Qazaq jerine deportatsııalanǵan halyqtar qandaı kásippen aınalysty

— Qazaq elinde ózge ult ókilderiniń qonystanýy qaı kezeńde bastaldy?

— HVIII–XIX ǵasyrlarda qazaq jerine, onyń ishinde elimizdiń batys aımaǵyna áskerı qyzmetke nemister kelse, polıaktar jer aýdarylyp, qonystandy. Kóp emes, birli-jarym ǵana boldy. Al XIX ǵasyrda Patsha úkimetiniń qonystandyrý saıasaty nátıjesinde Qazaqstan terrıtorııasyna orys, ýkraın sharýalary keldi. 1930-1940 jyldardaǵy deportatsııaǵa keler bolsaq, sol kezde KSRO jáne odan tysqary jerlerdegi halyqty bir aımaqtan ekinshi aımaqqa kúshtep jer aýdarý saıasaty iske asty. Sebebi 1922 jyly Keńes Odaǵy qurylyp, el dıplomatııalyq ızolıatsııada qaldy. KSRO kóptegen eldi dushpany sanaǵan edi.

Al 1930 jyldardyń ekinshi jartysynda halyqaralyq qatynastar shıelenise tústi. Keńes Odaǵyna Germanııa, Italııa jáne Qıyr Shyǵys tarapynan qaýip tónedi degen jeleýmen deportatsııalaý júredi. Eń aldymen Qıyr Shyǵystaǵy kárister jer aýdaryldy. Sol jerde burynnan turyp kele jatqan káristerdi senimsiz halyq dep sanap, Orta Azııa elderine kóshire bastady. 1937 jyldyń 21-tamyzy kúni KSRO Halyq komıssarlary keńesi asa qupııa buıryqty shaǵardy. Onda «Qıyr Shyǵys ólkesindegi shekaralyq aýdandardan káris turǵyndaryn kóshirý týraly» qaýlysy qabyldandy. Maqsat — japon barlaýshylarynyń Qıyr Shyǵys ólkesine enýip ketýiniń aldyn alý boldy. Kárister Ózbekstan men Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgen. ıAǵnı Japonııa ásker kirgizgen jaǵdaıda kárister kómektesýi múmkin dep tujyrymdy jeleý etken.

— Sol kezde qansha adam keldi?

— 1937 jyly Qazaqstanǵa 95 256 káris qonystandy. Naqtylasaq olar Almaty, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Batys Qazaqstan, qazirgi Atyraý, Qostanaı jáne Aqtóbe oblystaryna kóshirildi. Aqtóbege kelgen káristerdiń 80-90% sol kezderdegi Qarabutaq aýdanyna ornalasty. ıArmuhamedov sovhozynda 6 kolhoz qurylyp, oǵan 205 sharýashylyq ornalastyryldy. Sharýashylyq degenimiz — otbasy. Sol 6 kolhozdaǵy kolhozshylardyń jeke paıdalanýyna 781 bas, al jalpy qoǵamdastyqqa 1 636 bas mal beriledi.

Sonymen birge káristerge shabyndyq pen egistik jer bólindi. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Qyzylordaǵa qonystanǵan káristerdiń bir bóligi Aqtóbe jerine jiberilgen. Sonda Aqtóbe jerine 535 otbasy, 2054 adam keldi. Deportatsııalanǵan halyqtardyń saıası-quqyqtyq jaǵdaıy shekteýli edi. Belgilengen aýyldan shyǵýǵa ruqsat joq jáne qatań baqylaý júrdi. Balalar mektepke barǵanymen, tehnıkým, joǵary oqý oryndaryna jiberilmedi. Senbegen, únemi kózden tasa qylmaı ustaǵan. 1939 jyldyń 1-qańtardaǵy málimet boıynsha Aqtóbe oblysy aýmaǵyna 818 káris otbasy qonystanǵan. Onyń teń jartysy 4 kolhozǵa biriktirildi, 352 otbasy túrli uıymdar men mekemelerge jumysshy jáne qyzmetker retinde jiberildi.

— Aqtóbe jerine kelgen káristerdiń mekeni Qarabutaq ekeni tarıhı derekterde aıtyldy. Sonymen birge káristerdiń ózderi de sol mekendegi ómiri týraly estelikterin jıi bólisip otyrady. Al polıaktardyń kóshi qaı kezde bastaldy?

