Qazaq-japon birlesken jobasy: elimizde jabaıy ósimdikterdiń genetıkalyq qory zerttelip jatyr

Qazaqstan men Japonııa ǵalymdary elimizdiń ósimdikteriniń genetıkalyq qoryn saqtaý jáne klımattyń ózgerýine tózimdi jańa sorttar shyǵarý maqsatynda birlesken ǵylymı jobany júzege asyryp jatyr. Bul bastama bes jylǵa shaqtalǵan. Soltústik Qazaqstan oblysynda segiz kúndik ekspedıtsııa barysynda ondaǵan qundy ósimdik úlgisi alyndy. Zertteý barysynda jabaıy qaýyn, qarbyz jáne sábizdiń sırek kezdesetin túrleri de tirkelgen.

Joba byltyr Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty men Japonııanyń Ulttyq agrarlyq zertteýler uıymy (NARO) arasynda qabyldanǵan kelisim aıasynda qolǵa alyndy. 

Qazaqstan ósimdikter dúnıesine baı elderdiń biri sanalady. Respýblıka aýmaǵynda 6 myńnan astam ósimdik túri ósedi. Onyń 500-ge jýyǵy - endemık, ıaǵnı álemniń eshbir jerinde kezdespeıtin túrler. Al shamamen 400 ósimdik qazir memleket qorǵaýyna alynǵan.

Byltyr zertteý jumystary elimizdiń ońtústik óńirlerindegi baý-baqsha daqyldaryna baǵyttalsa, bıyl ekspedıtsııa Soltústik Qazaqstannyń jabaıy ósimdikterine arnaldy. 

Japonııanyń Ulttyq agrarlyq zertteýler uıymynyń (NARO) aǵa ǵylymı qyzmetkeri Tomohıro Kakızakıdyń aıtýynsha, ekspedıtsııa barysynda jınalǵan materıaldardyń ǵylymı qundylyǵy óte joǵary.

- Ekspedıtsııa barysynda biz 50 qundy genetıkalyq resýrsty jınaı aldyq. Bul kórsetkish josparlanǵan 70 úlgige jetpese de, biz jetkilikti kólemde baǵaly materıaldar jınadyq. Osy sapar barysynda Qazaqstannyń tabıǵaty men ósimdik áleminiń baı ártúrliligi bizdi erekshe tańǵaldyrdy, - dedi japonııalyq ǵalym.

Jalpy sońǵy úsh ǵasyrda álemde 600-den astam ósimdik túri joıylyp ketken. Buǵan orman alqaptarynyń qysqarýy, jerdi shamadan tys ıgerý, ýrbanızatsııa, klımattyń ózgerýi jáne qorshaǵan ortanyń lastanýy sebep bolǵan. 

Ekspedıtsııa kezinde jınalǵan tuqymdar men ósimdik úlgileri arnaıy genetıkalyq qorda saqtalady. Keıin olardyń DNQ-syna taldaý júrgizilip, aýyl sharýashylyǵyna qajetti paıdaly qasıetteri anyqtalady. 

Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri Áıip Ysqaqovtyń aıtýynsha, klımattyń ózgerýi jańa aýrýlar men zııankesterdiń kóbeıýine áser etip otyr.

- Bizdiń maqsatymyz - aýrýlar men klımattyq ózgeristerge tózimdi jańa sorttar shyǵarý. Ol úshin tabıǵı jaǵdaıda ósetin uqsas ósimdikterdiń genetıkalyq áleýetin zertteımiz. Jınalǵan tuqymdar Japonııada da zerttelip, olardyń paıdaly genderi anyqtalady, - deıdi Áıip Ysqaqov. 

Tokıo aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetiniń professory Sakı Ioshıdanyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy jergilikti jáne jabaıy ósimdik túrlerin joıylyp ketpeı turyp jınaýǵa, sondaı-aq olardyń genetıkalyq resýrstaryn Qazaqstan men Japonııa arasynda saqtap, ózara almasýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan birneshe kókónis daqyldarynyń shyqqan otany jáne genetıkalyq ártúrliligi joǵary el bolǵandyqtan zertteý nysany retinde tańdaldy.

- Biz sondaı-aq Mıanma, Laos jáne Vetnam sııaqty Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde, sondaı-aq Ózbekstan men Qyrǵyzstan sııaqty Ortalyq Azııa elderinde kókónis daqyldarynyń genetıkalyq resýrstaryn jınadyq. Aldyńǵy jobalar barysynda jınaqtalǵan bilim men tájirıbe bizge Qazaqstandaǵy zertteý jumystaryn tıimdi júrgizýge kómektesip jatyr, - deıdi Sakı Ioshıda. 

Ǵalymdardyń aıtýynsha, joba qysqa merzimde ekonomıkalyq nátıje berýdi kózdemeıdi. Alaıda uzaq merzimdi perspektıvada aýrýlarǵa, zııankesterge jáne klımattyń ózgerýine tózimdi jańa sorttar shyǵýy múmkin. Bul óz kezeginde azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtyp, aýyl sharýashylyǵynyń turaqty damýyna negiz qalaıdy.

Buǵan deıin ǵalymdar Darvınniń jyrtqysh ósimdik týraly gıpotezasyn 150 jyldan keıin dáleldegenin jazǵan edik.