Qazaq tarıhyndaǵy taǵdyrsheshti quryltaılar: Uly keńester sabaqtastyǵy
ASTANA. KAZINFORM – Ulttyq quryltaı qarsańynda qazaq memlekettiginiń qalyptasý kezeńderinde mańyzdy sheshimder qabyldanǵan quryltaılar tarıhyna toqtalýdy jón kórdik.
Quryltaı uǵymy jáne onyń tarıhı máni
Quryltaı – túrki-mońǵol áleminde erte zamannan qalyptasqan joǵary deńgeıdegi keńes, asa mańyzdy memlekettik máselelerdi sheshýge arnalǵan resmı jıyn. Túrki qaǵanaty dáýirinen bastap, keıin Shyńǵys han ımperııasynda Quryltaı uly han saılaý, el basqarý júıesin bekitý, áskerı joryq baǵyttaryn aıqyndaý, zań-josyq qabyldaý syndy túbegeıli sheshimder qabyldaıtyn negizgi saıası alań qyzmetin atqardy.
Shyńǵys han dáýirinde «Uly Quryltaı» memlekettiń eń joǵarǵy bılik organy sanaldy. Degenmen, 1259 jyly Móńke han qaıtys bolǵannan keıin jalpy mońǵoldyq quryltaı dástúri álsirep, árbir ulys óz ishindegi quryltaılar arqyly mańyzdy sheshimder qabyldaı bastady. XV–XVIII ǵasyrlarda bul dástúr túrki memleketterinde, sonyń ishinde Qazaq handyǵynda da jalǵasyn tapty.
Memleket basshysy Ulytaýda ótken Ulttyq quryltaıdyń alǵashqy otyrysyna quryltaı shaqyrý – erteden kele jatqan ata dástúrimiz ekenin atap ótken bolatyn.
– Babalarymyz mańyzdy máselelerdi osyndaı alqaly jıynda talqylaǵan. Halyq ózara aqyldasa otyryp, bir toqtamǵa kelgen. Mundaı sheshimder búkil eldi biriktirgen. Tól tarıhymyzda ult taǵdyryn sheshken quryltaılar bolǵan. Onyń kóbi halqymyz úshin mańyzdy kezeńde ótkizilgen. Talas quryltaıynan keıin Altyn Orda derbes memleket boldy. Qaraqum jáne Ordabasy quryltaılary jurtymyzdy el qorǵaýǵa uıystyrdy. Orynbordaǵy birinshi qazaq quryltaıynda Alash partııasy quryldy. Ekinshi quryltaıda Alash avtonomııasy jarııalandy. Egemendik kezeńinde Dúnıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıy ótkizildi. Bul jıynda syrttaǵy qandastarymyz atamekenge shaqyryldy. Biz babalar jolyn ustanyp, Quryltaı shaqyrý dástúrin jańǵyrttyq, – degen edi Memleket basshysy.
Qazaq dalasyndaǵy taǵdyrsheshti quryltaılar
Qazaq tarıhynda quryltaılar el taǵdyry tarazyǵa túsken syndarly kezeńderde shaqyrylyp, memleketti saqtap qalýdyń sheshýshi quralyna aınaldy. Bul jıyndar tek áskerı odaq qurýmen shektelmeı, halyqtyń saıası erkin bildirgen, ulttyq biregeılikti bekitken mańyzdy ınstıtýt qyzmetin atqardy.
Talas quryltaıy – ulttyq memleketimizdiń altyn kópiri
Qazaq dalasynyń tarıhynda erekshe oryn alatyn mańyzdy jıyndardyń biri – Talas quryltaıy.
XIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Shyńǵys han qurǵan uly ımperııanyń ishki tutastyǵy álsirep, ulystar arasynda bılikke, jerge jáne yqpalǵa baılanysty qaıshylyqtar kúsheıe tústi. Osyndaı kúrdeli tarıhı jaǵdaıda 1269 jyly Talas óńirinde iri saıası quryltaı ótti.
