Qazaq sahnasyn sony jańalyqtarmen baıytqan Asqar Toqpanovtyń týǵanyna 100 jyl

Qıyn-qystaý zamandy basynan ótkizgen óner ıesiniń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıly aıtpaq buryn biz balalyq shaǵyna kóz júgirtsek deımiz.

Asqardyń bala kezinen jetimdiktiń zaryn kórip, baılardyń qoıyn baǵyp, kedeıshiliktiń taýqymetin tartqanyn bireý bilse, bireý bile bermes. Ol qalaqtaı dombyrasyn qolyna alyp, taý etegine maldy jaıyp jiberip, Kenenniń «Boztorǵaı» men «Bazar-Nazar» ánderin shyrqaǵanda ishki sheri tarqap, ásem ánniń jeteginde jan saraıyn tazartatyn, jandy jegen qaıǵy-muńy bir sát umyt bolyp, názik dúnıeniń lázzatyn sezinetin. Ondaıda boıy jeńildep, aldaǵy kúnge úmitpen qaraýshy edi.

Qoly bosaı qalsa el kezip, ónerin kórsetetin Estemes aqsaqaldyń oryndaýyndaǵy nebir jyr-dastandar men án-kúılerdi uıyp tyńdap, jany baııtyn. Birde Estemes aqsaqal taýǵa qarap án salyp turǵan Asqardyń ánin tý syrtynan tyńdap, án aıaqtalǵan soń aq batasyn berip, qanattandyryp jibergeni bar. Ol kisi bilmeıtin án-kúı, qıssa-dastan, ertegi, batyrlar jyry joqtyń qasy edi. Asqar eń alǵash nebir ertegi, ańyzdardy sol kisiniń aýzynan estip, qııalǵa eretin. «Seıpil-Málik, Manas jyrlary, «Qozy-kórpesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek», «Kórǵuly», «Suranshy-Saýryq», «Ótegen batyr» syndy nebir jyr-jaýharlardy tyńdap, óner degen kıeniń qasıetin birtindep boıyna sińire bergen-di. Jambyl atamyzdyń aıtystaryn da kelistire aıtýshy edi, atasy. Jetisý óńiriniń naǵyz daryndary Qatshybaı kúıshi, Estemes jyrshy, Sádibek ánshiler edi. Asqar Toqpanovtyń alǵashqy el ishinen shyqqan ustazdary osy kisiler. Jambyl men Úmbetáli jyrlary bozbala jigittiń júregine nur quıyp, rýhanı qazynany boıyna sińirýine septigin tıgizedi. Ónerdiń óz ókili bolýyna halyq daryndarynyń áseri mol. Balań jigit osy daryndarǵa qarap boı túzeıdi.

Asqar on bes jasynan bala kezden jadyna saqtaǵan án-jyrdy sýyrtpaqtap shyǵaryp, kópshilik aldynda aıta bastaıdy.

Bir kúni ol qoıdy jaıyp jiberip, bıik tóbege shyǵyp, aıǵaılap án salyp turǵan. Mal ıesi Baımuhambet baı qasynda ertken sypaıy kisisi bar, oǵan aqyryp jibergeni. Asqar eki-úsh jetim men Estemes atasyna ónerin kórsetip jatqan. Shoshyp ketti. Atyn omyraýlatyp, tónip turǵan baıdan záre-ımany ushqan Asqar qasha jónelip edi, baıdyń alty órim qamshysy aıazdaı qaryp, arqasyn josyp ótti. «Qý jetimek, ne boldy sonsha zarlap, mal qaıda? It-qus jep ketse de izdeıtin túriń joq qoı» dep, qýyp júrip sabady. Bir-eki ret qulaǵanda dombyrasynyń byt-shyty shyqty.

Sodan Qaskeleńge tartyp, kedeı-kepshikke janashyrlyq tanytatyn partııa múshesi Qasym Kúshinovke ol aryz aıtady. Eńbegi esh bolmapty. Ol kisi Asqardy Almatydaǵy mektep-ınternatqa ornalastyrady.

Bar yntany oqýǵa baǵyttaǵan Asqar eki jylda tórt synypty bitiredi. Besinshi synyp oqyp júrgende Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ıstıtýtynyń janynda ashylǵan alty aılyq kýrsqa kileń beske oqıtyn oqýshylardy shaqyrady. Osy daıyndyq kýrsyn bitirgen soń Asqar qazaq tili men ádebıeti fakýltetine oqýǵa túsedi. Instıtýt janynan ashylǵan drama stýdııasyn belgili rejısser Jumat Shanın basqaratyn. Asqar kórkemónerpazdardyń arasynda shaǵyn spektaklde oınap, ónerimen erekshelenedi. Sóıtip Jumat Shanınnyń aǵalyq qamqorlyǵynyń arqasynda Asqar Toqpanov Máskeýdiń Lýnacharskıı atyndaǵy Teatr óneri ınstıtýtynyń akterlik fakýltetine oqýǵa túsip, bir jyldan soń densaýlyǵyna baılanysty demalys alady. Árıne, orys tilin bilmeıtin adamǵa birden salaly pánderden emtıhan tapsyrý, ony tilmen jetkizý qıynǵa soqty ári kıim, tamaq degen tapshy. Ábden qınalǵan kezderi kóp boldy.

