Qazaq jerindegi tarıhı eskertkishter: Qoja Ahmet ıAssaýı kesenesi

Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

Qoja Ahmet ıAssaýı kesenesi - ortaǵasyrlyq sáýlet óneri eskertkishi. Túrkistan qalasynda ornalasqan. 1396-1399 jyldary Ámir Temirdiń buıryǵymen Qoja Ahmet ıAssaýı qabiriniń basyna turǵyzylǵan. Kóptegen jazba derekterge qaraǵanda, bolashaq qurylystyń jobasyn jasaýda Ámir Temir tikeleı ózi qatysyp, negizgi ólshemderdi anyqtaǵan kórinedi. Kesene - úlken portaldy-kúmbezdi memorıaldyq qurylys. Arhıtektýralyq jergilikti dástúrdi jete meńgergen parsylyq sheberlerdiń jobasy qurylysqa negiz etip alynǵan. Kesene ońtústik-shyǵystan soltústik-batysqa qaraı sozylyp jatyr. Eni - 46,5 m, uzyndyǵy - 65 m. Kúıdirilgen sharshy kirpishten órilgen. Kesene jobasynyń ereksheligi - onda Ortalyq Azııa sáýlet ónerinde buryn-sońdy ushyraspaǵan shatyr jabý tásilderi qoldanylǵan. Eskertkishte kúmbezdi, arkaly elementter mol. Sáýletshi-sheberler tek arkaly kúmbezdi júıeniń ózine san túrli ádisterdi qoldanǵan. Kesenede asa úlken portal (eni - 50 metrge jýyq, portaldyq arkanyń uzyndyǵy - 18,2 metr), birneshe kúmbez, 35 bólme bar. Ǵımarattyń bıiktigi 37,5 m. Syrtqy qabyrǵalardyń qalyńdyǵy - 1,8-2 m, qazandyq qabyrǵalarynyń qalyńdyǵy - 3 m. Qoja Ahmet ıAssaýı kesenesi meshit, medirese qyzmetin de atqarǵan. Keseneniń úsh qabyrǵasynyń ústińgi jaǵymen ótetin epıgraftyq frızde Quran Kárim súreleri men aıattary jazylǵan. Jazýlar kógildir qyshpen órnektelgen. Jazýlardan «Alla», «Muhammed», «O, jarylqaýshy», «Bılik Allada», «Alla meniń ámirshim», «hıjranyń 800 jyly» degen sózderdi oqýǵa bolady. Qoladan soǵylyp, altyn, kúmis jalatylǵan esik tutqalary men alty shyraǵdan da sáýlet óneriniń injý-marjandarynyń qataryna jatady. Bularda ony jasaýshy ısfahandyq sheber Tadj ád-Dın Izeddınniń esimi jazylǵan. Qola shyraǵdandaǵy jazýlar hıjranyń 799 jyly 20-ramazanynda jasalǵandyǵyn kórsetedi. Búkil qurylystyń maǵynalyq kindigi - qabirhana ortasynda Qoja Ahmet ıAssaýıge qulpytas qoıylǵan. Qabirhana esigi juqa temirmen qaptalyp, oǵan altynmen jazýlar túsirilgen. Kesene meshitiniń 16 terezesi, qos qabat kúmbezi bar. Meshittiń batys jaq qabyrǵasyna Mekkedegi Qaǵba ispetti 3,5-2,5 metrlik mozaıkalyq mıhrab ornatylǵan. Keseneniń ońtústik-batys jaǵyndaǵy Allaǵa qulshylyq etýge arnalǵan jer asty ǵıbadathanalary ıAssaýıdiń tiri kezinde jasalyp, keıin qaıta jańǵyrtylǵan. 16 ǵasyrdan kesenede jáne onyń tóńireginde qazaq halqynyń ataqty adamdary (Jolbarys han, Esim han, Abylaı han, Qaz daýysty Qazybek bı, Jánibek batyr, t.b.) jerlene bastady. 19 ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Qoqan bıleýshileri kesenege jóndeý jumystaryn júrgizip, onyń tóńiregine qamal-bekinister salýdy qolǵa aldy. 1864 jyly Túrkstan qalasyn jaýlap alǵan Reseı otarshylary zeńbirekpen atyp, keseneniń 11 tusyna zaqym keltirdi. 19 ǵasyrdyń sońyna qaraı Qoja Ahmet ıAssaýı kesenesi tarıhı-mádenı mura retinde ǵylymı turǵydan zerttele bastady. 1978 jyly qyrkúıekte Qoja Ahmet ıAssaýı respýblıkalyq murajaıy ashyldy. 1989 jyly tamyzdyń 28-inde Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń sheshimimen «Áziret Sultan qoryq-murajaıy» uıymdastyryldy. Túrkııa elimen aradaǵy kelisim boıynsha júrgizilgen ǵımaratty qalpyna keltirý jumystary 2000 jyly aıaqtaldy. 2003 jyly maýsymda Parıjde ótken ıÝNESKO-nyń 27-shi sessııasynda Qoja Ahmet ıAssaýı kesenesi dúnıejúzilik mádenı muralar tizimine engizildi.

Derekkózi: Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy, 6 tom