Bul quryltaıǵa Shaǵataı ulysynyń bıleýshileri, Joshy áýletiniń ókilderi jáne Maýerannahr aımaǵynda yqpaly artqan áskerbasylar men aqsúıekter qatysty. Basqosýdaǵy negizgi maqsat – ulystar arasyndaǵy qarym-qatynasty rettep, ár bıleýshiniń ıelik shegin aıqyndaý boldy.
Quryltaı sheshimi boıynsha Shyńǵys han áýletiniń ár tarmaǵy óz ulysyn derbes basqarýǵa tolyq quqyq aldy. Ulystardyń ishki isterine aralaspaý qaǵıdasy bekitilip, kóshpeli ómir saltyna negizdelgen dástúrli basqarý júıesin saqtaý qajettigi atap ótildi. Osylaısha ortalyqtanǵan ımperııalyq bılik álsirep, jeke handyqtar men ulystardyń saıası derbestigi kúsheıdi.
Talas quryltaıy – Shyńǵys han ımperııasynyń birtutas saıası qurylym retinde ómir súrýiniń aıaqtalǵanyn aıqyndaǵan tarıhı beles boldy. Sonymen birge bul jıyn qazaq dalasynda memlekettilik dástúriniń úzilmeı saqtalýyna yqpal etti. Altyn Orda, Shaǵataı ulysy, odan ári Qazaq handyǵy qalyptasatyn saıası-etnıkalyq úderisterge jol ashty.
Qaraqum quryltaıy – qazaq halqynyń alǵashqy ult bolyp uıysý qadamy
1710 jyly ótken Qaraqum quryltaıy – qazaq halqynyń syrtqy qaýip aldynda alǵash ret jalpyhalyqtyq deńgeıde bas biriktirip, birlesken qorǵanysqa bet burǵan taǵdyrly tarıhı jıyny. XVII ǵasyrdyń sońy men XVIII ǵasyrdyń basynda jońǵar shapqynshylyǵy kúsheıip, qazaq jerine tóngen qater barǵan saıyn ulǵaıa tústi. Bul kezeń «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qasiretiniń aldyndaǵy eń aýyr, eń sheshýshi shaqtardyń biri boldy.
Osyndaı syn saǵatta úsh júzdiń handary, sultandary, bıleri men batyrlary Aral teńiziniń soltústik bóligindegi Qaraqumda bas qosyp, jońǵar basqynshylyǵyna qarsy birikken áreket jasaý máselesin talqylady. Quryltaıdyń basty maqsaty – bytyrańqy kúıdegi qazaq jasaqtaryn biriktirý, eldi jappaı qorǵanysqa jumyldyrý jáne ortaq áskerı basqarý júıesin qalyptastyrý edi.
Bul tarıhı basqosýǵa Táýke han tikeleı yqpal etti. Ol qazaq qoǵamyndaǵy basqarý júıesin qaıta qurylymdaýdy usynyp, eldiń qorǵanys qabiletin kúsheıtý úshin sultandardyń jeke bıligin shekteý, úsh júzdi bıler arqyly basqarý tártibin ornyqtyrý qajettigin alǵa tartty. Táýke hannyń bul bastamasy memleketti ortalyqtandyrýǵa jáne syrtqy jaýǵa qarsy turarlyq saıası-áskerı tetik qalyptastyrýǵa baǵyttaldy.
Alaıda Qaraqum quryltaıynda biraýyzdylyq birden ornaǵan joq. Jıynǵa qatysýshylar arasynda túrli pikirler boldy. Keıbir toptar jońǵarlarǵa ýaqytsha bodan bolýdy jón kórse, endi bireýleri jaýmen ashyq qaqtyǵystan bas tartý qajet degen ustanymda boldy. Osyndaı ekiudaı jaǵdaıda Bógenbaı Aqshauly batyr sheshýshi ról atqardy. Ol el namysyn oıatyp, jınalǵan jurtty jońǵarǵa qarsy batyl kúreske shaqyrdy. Batyrdyń jigerli sózi men bedeli halyqtyń baǵytyn aıqyndap, quryltaıdyń tarıhı sheshim qabyldaýyna yqpal etti.