1934 jyly Máskeýdegi Qazaqstan ókildiginde Leon Isaevıch Mırzoıan bastaǵan memleket basshylary qazaq jastarynyń muń-muqtajy jaıly bilgisi kelip jastardy jınady. Bárinen hal-jaǵdaılaryn surastyryp jatyr. Kezek Asqarǵa kelgende ol sahnaǵa shyqqandaı turyp, tájim etip, reverans jasaǵan eken. Bári kúlip, «óner adamy osyndaı bolý kerek» desken eken. Sol minezime áli kúnge uıalamyn deýshi edi, jaryqtyq...

Asqar Toqpanov Mırzoıanǵa zachetkasyn kórsetedi, kileń jaqsy degen baǵa. Stýdenttiń jaǵdaıyn surap, jetim ekenin bilip, kómekshilerine «bul balaǵa aıyna 400 rýbl derbes stıpendııa taǵaıyndalsyn jáne bul stıpendııany ınstıtýt bitirgenshe alyp tursyn» deıdi.Asqar rýhanı ári aqshalaı baıyp, qýanyp qaıtqan eken. Keıin qazaqstandyq stýdentti qabyldaǵannan keıin L.I.Mırzoıan ınstıtýt dırektory Alla Ilınıchna Fýrmanovaǵa qońyraý shalyp, stýdent Asqar Toqpanov tym júdeý, bir jyl demalys berińiz, kúsh jınasyn» degen eken.

Bir jyldan soń Asqar kúzde oqýǵa kelgende rejısserlik fakýltetke aýysady. Ol RSFSR halyq ártisi, sahna maıtalmany, Stanıslavskııdiń shákirti Vasılıı Grıgorevıch Sahnovskııdyń jetekshiligimen ınstıtýty oıdaǵydaı bitiredi. Bitirer aldynda dıplomdyq jumysy retinde Shıllerdyń «Mahabbat pen zulymdyq» atty spektaklin qoımaq nıetpen Almatyǵa drama teatryna keledi. Biraq bárin jańasha bastaý qajet bolady. Qazaqstan Respýblıkasynyń qurylǵanyna 20 jyl tolýyna oraı Muhtar Áýezov pen Leonıd Sobolev birigip, «Abaı»atty tragedııalyq spektaklge daıyndyq júrgizip jatqan eken. 24 jastaǵy jas rejısserge qıyndyq týǵyzǵan bir másele-ol kezde Abaı ómiri men shyǵarmashylyǵy dál qazirgideı tolyq zerttelmegen kezi edi. Abaı rolinde Qalıbek Qýanyshbaev oınaıtyn boldy. Tragedııalyq spektakldegi Abaı beınesin somdaý ońaıǵa soqpady.

Birde Muhtar Áýezov «sen bes jyl rejısserlikke oqyp keldiń. Al endi kórset, bilimińdi» degeni. «Erdi namys óltiredi» demekshi, Asqar Toqpanov Abaıǵa qatysty barlyq ádebıetti oqyp, Abaı ánderin tyńdap, Abaıdyń úsh mektebin zertteýge kiristi. Birinshi - halyqtyq mektep, ekinshi-Pýshkın, Lermontov, Krylov, Gete arqyly Evropa ádebıeti men mádenıetin ıgerý, úshinshi mektep -sezim pálsafasy, Ferdaýsı bastaǵan shyǵystyń jeti juldyzyn bilmeı, sezinbeı, túsinbeı, tebirenbeı kirisý qıyn edi. Onyń bul izdenisin tiri jan bilmeýi kerek edi. Óıtkeni kóp biletin adamnan men halyq ártisimin degen adamnyń ózi seskenetini sózsiz.

Pesada úsh júıe tartys bar. Birinshisi-Abaı bastaǵan jańaǵa, jaryqqa umtylýshy top. Ekinshisi-Jırenshe, Orazbaı bastaǵan feodaldyq top. Úshinshi-keri tartqan dinı kózqarastaǵy top. Osy kıkiljińder Ajar men Aıdar oqıǵasynda anyq kórinis tabady. Osylardyń bárine Abaı qatysyp, bitispes kúreske túsedi. «Abaı» pesasy Asqar Toqpanovtyń shyǵarmasynyń bastaýy ári shyńy boldy desek, artyq aıtpaǵan bolar edik. Rejısser Toqpanov asa qýatty shyǵarmashylyq kózin tap basyp, úlken beıneni somdap, Qalıbek arqyly Abaıdaı dara tulǵany moıyndatýǵa septigin tıgizdi, óz baǵasyn aldy.

Almaty, Jambyl, Qaraǵandy, Atyraý teatrynda qoıylǵan Abaı tragedııasy Asqardyń Abaı beınesin burynǵydan da sheber somdaı túsýge septigin tıgizdi.

