Alash murasyn túrki álemine tanytyp júrgen ázerbaıjandyq ǵalym Álı Shamılogly týraly ne bilemiz
ASTANA. KAZINFORM — Bir kúni redaktsııamyzǵa belgili folklortanýshy, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sarapshysy Aqedil Toıshanuly habarlasty. Qazaq tarıhyn ázerbaıjan tilinde jazyp, zerttep júrgen ardager ǵalymdy qazaq ortasyna tanyta tússek degen usynysy bar eken. Sol usynystyń aıasynda ázerbaıjan zertteýshisi Álı Shamıloglynyń Alash murasyn túrki rýhanııatyna ortaq dúnıe etý jolyndaǵy eńbegine qalam terbep kórdik.
Kenesarydan Maǵjanǵa deıin
Alash arystarynyń saıasat pen rýhanııat tarıhyndaǵy aýqymy qazaq múddesinen ári asyp, túrki muratymen ushtasyp ketken. Ázerbaıjan zertteýshisi Álı Shamıloglynyń «Qazaxıstan» atty kitabyn oqyǵannan keıin osyndaı oı túıýge bolady.
Qazaqtyń 12 tarıhı tulǵasyna 364 bettik kitap arnaǵan bul ǵalym qaǵaz kemirip, qujat aqtaryp qana qoımaı, qazaq dalasyna birneshe ret arnaıy kelip, el aralap, quımaqulaqtar men kónekózderdi sóıletip, tyńdaǵan. Ózimiz aıta-aıta jattandy narratıvke aınala bastaǵan tujyrymdardy ózge eldiń azamatynyń dáleldep jazýy, nasıhattyq pafossyz naqty derekke súıenip zertteýi Alash murasyna qosylǵan qundy eńbek deýge tolyq negiz bar.
Avtor Qazaqstandy túrki álemine aıshyqty tulǵalary arqyly tanystyrýdy jón kórgen. Sol úshin qazaq halqynyń adamı kapıtalyn damytyp, derbestikke jetkizý, ómir sapasyn jaqsartý jolynda qurban bolǵan qaıratkerlerdi iriktep alyp, solardyń ómir joly men qyzmeti týraly eń negizgi málimetterdi tizip bergen.
Bir qyzyǵy, Álı Shamılogly iriktep alǵan tulǵalardyń basynda Kenesary han tur. Ǵalym san jylǵa jalǵasqan izdenis kezinde Han Keneden qalǵan kúreskerlik rýhty Alash arystary jalǵaǵanyn dál tapqanǵa uqsaıdy.
Alash ıdeıasynyń altyn dáýiri
Alǵashynda Qazaqstandaǵy ahyska túrikteriniń rýhanııatyn zertteý úshin kelgen Álı Shamılogly qazaq dalasynda bir zamanda túrli salany halyqaralyq deńgeıde meńgergen ondaǵan kóshbasshynyń irkes-tirkes shyqqanyn kórip, qatty áserlense kerek.
Eńbekte áýeli Kenesary Qasymulynyń Reseı ımperııasynyń otarlaý saıasatyna qarsy kúresi baıandalady. Avtor Kenesaryny tek qazaqtyń ǵana emes, búkil túrki halyqtarynyń táýelsizdik úshin kúresken ortaq tulǵasy retinde kórsetedi. Keńes ıdeologııasynyń han tulǵasyna bergen «feodal», «búlikshi» degen baǵasy saıası sıpatta bolǵanyn aıtady. Kenesary kóterilisiniń jeńilý sebepteri retinde qazaq rýlarynyń tolyq birige almaýy men Reseıdiń áskerı basymdyǵyn qatar ataıdy
Kitaptaǵy kelesi mańyzdy tulǵa — Shoqan Ýálıhanov. Avtor ony tek qazaqtyń tuńǵysh ǵalymdarynyń biri retinde emes, Reseı ǵylymy men túrki dúnıesin jalǵaǵan kópir retinde sıpattaıdy. Shoqannyń Qashǵarııaǵa jasaǵan sapary, etnografııalyq zertteýleri, shyǵystanýǵa qosqan úlesi keńinen baıandalyp, onyń qysqa ǵumyrynda álemdik ǵylymǵa qaldyrǵan murasy erekshe baǵalanǵan.
Álıhan Bókeıhanǵa arnalǵan taraý kólemi jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da kitaptaǵy eń salmaqty bólimderdiń biri. Avtor Álıhandy Alash qozǵalysynyń kóshbasshysy ǵana emes, saıası oıshyl, ekonomıst, pýblıtsıst jáne ulttyq memlekettiliktiń bastaýynda turǵan basty qaıratker retinde tanystyrady. Onyń Dýmadaǵy qyzmeti, kadet partııasynan shyǵýy, Alash avtonomııasyn qurý jolyndaǵy eńbegi egjeı-tegjeıli baıandalady. Avtor Álıhannyń Reseı quramyndaǵy avtonomııa ıdeıasyna qalaı kelgenin de tarıhı kontekst arqyly túsindirýge tyrysady.
Ahmet Baıtursynuly týraly taraýda avtor onyń birneshe qyryn qatar ashady. Ol qazaq til biliminiń negizin qalaýshy ǵana emes, ult ustazy, reformator, aǵartýshy jáne Alash qozǵalysynyń ıdeology bolǵanyn baıandaıdy. Avtor ásirese ǵalymnyń álipbı reformasyna, «Qazaq» gazetin shyǵarýdaǵy róline, qazaq folkloryn jınaqtaý isine jáne Bakýde ótken Birinshi túrkologııalyq quryltaıdaǵy qyzmetine arnaıy toqtalady. Bul arqyly Ahmet Baıtursynulynyń eńbegi tek Qazaqstan kóleminde emes, búkil túrki álemi úshin mańyzdy ekenin atap turyp kórsetedi.
Túrkistan ıdeıasynyń sımvoly
Avtordyń erekshe yqylaspen jazǵan tulǵalarynyń biri — Mustafa Shoqaı. Ol Shoqaıdy Túrkistan halyqtarynyń táýelsizdigi úshin kúresken emıgratsııadaǵy saıasatker dep sıpattaıdy. Parıjdegi qyzmeti, «ıAsh Túrkistan» jýrnaly, Eýropadaǵy saıası kúresi keńinen qamtylǵan. Munda avtor M. Shoqaıdy tamyrlas elderge ortaq Túrkistan ıdeıasynyń sımvoly retinde tanystyrady.
Kitapta Sanjar Asfendııarov, Maǵjan Jumabaev, Turar Rysqulov, Názir Tórequlov, Shákárim Qudaıberdiuly, Muhamedjan Seralın jáne Muhamedjan Tynyshbaıuly sııaqty tulǵalardyń kúreskerlik jolyna jeke-jeke taraý arnalǵan.
Bul tulǵalardyń bárin qazaqty órkenıet kóshine qosyp, azat el etý degen órshil maqsat arqyly baılanystyrady. Avtor bul tulǵalardyń árqaısysyn ulttyq jańǵyrýdy, aǵartýshylyq pen túrki birligi ıdeıasyn qoldaǵan qaıratker retinde sıpattaıdy.
Sanjar Asfendııarovtyń ǵylymdaǵy eńbegi, Maǵjan Jumabaevtyń túrki rýhty poezııasy, Turar Rysqulovtyń Túrkistan tutastyǵyn saqtaý jolyndaǵy kúresi, Názir Tórequlovtyń Saýd Arabııasyndaǵy dıplomatııalyq qyzmeti, Shákárimniń fılosofııalyq murasy, Muhamedjan Seralınniń «Aıqap» jýrnaly arqyly qoǵamdyq oıdy qalyptastyrýdaǵy róli jáne Muhamedjan Tynyshbaıulynyń ınjener ári memleket qaıratkeri retindegi eńbegi júıeli túrde baıandalady.
Túrki ıntegratsııasynyń tamyrshysy
Kitaptyń ereksheligi — avtor qurǵaq ómirbaıanmen shektelmeıdi. Ár tulǵanyń tarıhı qyzmetin túrki dúnıesiniń ortaq taǵdyrymen baılanystyrady. Sondyqtan kitapta «túrki birligi», «ulttyq sana», «azattyq kúresi», «jádıdshildik», «Alash» sııaqty uǵymdar jıi qaıtalanady. Bul — avtordyń sanaly tańdaýy. Óıtkeni ol Qazaqstan tarıhyn jeke qubylys retinde emes, ortaq túrki órkenıetiniń bir bóligi retinde kórsetýdi maqsat etken.
Álı Shamıloglynyń taǵy bir ereksheligi — qazaq tarıhyndaǵy kóptegen esimder men oqıǵalardy ázerbaıjan tarıhymen, Kavkazdaǵy protsestermen, ortaq túrki keńistigindegi ózgeristermen baılanystyryp otyrady. Sonyń arqasynda kitap Qazaqstan týraly ǵana emes, túrki halyqtarynyń ózara baılanysy týraly eńbekke aınalǵan.
Túrki memleketteriniń uıymy qurylyp, Ázerbaıjannyń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirýi, Kaspıı arqyly ótetin logıstıkaǵa suranystyń artýy sııaqty oqıǵalar túrki ıntegratsııasy degen ıdeıanyń pragmatıkalyq strategııaǵa aınalatyn áleýeti bar ekenin kórsetip otyr. Osyndaı tendentsııalardyń bederinde qazaqtyń tarıhı tulǵalaryn ózge halyqtarǵa óz tilimen, óz dúnıetanymyna jaqyn formada tanystyratyn eńbekterdiń mańyzy arta túsedi. Álı Shamıloglynyń «Qazaxıstan» kitaby dál osyndaı mıssııa atqarǵan qundy dúnıe deýge bolady.