Qaraqum quryltaıynda joǵarǵy qolbasshylyq pen handyq bılik máselesi de qaraldy. Bas qolbasshylyqqa Bógenbaı batyr jetekshi retinde tanylsa, handyq bılik Ábilqaıyr hanǵa berildi. Bul sheshim keıingi jyldary qazaq jasaǵynyń uıymdasqan túrde áreket etýine jáne jońǵarlarǵa qarsy naqty áskerı qımyldarǵa kóshýine múmkindik jasady.
Qaraqum quryltaıy – qazaq halqynyń bytyrańqylyqtan bas tartyp, ortaq qaýip aldynda ult retinde uıysýǵa jasaǵan alǵashqy iri qadamy. Bul quryltaı Ordabasy jıynyna deıingi joldy ashyp, keıingi búkilhalyqtyq azattyq kúrestiń saıası jáne áskerı negizin qalady. Qazaqtyń eldigin saqtap qalýǵa baǵyttalǵan bul tarıhı basqosý ult birliginiń alǵashqy úlgisi retinde halyq jadynda máńgilikke ornyqty.
Ordabasy quryltaıy – qazaq eldigin saqtap qalǵan uly jıyn
1726 jylǵy Ordabasy quryltaıy – qazaq halqynyń tarıhı sanasynda aıryqsha oryn alǵan, el taǵdyryn túbegeıli ózgertken sheshýshi basqosý. XVIII ǵasyrdyń basynda jońǵar shapqynshylyǵy kúsheıip, qazaq jurty «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» atalǵan buryn-sońdy bolmaǵan ulttyq qasiretti bastan keshti. El kúızelip, halyqtyń bir bóligi bosyp, memlekettiliktiń ózi joıylyp ketý qaýpine tirelgen osyndaı syn saǵatta úsh júzdiń basyn qosqan Ordabasy quryltaıy qazaqtyń taǵdyryn qaıta tarazylaǵan tarıhı oqıǵa boldy.
Ordabasy jıyny 1726 jyly Badam ózeni boıyndaǵy Ordabasy taýynda ótti. Bul quryltaıǵa Qazaq handyǵynyń úsh júzinen handar, sultandar, bıler men batyrlar, el ishindegi dańqty qolbasshylar jınaldy. Atap aıtqanda, jıynǵa Ábilqaıyr, Ábilmámbet, Sámeke, Jolbarys handar, sondaı-aq Tóle bı, Qazdaýysty Qazybek bı bastaǵan ár rýdyń bedeldi bıleri men áıgili batyrlary qatysty. Ordabasy quryltaıy – mazmuny jaǵynan jalpyhalyqtyq, al mańyzy turǵysynan memleket taǵdyryn sheshken saıası-áskerı jıyn boldy.
Quryltaıdyń basty maqsaty – jońǵar basqynshylyǵyna qarsy búkilhalyqtyq azattyq kúresti uıymdastyrý edi. Osyǵan baılanysty jıynda qazaq jasaqtaryn bir týdyń astyna biriktirý, ortaq soǵys josparyn jasaý jáne birikken áskerdiń bas qolbasshysyn saılaý máseleleri qaraldy. Nátıjesinde úsh júzdiń kelisimimen Ábilqaıyr han qazaq jasaqtarynyń bas qolbasshysy bolyp taǵaıyndaldy. Bul sheshim qazaqtyń bytyrańqy áskerı kúshin bir ortalyqtan basqarýǵa múmkindik berdi.
Ordabasyda qabyldanǵan tarıhı sheshimder kóp uzamaı óz jemisin berdi. Úsh júzdiń birikken áskerı qımyldarynyń nátıjesinde qazaq jasaqtary 1727 jyly Bulanty-Bileýti shaıqasynda, al 1729–1730 jyldary Ańyraqaı shaıqasynda jońǵarlarǵa kúırete soqqy berip, el tarıhyndaǵy eń iri jeńisterge qol jetkizdi. Bul jeńister qazaq halqynyń rýhyn kóterip qana qoımaı, joıylyp ketý qaýpin seıiltip, memlekettiliktiń saqtalýyna sheshýshi yqpal etti.