Teatr ómirinde Abaıtaný ǵylymyn birden bir meńgergen osy Asqar Toqpanov edi.

Asqar Toqpanovtyń 60-jyldardaǵy shyǵarmashylyq ósý jolyna zer salsaq, onyń rejıserlik, pedagogtyq jumystary da, úshinshisi konservatorııadaǵy kafedra basqarǵan kezderi. Ol vokalmen qosa operalyq rejıssýradan da sabaq beredi. Keıin ómir boıy jınaqtaǵan tájirıbesin baspasóz betteri arqyly jarııalaýy- onyń taǵy bir qyry boldy. Rejısserlik eńbek, til mádenıeti, dástúr men jańashyldyq Asqar Toqpanovtyń basty ustanymy edi.

Rejısserdiń sahna ónerine sińirgen eńbegi jaıly Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimov bylaısha baǵa bergen:

-Asqar Toqpanov sahna óneri úshin úsh birdeı shyndyqtyń basyn biriktire kórsetýdi eń basty maqsat etip alǵan daryn ıesi bolatyn. Shyndyq keıipker bolmys-bitiminen týyndaıtyn psıhologııalyq shyndyq, shyǵarma tarıhynan týyndaıtyn tarıhı, áleýmettik shyndyq jáne osylardy halyqqa kórkem jetkizer sahnalyq shyndyq. Osy úsheýi qosylǵanda sáttilik bar. Rejısser, pedagog, teatr synshysy Asqar Toqpanov rejıssýrada eńbegin bastaǵannan osy úsh shyndyqtyń birligine asa kóńil bólgen daryn edi. Sahnalyq shyǵarmanyń rýhyn, sózdik názik syryn, emotsııalyq áser kúshin túsiný, tarıhı shyǵarmalar shyndyǵyn ashýǵa ýaqyt talabyn tap basýǵa árkez atsalysty. Men Asekeńniń aldynan dáris alǵanymdy asa maqtan etemin,-deıdi óner ıesi. Al Qazaqstannyń halyq ártisi Asqar Toqpanov kózi tirisinde jastarǵa «úırenýden, úıretýden jalyqpaý ushy -qıyry joq teńizdeı shalqyp jatqan oı-sanańdy baıytý der edim. Endigi maqsatym- sahna óneriniń ystyq-sýyǵyn, jınaqtaǵan tájirıbemdi qaǵaz betine túsirip, keler urpaqqa kómegi tıer jınaq etip shyǵarsam der edim», -degen eken asyl aǵamyz.

Almaty oblysy Іle aýdanyna qarasty Shılikemer aýlynyń túlegi, Qazaqstannyń halyq ártisi Asqar Toqpanov (shyn aty Álıasqar) Muhtar Áýezovtyń «Abaı», «Syn saǵattary», «Qaragóz», Shahmet Qusaıynovtyń «Marabaı», halyqtyq «Eńlik-Kebek», Sábıt Muqanovtyń «Jeńis jyry», Ǵabıden Mustafınnyń «Mıllıoner», Ǵabıt Músirepovtyń «Aqanseri-Aqtoqty», A.P.Shteınnyń «Namys oty», A.D.ıÝssonyń «Tereń tamyrlary», Gogoldyń «Revızory» sekildi kóptegen spektaklge rejısserlik etti. Sonymen qatar Qaraǵandy, Atyraý oblystyq teatrlarynyń kórkemdik jaǵyn basqaryp, jaqsy spektaklder qoıdy ári rejısseri boldy.

Qazaqstannyń halyq ártisi Asqar Toqpanov Almatydaǵy teatr ýchılışesinde, Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııada kafedra meńgerýshisi jáne qazirgi Qazaq ulttyq óner akademııasynda pedagog-ustaz qyzmetterin atqardy.

Kózi tirisinde «Eńbek Qyzyl Tý», «Halyqtar dostyǵy», «Qurmet belgisi» ordenderimen qosa birneshe medaldarmen marapattaldy.

Asqar Toqpanuly óner zertteýshisi retinde «Sahna sazy»,

«Kesheden búginge deıin», «Іńkár dúnıe» atty jınaqtardyń avtory. Sonymen qatar óner ıesi dúnıeden ótken soń «Asqar Toqpanov» atty kózkórgenderdiń estelik jınaqtary jaryq kórdi.

Ómirin ónermen órnektegen óz isiniń has sheberi, Qazaqstannyń halyq ártisi, arqaly rejısser Asqar Toqpanov jalǵan dúnıege kelgendegi adamı mindetin minsiz atqaryp, sahna ónerine óziniń kúsh-jigeri men bilimin sarqa jumsap, nátıje shyǵara bilgen qazaq halqynyń baǵyna jaralǵan jan edi. Ár adam qaıtalanbas tulǵa desek, Asqar aǵamyzdyń isin jalǵastyryp, ózderi de shákirt tárbıelep, óner shoǵyn qyzdyrǵan halyq ártisteri Asekeń bir jaqqan óner shyraǵyn óshirip almaı, keleshek urpaqqa jetkize bildi. Óner jalǵastyǵy degen osy da.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva