Qazaq rýhanııatynyń úlken janashyry

Ózbekáli aǵamyz Ońtústik Qazaqstan oblysy Otyrar aýdanyna qarasty «Saryqamys» aýlynda dúnıege kelgen /1931-1998/. Qazaqtyń Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń túlegi. Ózaǵań eńbek jolyn aýyl mektebinde ustazdyq etýden bastasa, keıin ártúrli basqarý mekemelerinde óz isiniń mamany retinde qyzmet atqarady.

1977-87 jyldary Qazaqstannyń mádenıet mınıstriniń orynbasary, 1987-88 jyly Mádenıet mınıstri, 1988-91 jyldary Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq Komıtetiniń hatshysy qyzmetin atqardy

Ózbekáli Jánibekov qazaqtyń ulttyq mádenıetiniń órkendeýine , qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýyna kóp kúsh-jiger jumsaǵan qaıratker. HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda Qojahmet ıAssaýı kesenesin qalpyna keltirýine uıytqy bolǵan da Ózaǵań.

Onyń bastamasymen Qazaqstannyń kóptegen qalalarynda etnografııalyq murajaılar ashylady, sonymen qatar qazaq jerindegi tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi saqtaý men qalpyna keltirý maqsatyn kózdegen «Arqas» qoǵamy qurylady. Sondaı-aq Ózbekáli ulttyq ónerimizdiń damýyna úles qosyp, Torǵaıda «Sherter», «Ǵasyrlar pernesi», Almatyda «Sazgen», «Adyrna», «Altynaı» ansamblderiniń qurylyp, óner kórsetýine aqylshy, demeýshi bolǵan azamat. Ózbekáli Jánibekovtyń «Qazaqtyń ulttyq qolóneri», «Jańǵyryq», «Ýaqyt kerýeni», «Jolaıryqta», «Qazaq kıimi», «Ejelgi Otyrar» atty birneshe jınaqtary jaryq kórgen. Osy oraıda «Taǵdyr taǵylymy» jınaǵynyń shyǵýyna oraı bas qosqan májiliste sóılegen Ózaǵańnyń derekterin keltirsek:

Ózbekáli: Qyryq eki jyl boıy halyqqa belgili adamdarmen birge qyzmet ettim. Solardyń ıgilik isterin de, qamqorlyǵyn da kórdim. «Taǵdyr taǵylymynda» mádenıet jáne óner jaıynda sóz qozǵalady. Eski ádet-ǵurypqa baılanysty birshama dúnıeler qamtylǵan. Bul meniń alǵashqy ádebı shyǵarmam. Soǵan kelip, qurmet kórsetkenderińizge rahmet!..

Ózaǵań óziniń sanaly ǵumyrynda adam boıyndaǵy asyl qasıeti asha bilip, naǵyz daryndy jastardyń jolyn ashyp, úlken sahnaǵa baýlyǵan óner janashyry. Ol kisiniń ustazdyq eńbegi, ónerli jastarǵa qamqorlyǵy jaıly halqymyzdyń kórnekti ǵalymy, akademık Zeınolla Qabdolovtyń oıyn ortaǵa salamyz. Bul maǵlumat Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtalǵan:

Zeınolla: Adamnan azamat shyǵaratyn, baladan dana jasap shyǵaratyn qudiretti kúsh - ustaz eńbegi. Óziniń ýaqytyn aıamaý, ózgeniń baqytyn aıalaý ustazǵa ǵana tán. Bir ǵana mysal keltireıik:

Adam kózi tirisinde jaqsylyǵyn betine aıtý kerek. Asqar Toqmaǵambetovtyń óleńi bar, «aıtaryń bolsa aıtyp ket, aıta almasań qaıtyp ket» degen. Osy óleń joldary «bardy qadirleı bil!» degenge saıady.

Ózbekáli Jánibekov arda týyp, ómirde arman qýǵan jan. Adamdardyń nege qabileti bar, sony ósirýge kúsh-jigerin jumsaǵan jan, óner janashyry».