Osy turǵydan alǵanda, Ordabasy quryltaıy – qazaq halqynyń ulttyq birlik arqyly aman qalǵanyn dáleldegen tarıhı kezeń. Bul jıyn eldiktiń, ortaq maqsat pen jaýapkershiliktiń sımvolyna aınaldy. Búginde Ordabasy tóbesinde qazaq halqynyń táýelsizdigi men bostandyǵy jolynda aıryqsha eńbek sińirgen Uly úsh bıge ornatylǵan eskertkish sol bir mańyzdy quryltaıdyń jáne ult birliginiń máńgilik belgisi bolyp tur.
«Jeti jarǵy» – qazaq dalasyndaǵy uly quryltaıdyń jemisi
Taǵdyrsheshti quryltaılardyń qataryna Áz Táýke han tusyndaǵy Kúltóbe quryltaıyn da qosýǵa bolady. Bul jıyn tek soǵys máselesin emes, memleketti ishten nyǵaıtý, el ishindegi alaýyzdyqty toqtatý, quqyqtyq júıeni qalyptastyrý maqsatyn kózdedi. Kúltóbede qabyldanǵan «Jeti jarǵy» zańdar jınaǵy qazaq qoǵamynyń ishki turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, syrtqy qaýipke tótep berýdiń alǵyshartyn jasady.
Halyq jadynda «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» degen tirkespen saqtalǵan bul keńeste Qazaq handyǵynyń alǵashqy júıeli zańdar jınaǵy – «Jeti jarǵy» qabyldandy.
Tarıhı derekterge súıensek, «Jeti jarǵy» han ordasynda emes, kóshpeli dástúrge saı dalalyq keńistikte talqylanyp, bekitilgen. Quryltaıǵa qazaqtyń úsh júziniń ıgi jaqsylary – handar, bıler, sondaı-aq kórshiles taıpalardyń bedeldi kósemderi qatysqan. Tóle, Qazybek, Áıteke bıler bastaǵan bıler ınstıtýty zańnyń oryndalýyn qadaǵalaýshy tulǵalar retinde tanyldy.
«Jeti jarǵy» – tek quqyqtyq normalar jınaǵy ǵana emes, qazaq qoǵamynyń tutastyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan saıası kelisim, birlik deklaratsııasy edi. Onda el ishindegi tatýlyq, adam ómiriniń quny, dinniń orny, bılik pen jaýapkershilik máseleleri naqty aıqyndaldy. Osy quryltaı arqyly qazaq halqy bir ortalyqqa baǵynǵan, ortaq zańǵa súıengen derbes memleket ekenin pash etti. Sondyqtan «Jeti jarǵyny» qabyldaǵan Kúltóbe quryltaıyn qazaqtardyń tuńǵysh jalpyhalyqtyq quryltaıy deýge tolyq negiz bar.
Ulytaý mańyndaǵy handar keńesi – qazaq memleketiniń alǵashqy quryltaı ótkizý dástúri
Qazaq dalasyndaǵy quryltaı dástúrin XV–XVI ǵasyrlardaǵy Ulytaý óńirinde ótken handar keńesinen kórýge bolady. Ulytaý – geografııalyq turǵydan ǵana emes, saıası ári rýhanı maǵynada da qazaq memlekettiliginiń altyn dińgegi bolǵan qasıetti óńir. Bul jerde Altyn Orda handary taqqa otyrǵan, keıin Qazaq handyǵynyń alǵashqy bıleýshileri eldik máselelerdi osy aımaqta talqylaǵan.
Kereı men Jánibek handardyń derbes Qazaq handyǵyn qurý kezeńinde, sondaı-aq Qasym han tusynda Ulytaý mańynda ótken keńesterde memlekettiń ishki qurylymy, kósh-qon aımaqtary, kórshi eldermen qarym-qatynas, soǵys pen bitim máseleleri qaralǵan. Bul jıyndarǵa tek handar ǵana emes, rý-taıpa kósemderi, bıler men batyrlar qatysyp, ortaq sheshim qabyldaǵan.