— 1942 jyldyń basynda Aqtóbe oblysynda 24 myńǵa jýyq arnaıy qonystanýshy boldy. Onyń ishinde 6 200 polıak, 5 364 moldavan, 9 356 nemis jáne Astrahan men Qyrymnan 3 000 adam kelgen. Polıaktar qalaı qonystandy? Birinshiden, Polshamen shekaralas jatqan Ýkraınadaǵy polıaktar kúshten kóshirildi. Ekinshiden, 1939 jyly tamyzda KSRO Syrtqy ister halyq komıssary V. Molotov pen Germanııa Syrtqy ister mınıstri I. Rıbbentrop kelisimsharty bolady. Keńes Odaǵy men Germanııa Shyǵys Eýropany, ıaǵnı Polsha men Baltyq elderin bólisedi. Keńes Odaǵy Polshanyń shyǵys aımaǵyn ózderi ıelenetinin, qalǵanyn Germanııa basyp alatynyn aıtady. 1939 jyly qyrkúıekte soǵys bastalyp, Germanııa Polshaǵa shabýyl jasaıdy.

Sol ýaqytta KSRO da soǵys ashyp, Polsha terrıtorııasy ekige bólinedi. Mine sol terrıtorııadaǵy polıaktardy senimsiz halyqqa sanap, kúshtep qonys aýdarady. Sóıtip 1940 jyly asa qupııa qaýly shyǵyp, Ýkraına men Belorýstiń batys oblystarynan 60 667 adam kóshirildi. Olar Aqtóbe, Aqmola, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Semeı oblystaryna ornalastyryldy. Aqtóbege 7 092 polıak keldi. Qýǵyn-súrgin aıaqtalǵan soń birqatar ulttyń quqyǵy qalpyna keltirilip, olar atajurtyna oralady. Kárister men polıaktardyń bir bóligi Qazaqstanda turaqtap qaldy. Al nemister eline oraldy. Táýelsizdik jyldary eń birinshe eline jappaı kóshken de nemister boldy.

— Nemis halqy qalaı deportatsııalandy?

— Edil boıyndaǵy nemisterdiń kóshirilýi Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa tikeleı baılanysty boldy. Negizi Edil boıyn qonystanǵan nemister degenimiz HІH ǵasyrda sol jaqqa barǵan orys sharýalary edi. Fashısterge qosylyp, qarsy soǵysady degen jeleýmen bir túnde deportatsııalandy. Jarlyq 1941 jyly shyqqan. «Edil boıy nemisteriniń arasynda myńdaǵan dıversanttar men tyńshylar bar. Olar Germanııanyń dabyly boıynsha Edil boıy jáne oǵan shektes aýdandarda jarylystar júrgizýi múmkin» dep kóshirdi. Qazaq jerine qonys aýdarylǵan taǵy bir etnos — kavkaz halyqtary. Sheshen-ıngýsh, qarashaı halyqtary keldi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde bul terrıtorııany nemister basyp alyp, qorshaýda bolady. Jaý áskeri keri sheginip, jerdi azat etken soń senimsizdik uıalap, halyqty kóshirgen eken.

1944 jyly naýryzdaǵy derekke súıensek, 20 309 adam kóshirilip ákelingen. Olar jergilikti kásiporyndarǵa, shahtaǵa jumysqa jiberildi. Shalqar aýdanynyń aýmaǵynda Shahta degen aýyl bar. Birer jyl buryn bir top sheshen kelip kelip, týyp-ósken jerin kórip ketti. Jalpy adamdardy Orta Azııa elderine, sonyń ishinde Qazaqstanǵa vagon-vagonǵa tıip jóneltken, jolda mert bolǵany da bar. Qazaq halqy óz basyndaǵy qıyndyqqa qaramastan jyly qarsy alyp, bir nandy bólisip jedi, balalardy baýyryna basty.

Degenmen deportatsııalanǵan adamdardy ornalastyrý kezinde birqatar qıyndyq bolǵany ras. Olarǵa úı tabý, mektepke ornalastyrý talaby keıde oryndalmady. Máselen Aqtóbe oblysynda 268 turǵyn úıdiń ornyna tek 162-i sanylǵan. Barlyǵy 23 sharýashylyq salynýy tıis bolsa, tek jeteýiniń qurylysy júrgizilgen. Mektep qurylysy ýaqytyly aıaqtalmaı kárister beıimdelgen ǵımarattarda oqydy. Kárister jergilikti basshylyqqa azyq-túlik, qarjy tapshylyǵy týraly aıtyp, shaǵym da jazǵan eken sol kezderi. Negizi aýylǵa ornalasqandary mal jáne egin sharýashylyǵymen aınalysqan, qalada ónerkásipte jumys istedi.

— Ózge ult halqyn qazaq jerine deportatsııalaý qujattary qaıda saqtalǵan?

— Almaty, Aqtóbe arhıvterinde sol málimet bar. Derekter qupııa emes. Arhıv elimiz táýelsizdik alǵan soń ashyldy. Al deportatsııalanǵandar arasyndaǵy repressııaǵa ushyraǵandar jaıyndaǵy málimet áli de qupııa saqtalady.

Aıta keteıik, bolgarlardyń mýzeı úıi jumys istep tur. Munda bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn munda myńǵa jýyq bolgar kóship kelgen.