Qazaq jerindegi tarıhı eskertkishter: Arystanbab kesenesi

Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» tárizdi jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵulmattar berilek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

Arystanbab kesenesi - kóne Otyrar jerindegi sáýlet óneri eskertkishi. Bul kesene XI ǵasyrda ómir súrgen dinı kóripkel Arystan bab mazarynyń ústine salynǵan. Keseneniń birinshi qurylysy XIV-XV ǵasyrǵa jatady. Sol qurylystan kesilgen aıvan tizbekteri qalǵan.

XVIII ǵasyrda kóne mazardyń ornynda jer silkinisinen keıin eki kesilgen aǵash tizbekke tirelgen aıvanmen salynǵan eki kúmbezdi qurylys ornatylǵan. XVIII ǵasyrda qurylys qıratylyp, frız jazbalary boıynsha 1909 jyly qaıta salynǵan. 1971 jyly joǵary deńgeıdegi grýnt sýlary saldarynan meshit qulatylyp, qaıta ornatyldy. Qurylys alebastr eritindisinde kúıdirilgen kirpishten qabyrǵanyń syrt jaǵyna salynǵan. Sodan beri alǵashqy salynǵan oıý órnekter saqtalynǵan. Qazirgi kezde Arystan bab mazary ústinde 30h13 metr aýmaǵy bar kesene tur. Kesene dálizhana, meshit, qujyrahana, azan shaqyratyn munara sııaqty jeke bólmelerden quralǵan. Keshenniń eń kóne bóligi qabirhana bolýy tıis. Qazir de onyń edeni basqa bólmelermen salystyrǵanda edáýir bıik .

Tarıhı derekter boıynsha XII-XVIII ǵasyrlarda kesene birneshe ret qaıta salynyp, qaıta jańartylǵan. Qazirgi kezde bul kesene Ortalyq Azııadaǵy qajylyq mindetti óteıtin musylman kıeli jerleriniń biri bolyp sanalady.

Ańyz boıynsha Arystan bab Muhammed paıǵambardyń elshisi bolǵan. Bir kúni Muhammed paıǵambar óziniń shákirtterimen qurma jep otyrǵan edi. Bir qurma qaıta-qaıta ydystan qulaı berip, paıǵambar ishki daýysty estidi: « Bul qurma Sizden keıin 400 jyl aldaǵy ýaqytta týylatyn musylman bala Ahmetke arnalǵan». Sonda paıǵambar shákirtteri ishinen bul qurmany kim ıesine jetkizetinin suraıdy. Eshkim suranǵan joq. Paıǵambar suraqty qaıta qoıǵannan keıin, Arystan bab bylaı dedi: « Eger Siz Alla Taǵaladan 400 jyl surap berseńiz men bul qurmany ıesine jetkizemin». Halyq ańyzdarynan jáne jazba derekterine qaraǵanda («Rısolaı Sarem-Isfıjob» jáne Kýprılozada kitaby) Arystan bab Ahmet ıAssaýıdiń ustazy bolyp qurmany jetkizedi.

Qoja Ahmet ıAssaýı uly áýlıe men dinı kóripkel 1103 jyly týylyp 1166 jyly qaıtys bolǵan. Musylmandar ishinde Qoja Ahmet ıAssaýı Muhammed paıǵambardan soń ekinshi bolyp sanalady.

Arystan bab kesenesi - Qoja Ahmet ıAssaýıdiń ustazy jerlengen orny bolyp keledi. Ańyz boıynsha, o dúnıege keter aldynda Muhammed paıǵambar Arystan babqa amanat tasbıǵyn berdi, al ol 11 jastaǵy bala Qoja Ahmet ıAssaýıge usyndy. Arystan bab kesenesi janynda emdeý qasıetteri bar óte tuzdy sýly qudyq bar.

Ony ańyzdar boıynsha Q.A ıAssaýıdiń ustazy men jol bastaýshysy bolyp sanalady. Arystan bab XII ǵasyrda jerlengen. Jýyqtap sol kezde kesene de salynǵan. Bul saqtalǵan kesene XX ǵasyrdyń basynda jergilikti halyqtyń qarajatymen qaıta qalpyna keltirilgen. Birinshi bólmede Arystan bab ornalasqan, ekinshisinde - shákirtteri Hermet-baba, Qarǵa baba, Lashyn baba jerlengen.

Dáliz-qaqpa mańdaıshasyna mármár taqta qalanyp, betine hıjra boıynsha 1327 jyl, ıaǵnı sońǵy qurylys júrgen ýaqyt dep kórsetilgen.

Arystan bab kesenesi memlekettik qorǵaýǵa alynǵan.

Derekkóz:

Qazaqstan ulttyu entsıklopedııasy, 1 tom.