Ataýy naqty «quryltaı» dep jazba derekterde árdaıym atalmasa da, mazmuny jaǵynan bul keńester quryltaıǵa tán barlyq belgilerdi qamtydy. Han bıligi aqsaqaldar men bıler keńesi arqyly sheshiletin búkil elge ortaq máseleler qaraldy.
Ulytaý mańyndaǵy handar keńesteri qazaq qoǵamynda keńes arqyly basqarý, kelisimge negizdelgen bılik dástúriniń qalyptasýyna negiz boldy.
Abylaı handy aq kıgizge kóterý – el taǵdyryn aıqyndaǵan uly quryltaı
Qazaq dalasyndaǵy taǵdyrly quryltaılar qatarynda 1771 jyly Abylaı handy úsh júzge han kóterý rásimin de ataýǵa tolyq negiz bar. Bul – mazmuny men máni jaǵynan jalpyhalyqtyq quryltaı sıpatynda ótken, eldiń saıası baǵytyn aıqyndaǵan asa mańyzdy jıyn boldy.
XVIII ǵasyr – qazaq halqy úshin eń aýyr da kúrdeli kezeńderdiń biri edi. Jan-jaqtan antalaǵan jaý, ishki alaýyzdyq, uzaqqa sozylǵan soǵystar Qazaq handyǵynyń tutastyǵyna zor qaýip tóndirdi. Osyndaı almaǵaıyp zamanda tarıhı sahnaǵa shyqqan Abylaı han – óz dáýiriniń ǵana emes, tutas ult taǵdyrynyń sımvolyna aınalǵan sırek tulǵa. Ol qazaq memlekettiligin saqtap qalý jolynda kúres júrgizip, handyqty Ortalyq Azııadaǵy yqpaldy saıası kúshterdiń birine aınaldyrdy.
Abylaıdy úsh júzge ortaq han kóterý týraly túbegeıli sheshim 1771 jyly qabyldandy.
Sol jyly kúzde qazaqtyń úsh júziniń ıgi jaqsylary Túrkistandaǵy Ázireti Sultan – Qoja Ahmet Iassaýı kesenesiniń mańyna jınaldy. Bul jıynǵa tek qazaq rýlary ǵana emes, alty alash sanatyna kiretin qyrǵyz, qaraqalpaq, qurama elderiniń ókilderi de qatysty. Han saılaý isine han ordasynyń adamdary, qoja áýletiniń bedeldi ókilderi, dinı ǵulamalar men saýda-sattyqpen aınalysqan yqpaldy toptar da aralasty. Bul jıyn osylaısha jalpyhalyqtyq quryltaı deńgeıine kóterildi.
Han saılaý jónindegi sheshim Kúltóbeniń basynda, Áz Táýke han zamanynan beri memlekettik mańyzy bar keńester ótetin dástúrli jerde jarııa etildi. Al handyqty bekitýge arnalǵan qutba-duǵa oqý rásimi Qoja Ahmet Iassaýı kesenesinde ótti. Bul – han bıliginiń tek saıası ǵana emes, rýhanı turǵydan da zańdastyrylǵanyn kórsetetin mańyzdy belgi edi.
Abylaıdy han saılaý rásimi qazaqtyń kóne dástúrine saı aq kıgizge kóterý arqyly júzege asty. Úsh júzdiń eń bedeldi bı-batyrlary Abylaıdy aq kıgizdiń ústine otyrǵyzyp, halyq aldyna shyǵardy. Bul – eldiń jańa hanǵa degen senimi men jaýapkershiligin bildiretin kıeli rásim bolatyn. Aq tús – tazalyq pen ádilettiń, kıgiz – halyqtyń birliginiń nyshany sanaldy. Handy aq kıgizge kótergen jurt endi ony ómir boıy qorǵaýǵa, qadirleýge ant bergenimen teń edi.
Alash quryltaılary – dástúrli quryltaıdyń jańasha mazmundaǵy jalǵasy
XX ǵasyrdyń basynda qazaq halqy otarlyq ezginiń kúsheıýi, jerden aıyrylý qaýpi, ulttyq bolmystyń álsireýi sııaqty syndarly kezeńdi bastan keshti. Osyndaı tarıhı jaǵdaıda qazaq zııalylary dástúrli quryltaı ıdeıasyn jańa saıası mazmunmen jańǵyrtyp, Alash quryltaılaryn ótkizdi.
