Qazaq tiliniń tsıfrlyq dáýirdegi bolashaǵy qandaı

Bul úderistiń negizgi draıverleriniń biri – jasandy ıntellekt tehnologııalary. OpenAI kompanııasynyń qarjy dırektory Sara Fraıardyń aıtýynsha, ChatGPT-di apta saıyn 900 mıllıonnan astam adam paıdalanady, al kóptegen qoldanýshylar úshin JI-men alǵashqy tájirıbe dál osy platformadan bastalady. Osy úrdispen qatar Qazaqstan da jasandy ıntellektini belsendi qoldanatyn elderdiń qataryna qosylyp otyr.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń derekterine sáıkes, Qazaqstan JI qoldaný deńgeıi joǵary alǵashqy 30 eldiń ishinde. Qoldanýshylar neırojelini kóbine mátin jazý, aqparat izdeý jáne praktıkalyq tapsyrmalardy oryndaý úshin paıdalanady.

Mamandardyń boljamynsha, aldaǵy ýaqytta jasandy ıntellekt qazaq tilinde erkin jumys isteıtin deńgeıge jetedi. Osy baǵytta «Álem LLM» atty jańa tildik modeli ázirlendi. Ol 148 mıllıard token kólemindegi derektermen oqytylyp, ulttyq tildik erekshelikterdi, mádenı kontekst pen termınologııany joǵary deńgeıde túsinýge beıimdelgen.

– Tildiń bolashaǵy tsıfrlandyrýǵa tikeleı baılanysty. Sondyqtan elimizdiń jetekshi tildik ınstıtýttary birigip, alǵashqy ulttyq tildik modeldi ázirledi, – degen bolatyn Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek.

Alaıda tildiń tehnologııalyq damýy tek tehnıkalyq sheshimdermen shektelmeıdi. Ol ǵylymı negiz ben lıngvıstıkalyq zertteýlerge tikeleı táýeldi.

Tsıfrlyq damý men ulttyq kod

A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljan qazaqstandyq lıngvıstıka jahandyq úrdisterge saı qarqyndy damyp kele jatqanyn aıtady. Sońǵy mańyzdy jetistikterdiń biri – 20-dan astam ishki korpýs negizinde jasalǵan qazaq tiliniń ulttyq korpýsy. Bul baza tildiń jaı-kúıin úlken derekter arqyly taldaýǵa múmkindik beredi.

– Instıtýt qazaq tiliniń mádenı erekshelikterine negizdelgen úlken tildik modelderdi ázirleýge qatysyp keledi. Bul rette frazeologızmder men maqal-mátelderge erekshe mán beriledi, – dedi Anar Fazyljan.

Lıngvıstıka pánaralyq baǵytta da damyp keledi. Áleýmettik lıngvıstıka, psıholıngvıstıka jáne lıngvıstıkalyq personologııa sııaqty salalar keńeıip otyr.

Mamannyń aıtýynsha, til adamnyń oılaý qabileti men mádenı deńgeıine tikeleı áser etedi. Sondyqtan balalardyń tildik ortasy men kontent sapasy erekshe mańyzdy.

– Qazaq tili búgingi tańda tek kommýnıkatsııa quraly emes, tsıfrlandyrý dáýirindegi ulttyq kodtyń negizgi bóligi bolyp qala beredi, – dedi ol.

Osy turǵyda mamandar gýmanıtarlyq ǵylymdardyń rólin kúsheıtý qajettigin atap ótedi, óıtkeni tildiń bolashaǵy onyń kúndelikti qoldanysyna tikeleı baılanysty.

Qazaq tili men balalar kontenti

Balalardyń medıa tutyný ádeti búginde tildiń bolashaǵyna tikeleı áser etetin mańyzdy faktorlardyń birine aınalyp otyr. Halyqaralyq derekterge sáıkes, 8 jasqa deıingi bala kúnine orta eseppen 2 saǵat 51 mınýt ýaqytyn ekran aldynda ótkizedi.

Osyǵan baılanysty damyǵan elder balalar kontentin ulttyq qundylyqtardy qalyptastyratyn strategııalyq qural retinde qarastyrady. Amerıka, Japonııa jáne Qytaı sııaqty memleketterde balalarǵa arnalǵan mýltfılmder men baǵdarlamalar arqyly patrıotızm, eńbekke qurmet jáne ulttyq bolmys sııaqty qundylyqtar júıeli túrde nasıhattalady.

