǵan
Dala veterınarııasynyń tájirıbesi tek dári berýmen nemese ota jasaýmen shektelmegen. Maldyń kútimi, azyǵy, sýy jáne ustaǵan orny da mańyzdy bolǵan.
Aýrý maldy tabynnan bólip, jeke qoraǵa ornalastyrý, jyly jerde ustaý, azyǵyn retteý sııaqty amaldar jasalǵan. Maldyń jaǵdaıyn baqylaý úshin ony basqa túlikpen aralastyrmaı, jeke kútken.
– Aýrý maldy bólek shyǵaryp, kútimin ózgertetin. Jyly jerge qoıyp, astyna tósenish tósep, sýyn, jemshóbin berip, jiti qadaǵalaıtyn. Qurt túsirgen kezde de maldy baqylaýda ustaǵan. Óıtkeni onyń jaǵdaıyn, ne bólingenin kórip otyrý kerek, – deıdi maman.
Maldyń azyǵyn birtindep ózgertý de burynnan kele jatqan tájirıbeniń biri.
– Qysta mal qý shóp jeıdi. Kóktemde kók shyqqanda, ony birden kóp jep qoısa, ishi ótýi múmkin. Sol sebepti buryn maldy eki saǵattaı jaıylymǵa shyǵaryp, qaıta qoraǵa kirgizip otyrǵan. Osylaısha jańa shópke aqyryndap úıretken. Maldyń jaıyn bilý degen osy, – deıdi Qonaqbaı Turymtaev.
Onyń aıtýynsha, maldyń kúıis qaıyrýy toqtap, jemge qaramaı qalsa, tábetin ashý úshin jas taldyń butaǵyn shaınatqan nemese tuz bergen. Mundaı áreketter maldyń as qorytýyn rettegen.
Eki mamannyń tájirıbesi maldy durys kútý jáne aýrýdyń belgisin erte baıqaý mańyzdy ekenin ańǵartady. Buryn bul bilim kóbine kúndelikti tájirıbeden qalyptassa, qazir ony ǵylymı zertteý men veterınarııalyq medıtsına tolyqtyryp otyr.
Jylqyny emdeýdiń kóne tásilderin bilý ótkendi qyzyqtaý úshin ǵana qajet emes. Ol kóshpeli tirshilikte maldyń qadiri qandaı bolǵanyn, adamdardyń ony aman saqtap qalý úshin qandaı jol izdegenin kórsetedi.
Aıta keteıik, buǵan deıin asyl tuqymdy qoı sharýashylyǵynyń jaǵdaıyn jazǵan edik.
