Qazaq jerindegi tarıhı eskertkishter: Han ordasy

Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

Han ordasy - Qaraǵandy oblysy Ulytaý aýdanynyń ortalyǵynan soltústik-batysqa qaraı on segiz shaqyrym jerde tep-tegis jazyq dalada úıindisi saqtalǵan asa mańyzdy tarıhı eskertkish. Qarakeńgir ózenine qaraı Aqsaı jylǵasynyń quıar tusyndaǵy múıiste, Qaratal ózeniniń sol jaǵalaýynan bir shaqyrym jerde ornalasqan. Tórt buryshty qurylystyń uzyndyǵy 150 metr, eni 90 metr shamasynda. Bir-birimen japsarlastyra salynǵan, arasynan sý aǵatyn or ótetin eki bólikten turady. Úıindi buryshtarynyń barlyǵy bıik, ári endileý. Olardyń saqshy-qaraýylshylarǵa arnalǵan munara ekendigin baıqaýǵa bolady. Syrtynan qazirgi ólshemderi boıynsha jalpaqtyǵy 5-7 metr, tereńdigi 1,4 metr ormen jáne jalpaqtyǵy 5 metr, bıiktigi 1,2 metr jaldarmen kúsheıtilgen tikburysh pishindes, qalanyń qabyrǵalarynyń uzyndyǵy 67,5-72 metr. Ýaqyt óte kele shógip, qazir dıametri 10-12 metr, bıiktigi 2-2,3 metr tóbeshik túrinde saqtalǵan qaraýyl munaralary buryshtarynda jáne ár qabyrǵanyń ortasynda ornalasqan. Ońtústik-shyǵys qabyrǵadan eni 4,5 metr bolatyn qala qaqpasy shyǵarylǵan. Tórtburysh tóbeshik túrinde saqtalǵan tsıtadel qalanyń soltústik buryshynda ornalasqan. Qazbalar barysynda qabyrǵalardy, jaldar men qaraýyl munaralaryn turǵyzýda jalpaq tastar, usaq qıyrshyq pen balshyq keńinen qoldanylǵany anyqtaldy. Qurylymy boıynsha tsıtadel úsh kameraly, eki munaraly jeke bekinis ispettes. Ol óziniń eki qabyrǵasymen qalanyń soltústik buryshyna japsarlasa salynyp, ormen jáne jalmen bólingen. Topografııalyq, tıpologııalyq erekshelikteri, tabylǵan qysh ydystar sııaqty zertteý derekterin saraptaı kele, ǵalymdar qalanyń ómir súrgen ýaqytyn 9-11 ǵasyrlarǵa merzimdedi jáne bul eskertkishtiń ortaǵasyrlyq oǵyzdar mádenıetine jatatynyn dáleldegen. Tabylyp otyrǵan qoldan ılengen qysh ydystardyń naqty erekshelikteri Tómengi Syr, Otyrar ólkesindegi oǵyz eskertkishterine jáne etnomádenı turǵydan oǵyzdarǵa jaqyn turatyn qıyrdaǵy Don alqaptaryndaǵy pecheneg, túrki, hazar taıpalarynyń jádigerlerine uqsaıdy. Don alqaptaryna atalǵan jurttardyń shyǵystan, onyń ishinde Qazaqstan ólkelerinen barǵanyn eskergen jáne Syrdarııa oǵyzdarynyń derekterin keńinen qarastyrǵan J.Smaıylov Ulytaý óńirinen tabylyp otyrǵan oǵyz qyshynyń áýeli osy Ortalaq Qazaqstanda qalyptasqany, sosyn basqa ólkelerge taraǵany jaıly pikirdi usyndy. Eskertkishke baılanysty ǵalymdar qundy izdenister júrgizgen. Sonymen qatar 1980-1990 jyldary arnaıy qazbalar júrgizgen J.Smaıylovtyń zertteýleri óte mańyzdy. Akademık Álkeı Haqanuly Marǵulan óz zertteýlerinde Han ordasyn ІH-HІІІ ǵasyrlarda qorǵanys úshin turǵyzylǵan qamal-bekinister tobyna jatqyzady.

Derekkózderi: Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy, 9-tom; Q.Ahmetov, «Ulytaý», «Meniń Otanym - Qazaqstan» serııasy