Qazaqstanda da bul baǵytta birqatar ilgerileý baıqalady. Elimizde 2023 jyldan bastap sheteldik tanymal balalar arnalaryn qazaq tiline dýblıajdaý qolǵa alynyp, Nickelodeon jáne TiJi arnalarynyń mýltfılmderi qazaq tilinde kórsetile bastady. Sonymen qatar Balapan arnasy men Qazaq radıosy balalarǵa arnalǵan kontentti kezeń-kezeńimen arttyryp keledi. 2024 jyly 20-dan astam mýltfılm qazaq tiline beıimdelip, efırge shyǵaryldy.

Oǵan qosa Disney, Pixar jáne Sony stýdııalarynyń fılmderi de qazaq tiline dýblıajdalyp, keń aýdıtorııaǵa usynylýda. Bul bastamalar óńirlerde de sapaly kontentke qoljetimdilikti arttyrýǵa yqpal etip otyr.

Degenmen zertteýler balalarǵa arnalǵan tsıfrlyq kontenttiń sapasyna qatysty birqatar máselelerdiń bar ekenin kórsetedi. Qazaq tilindegi kontenttiń úlesi áli de tómen, al orys jáne aǵylshyn tilindegi materıaldar basym. Máselen, Instagram jelisinde taldanǵan 309 akkaýnttyń shamamen 30 paıyzy ǵana qazaq tilinde kontent usynady. Al TikTok-ta bul kórsetkish odan da tómen.

YouTube platformasynda jaǵdaı birshama jaqsyraq bolǵanymen, munda da balalarǵa arnalǵan kontenttiń sapasy men psıhologııalyq qaýipsizdigi tolyq talapqa saı deýge kelmeıdi. Taldaý tanymdyq vıdeolar bar ekenin kórsetkenimen, jas ereksheligine saı súzgiden ótken ári qaýipsiz kontenttiń úlesi jetkiliksiz.

Osy máselelerdi baǵamdaǵan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Nurbol Qudaıbergenov qazirgi tsıfrlyq orta balalardyń damýyna tikeleı yqpal etip otyrǵanyn atap ótedi.

– Elimizde halyqtyń úshten biri – balalar, naqtyraq aıtqanda, 18 jasqa tolmaǵandardyń sany 7 mıllıonǵa jýyqtaıdy. Olardyń aqparat tutyný tásili burynǵy býynnan aıtarlyqtaı erekshelenedi. Búginde 1997–2012 jyldary týǵan Z-urpaqty túsiný óz aldyna, 2012 jyldan keıin dúnıege kelgen alfa-urpaqtyń tanym-túsinigi tipti jańa tsıfrlyq ortada qalyptasyp jatyr. Osyǵan baılanysty balalyq shaq uǵymynyń ózi ózgerip barady. Tehnologııa bir jaǵynan múmkindik berse, ekinshi jaǵynan keri áseri qatar júr. Bul ózgerister balalardyń psıhıkalyq, fızıologııalyq jáne tanymdyq damýyna tikeleı yqpal etetini baıqalady. Sondyqtan balalarǵa arnalǵan sapaly, mazmundy qazaqtildi kontentti kóbeıtýdiń mańyzy zor, – dep sanaıdy spıker.

Qazaq tiliniń jańa kommýnıkatsııalyq keńistigi

Búginde áleýmettik jeli qazaq tilin nasıhattaýdyń jáne onyń qoldanys aıasyn keńeıtýdiń tıimdi alańyna aınalǵan. Ásirese TikTok platformasynda túrli etnos ókilderi qazaq tilinde erkin sóılep, kontenti arqyly memlekettik tildiń ortaq kommýnıkatsııa quraly retindegi rólin kórsetip keledi.

Osy baǵytta belsendilik tanytyp júrgenderdiń biri – belarýs ultynan shyqqan aktrısa Tatıana Týrlaı. Ol TikTok-ta ázilge negizdelgen beınerolıkteri arqyly keń aýdıtorııa jınaǵan. Dostarymen birge júrgizetin «Anonımdi orystar klýby» atty satıralyq aıdarynda Qazaqstandaǵy turmys erekshelikteri men mádenı ortaǵa beıimdelý taqyryptaryn jeńil formatta jetkizedi. Sonymen qatar jeke paraqshasynda qazaqtyń salt-dástúrleri, toı mádenıeti jáne ultaralyq dostyq taqyryptaryn kóterip, qazaq mádenıetine degen qurmetin kórsetip keledi.

