Qazaq jerindegi tarıhı eskertkishter: Aısha bıbi kesenesi

Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

ıÝNESKO sarapshylarynyń baǵalaýynsha ón boıy órnekpen órilip, aıshyqpen kómkerilgen jáne 60-tan astam túrli oıýlarmen bezendirilgen terrakot kirpishter syrtqy japsyrma emes, qabyrǵalyq materıal bolyp órilgen álemdegi jalǵyz mura Aısha bıbi kesenesi - ortaǵasyrlyq sáýlet óneri eskertkishteriniń biri. 12 ǵasyrda salynǵan. Jambyl oblysynyń Jambyl aýdany Aısha Bıbi aýylynda ornalasqan. Kesene qurylysyn 1897 jyly V.Kallaýr, 1938-1939 jyldary A.Bernshtam bastaǵan KSRO ǴA Qazaq fılıalynyń tarıh jáne materıaldyq mádenıet ekspedıtsııasy, 1953 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń ekspedıtsııasy zerttegen.

Aısha Bıbi tarıhtan belgili Qarahannyń áıeli. Kúmbezdi sol Qarahan (Áýlıe ata) saldyrǵan. Biraq keseneni salǵan sáýletshi týraly naqty derek joq. Pishini sharshylanyp bitken, aýdany 7,6 h 7,6 metr, buryshtary baǵana tireýler arqyly kóterilgen. Kesene ortasynda qulpytas (3 h 1,4 m) ornatylǵan. Batys jaq qabyrǵa men baǵanalar oıýly usaq plıtkalarmen qaptalǵan. Qabyrǵanyń ortasynda súıir arkaly tekshe jasalǵan. Tekshe betteriniń qabyrǵaǵa ulasar tusy shaǵyn baǵanalarmen sándelgen. Bul baǵanalardyń joǵary jaǵy kógeris órnekpen áshekeılengen myǵym blok bolyp keledi. Buryshtaǵy baǵanalar kógeris órnekti juqa kirpishpen órilgen beldeý arqyly ásemdelgen. Aısha bıbi kesenesiniń irgetasynan bastap eseptegende 3,4 bıiktikte baǵanalarǵa arab árpinde jazýy bar beldeý júrgizilgen. Solardyń birinde «kúz, bulttar, dóńgelengen dúnıe...» degen sózder jazylǵan. Kesene qabyrǵalary (qalyńdyǵy 80 sm) úsh bólikten: kúıdirilgen kirpishten qalanǵan ishki jaǵynan, oımysh áshekeıli plıtalarmen qaptalǵan syrtqy jaǵynan, sonymen birge saz balshyqpen jáne jaramsyz plıtkalardyń synyqtarymen toltyrylǵan qabyrǵa ortasyndaǵy keńistikten turady. Qabyrǵalar men baǵanalar beriktigin arttyrý úshin qabyrǵanyń ishki jaǵyna arsha aǵashynan arqalyq qoıylǵan. Kesene qabyrǵalarynyń syrtqy beti artqy jaǵyndaǵy synalarymen bekitilgen oımysh usaq plıtalar arqyly bezendirilgen. Usaq plıtalardyń shyrmaýyq órnegine 60 túrli áshekeı qoldanylǵan. Qashaýmen úńgip jasalǵan bul oıýlar bir-birimen qııýlasyp, keseneniń maqsatyna laıyq sáýlettik sıpat, kompozıtsııalyq sheshim tapqan. Kesene qurylysynan Temir dáýirindegi sáýlet ónerinde úlken oryn alǵan portaldy-taqtaly dástúr aıqyn ańǵarylady.

Aısha bıbi - shamamen 11-12 ǵasyrlarda ómir súrgen arý qyz. Aısha bıbi eline saparlap kelgen Qarahanmen júzdesip, bir-birin unatady. Alaıda tutqıyldan elin jaý shapqanyn estigen Qarahan dereý eline attanady. Ýádeli kezde habar bolmaǵan soń, alańdaǵan Aısha bıbi «Kúıeý jigit eline baryp, bir habaryn bileıin, aman bolsa aldyńyzǵa kelip aq batańyzdy alyp qosylarmyz», dep ákesinen ruqsat suraıdy. Biraq qyz ákesi kelisimin bermeıdi. Úsh ret ótinip, meseli qaıtqan Aısha bıbi 40 qyz joldas ertip, Qarahannyń eline óz betimen attanady. El shetine taıaǵanda demalmaqshy bolyp sý boıyna toqtap jýynady. Sol kezde sáýkeleniń ishinde jasyrynyp qalǵan ýly jylan Aıshany basynan shaǵyp óltiredi. Qyzdardyń habaryn estip Qarahan da jetedi. Biraq Aısha tilge kelmeıdi. Eń bolmasa o dúnıede qosylaıyq dep Qarahan osy jerde Aıshamen nekesin qıdyrady. Kelin bolyp bosaǵa attamasa da ýádege berik Aıshanyń sońǵy demi óz qolynda shyqqanyna ári rıza, ári qusa bolǵan Qarahan Aısha bıbi qabiriniń ústine kúmbez turǵyzdyrady.

Aısha bıbi hıkaıasyn zerttegen tarazdyq jýrnalshy B.Ábildaev «Aısha bıbi» degen pesa jazdy.

Aısha bıbi kesenesi respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń tizimine engizilip, memleket qorǵaýyna alynyp, ıÝNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı mura tizimine engizilgen.

Derekkózi:

Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy, 1 tom