1917 jyly Orynborda ótken Birinshi jáne Ekinshi jalpyqazaq quryltaılary qazaq tarıhyndaǵy jańa úlgidegi ulttyq quryltaılar boldy. Bul jıyndarǵa búkil qazaq dalasynan saılanǵan ókilder qatysyp, el bolashaǵyna qatysty eń ózekti máseleler talqylandy. Quryltaı kún tártibine: ulttyq avtonomııa qurý, jer máselesi, halyqtyq saqshy jasaqtaý, oqý-aǵartý jáne sot júıesi, ulttyq úkimet qalyptastyrý sekildi túbegeıli suraqtar qoıyldy.
Ekinshi jalpyqazaq quryltaıynda Alash avtonomııasy jarııalanyp, Alash Orda úkimeti quryldy. Bul – qazaq halqynyń zamanaýı úlgidegi ulttyq memlekettilikke jasaǵan tarıhı qadamy edi. Alash qaıratkerleri sheshim qabyldaýda halyq ókilderiniń kelisimine súıenip, bıliktiń zańdylyǵyn quryltaı arqyly bekitti. Bul turǵydan alǵanda, Alash quryltaılary dástúrli qazaq quryltaılarynyń rýhanı jáne saıası sabaqtastyǵyn saqtady.
Alash qozǵalysynyń jeńiliske ushyraýy quryltaı dástúriniń tarıhı mańyzyn joqqa shyǵarmaıdy. Kerisinshe, ol qazaq qoǵamynyń eń syndarly sátterinde aqylǵa júginip, ortaq keńes arqyly jol tabýǵa umtylǵanyn dáleldeıdi.
Quryltaı dástúriniń jańa dáýirdegi jalǵasy
Qazaq dalasyndaǵy quryltaılardyń taǵy bir mańyzdy qyry – olardyń jalpyhalyqtyq sıpaty. Quryltaılarǵa tek han-sultandar ǵana emes, rý-taıpa ókilderi, bıler men batyrlar qatysyp, el múddesine qatysty sheshimder ortaq kelisim arqyly qabyldandy. Bul – qazaq qoǵamyndaǵy bıliktiń halyqtan alshaq bolmaǵanyn, dástúrli demokratııa elementteriniń bolǵanyn kórsetedi. Bul quryltaılar búgingi Ulttyq quryltaıdyń rýhanı jáne tarıhı negizin qurap, ulttyń birlikke uıysý dástúriniń úzilmegenin dáleldeıdi.
Táýelsizdik jyldarynda quryltaı dástúri zamanaýı mazmunda qaıta jańǵyrdy. 1992 jyly Almatyda ótken Qazaqtardyń birinshi Dúnıejúzilik quryltaıy álemniń 33 elinen kelgen qandastardy biriktirip, dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵyn qurýǵa jol ashty. Bul – ulttyq biregeılikti jańǵyrtqan tarıhı basqosý boldy.
Al búgingi kezeńde Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń bastamasymen ótkizilip kele jatqan Ulttyq quryltaı – kóne dala dástúriniń zańdy jalǵasy. Bul alańda el damýynyń strategııalyq baǵyttary, ulttyq qundylyqtar, qoǵamdyq kelisim men jańǵyrý máseleleri keńinen talqylanyp keledi.
Ulttyq quryltaı – mazmuny jańarǵanymen, máni ózgermegen, eldik múddeni bárinen bıik qoıatyn uly dástúrdiń qazirgi zamanǵy kórinisi. Ol – Kúltóbedegi keńestiń, Ordabasydaǵy uly sheshimderdiń, Alash muratyn jalǵaǵan tarıhı sabaqtastyqtyń aıǵaǵy.
Ulttyq quryltaı – uly dalanyń urpaqqa amanattaǵan, ultty uıystyratyn ómirsheń dástúr. Al erteńgi Ulttyq quryltaı – Uly dalada ǵasyrlar boıy qalyptasqan memlekettilik mádenıetiniń jańa belesi.