Qazaq tilin dáriptep júrgen kontent jasaýshylardyń qatarynda Alekseı Lodochnıkov ta bar. Kópshilikke Qaıyqbaev esimimen tanylǵan ol balalar úıinde tárbıelenip, sol ortada qazaq tilin meńgergen jáne dombyra tartýdy úırengen. Onyń ómir joly qazaq tiliniń adamdardy jaqyndastyratyn jáne ártúrli mádenıetterdi biriktiretin mańyzdy qural ekenin aıqyn kórsetedi.

Áleýmettik jeli arqyly memlekettik tildi nasıhattap júrgenderdiń biri – qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi, bloger Altynaı Ótegenova. Onyń TikTok jelisindegi paraqshasyna 70 myńnan astam oqyrman jazylǵan.

– Basty maqsatym – qazaq tiliniń ásem ári baı til ekenin Qazaqstanda ǵana emes, basqa elderde de tanytý. Til úıretýdiń túrli ádisterin saralaı kele qazirgi kezeńde áleýmettik jeliler eń tıimdi qural ekenin túsindim. Óıtkeni olardyń yqpaly jyldan jylǵa artyp keledi. Alǵashynda qarapaıym sózderdiń aýdarmasyn, qysqa dıalogtar men kúndelikti ómirde qajet bolatyn sóz tirkesterin túsirdim. Keıin til úırenýdi oıyn elementteri arqyly qyzyqty etetin beınerolıkter daıyndaı bastadym. Qazir qyzyǵýshylar kóp, – deıdi Altynaı Ótegenova.

Bul úrdis oflaın formattaǵy bastamalarmen de ushtasyp keledi. Sonyń bir aıǵaǵy – elimizde túsirilgen qazaq tilin úırený týraly derekti fılm.

Týyndy Almatydaǵy «Batyl bol» til úırený klýbynyń jumysy men qazaq tilin meńgerýge talpynyp júrgen adamdardyń ómirine arnalǵan.

Kartınanyń avtory ári rejısseri – teleredaktor jáne stsenarıst Tatıana Shıshkına. Ol bul jobany óziniń jeke tájirıbesine súıene otyryp qolǵa alǵan.

– Jyldar boıy túrli syltaý aıtyp, tildi ózim úshin kúrdeli etip kórsettim. Keıin men sııaqty adamdardyń kóp ekenin túsindim. Fılmmen jumys barysynda bárimizdiń qateleskenimizge kózim jetti. Alekseı Skalozýbov negizin qalaǵan «Batyl bol» sóılesý klýbynyń jumysyn kórsetý arqyly taqyrypty ashtym, – deıdi Tatıana Shıshkına.

Joba 2024 jyly Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy uıymdastyrǵan pıtchıngten ótip, sarapshylar keńesiniń qoldaýyna ıe boldy.

Fılmde rejısserdiń jáne qazaq tilin úırenýge bel býǵan ózge qatysýshylardyń bir jarym jylǵa jýyq ýaqyttaǵy ómir joly kórsetiledi. Avtor ártúrli qalalardaǵy «Batyl bol» klýbynyń bólimshelerine baryp, túrli ortadan shyqqan adamdardyń tájirıbesin baqylaǵan. Týyndy adamnyń ishki kedergilerdi jeńýi, kózqarasyn ózgertýi jáne tildi jańa deńgeıde qabyldaýy sııaqty mańyzdy úderisterdi kórsetedi. Joba avtorlarynyń aıtýynsha, fılm halyqaralyq derekti kıno festıvalderinde kórsetilip, aldaǵy ýaqytta qazaqstandyq kórermenge usynylmaq.

Osy bastamalar bir ǵana úrdisti aıqyn kórsetedi. Qazaq tili búginde jańa damý kezeńine ótti. Memlekettik saıasat, ǵylymı zertteýler, balalar kontenti men tsıfrlyq platformalar bir baǵytta toǵysqan saıyn onyń qoldaný aıasy keńeıe túsýde.