Qazaq tiline qarsy Qazaqstanda bir adam joq - Nazarbaev

«Tilimizden, mádenıetimizden aıyryla jazdap, ábden qaımyǵyp qalǵanbyz, sol qorqynysh pen úreı bar, ásirese úlken býyndarda. Qazir qazaq tiline qarsy Qazaqstanda bir adam joq. Sondyqtan basty másele - bizdiń ózimizde, qazaqtarda. Qolǵa alyp, osy tildi jetildirý qajet. Mysaly, keıbireýlerdiń aıtatynyn bilemin, «Prezıdent barlyq jerde qazaqsha sóılemeı, ol bolmaıdy» deıdi. Eger de 100 ult pen ulys otyr, solardyń barlyǵy prezıdenttiń sózin túsinbese qalaı bolady?!», - dep jaýap berdi Elbasy tilshiniń tilge qatysty qoıǵan saýalyna.

«Sondyqtan men eki ese kóp jumys isteıtin adammyn. Oryssha da, qazaqsha da. Reseıdiń prezıdenti tek qana óz tilinde sóıleıdi, Amerıkaniki de óz tilinde sóıleıdi, Túrkııaniki óz tilinde sóıleıdi, men amalsyz eki birdeı tilde sóılep otyrǵan adammyn. Bul jaǵdaı máńgi solaı bolmaıdy, qazirdiń ózinde qazaqtyń sany 70 paıyzǵa jaqyndap kele jatyr. Men aıtqandaı, 2025 jylǵa deıin daıyndalyp, biz qazaqtyń tilin barlyq jerge engizýge jumys jasaımyz».

Prezıdent ózge tilderden ajyrap qalý durys emes ekendigin atap ótti.

«Qansha til bilseń, sonshalyqty mádenıettisiń. Biz qazaq, orys tili arqyly dúnıejúzi ádebıetine jol ashqan halyqpyz. Álemniń ǵylymyna jol ashyldy. Al endi aǵylshyn tili Joldaýdaǵy máselelerdi oryndaý úshin kerek. Nege aǵylshyn tili? Mysaly, aǵylshyn tilinde jańa medıtsınalyq teorııa ashyldy delik. Ol orys tiline aýdarylǵansha, keminde 5 jyl ketedi. Qazaq tiline aýdarýdy kútsek, qansha ýaqyt ketedi?! Eger ǵylym, mádenıet, aqparat orys tilinde júretin bolsa, barsha álem orys tilin meńgerer edi, eger qytaılyqtardan shyqsa, barlyǵy qytaı tilin biletin edi. Ol amalsyz solaı bolady. Biz sony qalaǵannan emes, erikkennen kóterip otyrǵan joqpyz, ol qajettilikten týyp otyr. Ony nasıhattaýdyń ózi de kerek emes, balalardyń barlyǵy oqyp jatyr. Olar mektep bitirgende, qazaq, orys, aǵylshyn tilderin biletin bolady. Barlyq qozǵalys osy baǵytta júrip jatyr, oǵan kúmán joq. Aqparat, aqparattyq tehnologııalar ǵalamat kúshpen ulǵaıýda, bizge úlgerip otyrý kerek. Ǵylym akademııasynyń sessııasyna qatystym jaqynda, «Ǵylym týraly» zańdy qabyldadyq, jastar ǵylymǵa bet bura bastaǵan. Ǵylym, jańalyq qalaı esepteledi, ǵylymı maqalanyń dáıeksóz retinde qoldanylýy bolýy kerek. Biz qazaqstandyq ǵalymdardyń materıaldarynan dáıeksóz keltirýde shetel basylymdarynda eń tómengi orynda kele jatyrmyz. Sebebi bizdiń ǵylymı materıaldar aǵylshyn tiline álsiz aýdarylady. Kórdińizder me, taǵy aǵylshyn tiline qajettilik týdy. Aǵylshyn tilin bilmeı, álemde keshe qandaı jańalyqtar, nendeı ashylýlar bolǵanyn bilmeı, qalaı dáriger bolýǵa bolady?! Bul qorlaý ǵoı. Aǵylshyn tilin bilmeı, qalaı ǵalym bolýǵa bolady?!», - dep atap ótti Elbasy.

«Bizdi qorshaǵan álem sondaı, 9-11 synyptarda, ýnıversıtetterde matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa pánderin tolyq aǵylshyn tilinde ótkizetindeı deńgeıge jetýimiz kerek. Bul - qajettilik. Damý qajettiligi. Eger biz damyǵan memleketterdiń qatarynda bolǵymyz kelse, olarmen teń bolý úshin, soǵan talpynýymyz kerek. Kadr tańdaý qıyndyǵy osynda. Nege men táýelsizdik jyldardyń basynda «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha jastardy shetelge, álemniń eń myqty ýnıversıtetterine oqýǵa jiberýge tyrystym?! 12 myń adam oqyp shyqty, qazirgi ýaqytta 50 myń adam sheteldiń túrli ýnıversıtetterinde bilim alýda. Olardyń ishinde 1 myńǵa jýyǵy Reseı ýnıversıtetterinde, qalǵandary ózge memleketterde, onyń ishinde ata-analary, kásiporyndar jibergenderi bar. Qazaqtyń tiline ol zııan keltiredi dep oılamaý kerek. Bilemin men, jazýshylardyń, aǵaıyndardyń aıtatynyn. Janymyz ashymaıdy dep aıtýǵa bolmaıdy ǵoı. Qazaqtyń mádenıet jyly dep qanshama mádenıet oshaqtaryn ashtyq. Qazir ýnıversıtetterde de qazaqsha sabaq beriletin boldy, biz eptep-eptep latınıtsaǵa kóshýimiz kerek», - dedi Memleket basshysy.

Elbasy, sonymen qatar, qazaq tilindegi shet tilderden engen termınderdi aýdarýdy qup kórmeıtindigin aıqyn bildirdi.

«Bizde 1600 sheteldik termınder bar. Sony qazaqtyń tiline engizip, qazaqtyń tilin baıytýdyń ornyna, bizdiń lıngvıstik komıssııa solardy neshe túrli etip aýdarady. Marqum Erkeǵalı Rahmadıev ólgeninshe aıtyp ketip edi, «men kompozıtor edim, sazger boldym endi» dep. Meniń pıanınomdy kúısandyq dep aýdarypty deıtin. Pıanıno degen - «Piano» emes pe, barlyq tilderde solaı ǵoı. Nege ony engizip, tilimizdi baıytpasqa. Tolyp jatyr sondaı sózder, balkondy qyltıma deıdi, paıyz dep aldyńyzdar, men paıyz degen sózdi qoldanbaımyn tipti, «percent» barlyq tilde de. Óz ishimizde memlekettik sóz, memlekettik til, memlekettik basqarý organdary óz tilimizde júretin bolady. Biraq oǵan asyǵystyq jasaýdyń esh qajettiligi joq. El ishinde sabyrlyq, ózara senimdilik, barlyq azamattardyń quqyqtaryn saqtaý, tilden, dinnen, mádenıetinen shektep jatqanymyz joq, barlyǵy óz kezegimen kele jatyr. Ár azamat óz mádenıetinde, óz tilinde bolsyn, bir-birine qysastyq jasamasyn», - dep atap ótti Prezıdent otandyq telearnalarǵa bergen suhbatynda.