1980 jyly tamyzdyń birinde Ortalyq Komıtettiń sheshimimen Respýblıkalyq saz aspaptar mýzeıin ashýǵa qaýly shyqty. Ózaǵańnyń basqarýymen toǵyz aıdyń ishinde mýzeı eksponattaryn izdestirip, Semeı oblysyndaǵy Abaı mýzeıinen Abaıdyń dombyrasyn, Atyraýdan Muryn jyraýdyń, Qyzylordadan ortalyq mýzeıge túsken Shashýbaıdyń syrnaıyn, Áshimbek Bektasovtyń kómegimen Birjan saldyń dombyrasyn aldyryp, bolashaq «Sazgen» ansambliniń aspaptary men ulttyq kıimin daıyndap, úlken uıymdastyrýshylyq jumystaryn jónge keltirdi. Ásirese, belgili sheber Dárkembaı Shoqparovtyń basqarýyndaǵy sheberhana mamandary ansamblge qajet aspaptardy jasap, az ýaqytta kóp sharýa tyndyrdy. Sóıtip, 1981 jyldyń 24 sáýirinde Respýblıkalyq saz aspaptar mýzeıi ashyldy. Mýzeıdi basqarýǵa óner zertteýshisi, belgili kúıshi Jarqyn Shákárim shaqyryldy. Jákeń mýzeı janynan ashylǵan «Sazgen» folklorlyq ansambline jetekshilik etti. Mýzeı eksponattaryn tolyqtyrýǵa belgili óner zertteýshisi Bolat Sarybaevtyń da qosqan úlesi erekshe. Ózaǵań Bolat Sarybaevty Torǵaıda ashylǵan «Sherter» ansamblin uıymdastyrýǵa óz kezinde kómekke shaqyrylǵan-dy. Belgili ónertanýshy Bolat Sarybaev mýzeı sheberhanasynda jasalǵan aspaptarǵa keńesshi bola bildi.

Ózbekáli Jánibekov «Sazgen» ansamblimen alǵash Ońtústik Qazaqstan oblysyn aralady. Qazaqstannyń ár jerinen úsh júzdeı eksponat jınady. Óner joly ashyldy. Osydan soń «Sazgen» ansambli ıÝgoslavııa, Marıı ASSR-y, Túrikmenstan, Úndistan jerin aralap, Aljır men Frantsııa qalalarynda kontsert qoıdy. Máskeýge úsh ret baryp, halyqaralyq festıvalderge qatysty.

Osy oraıda memleket qaıratkeri, teatr synshysy professor Áshirbek Syǵaıdyń kózi tirisinde aıtqan bir syry oıǵa keledi:

Áshirbek: Ózbekáli Jánibekov qazaq halqynyń birtýar azamaty. Óz kezeńiniń asa iri qaıratkerleriniń biri. Memleket, qoǵam jáne mádenıet qaıratkeri retinde salǵan joly saırap jatyr. Ol týraly kósemsóz, maqala jazdy. Estelik kitap shyqty, qazaq baspasózinde aıtylyp ta kele jatyr. Men 1974 jyly teatrdy kórýge Torǵaıǵa barǵam. Ol jerde teatr ashylǵanyna nebary eki-úsh jyl bolǵan. Ol kisi Torǵaıdyń obkomynyń hatshysy edi. Teatrdaǵy ár qoıylymǵa rejısserlarmen aqyldasyp otyratyn. Artısterge qalaı oınaý kerektigin de úıretetin. Aıman-Sholpan kezdeskende bir-birine qalaı emeýirin tanytyp jatyr. Álibek, Arystandarmen kezdeskende qyzdar qalaı ózin-ózi ustaý kerek, - osynyń bárin Ózaǵań úıretetin. Bul isi maǵan jaǵatyn. Sodan qyzmet babymen kezdesip turdyq. Keıin men ol kisige orynbasar bolyp istedim. Ol kisi mınıstr bolyp keldi. Sosyn Ortalyq komıtetke hatshy bolyp ketti. Onda men teatrda rektor boldym. Jumys dese janyn aıamaıtyn jankeshti adam ekenin uǵyndym. Qazaqstanda sol kezde on jeti myńdaı eskertkish bar eken, sonyń barlyǵynyń qujattaryn Ózaǵań retke keltirdi. Tipti ottyqqa deıin, kóne sháınek, qumǵanǵa deıin aýyl-aýyldan jınap, murajaıdyń tolyǵýyna eńbegi sińdi. Qurǵan ansamblderin «Adyrna», «Arqas», «Sazgen», «Altynaı» dep ataýy da erekshe edi. Artynan birneshe kitap qaldyrdy. Qysqasy, bul kisi elim, jerim dep kúńirenip ótken kisi, oǵan daý joq...»

Ǵalymdar úıiniń dırektory Ǵaınıken Aıdarhanqyzy Bıbatyrova Ózaǵańnyń adamgershilik qasıetine erekshe toqtaldy: «Asyl azamattaryn syılap ósken býynbyz. Ózbekáli Jánibekovtiń qazaq tarıhynda alatyn orny erekshe. Qazaq úshin ómirin pıda etýge daıyn. Qazaqtyń ádet-ǵurpyn umytpaý úshin istegen isi eren. Biz Áshirbek ekeýimiz eki orynbasary bop eki jaǵynan Mádenıet mınıstrliginde jumys istedim. Onyń ústine toǵyz jyl komsomolda birge qyzmet istedik. Ol kisi Torǵaıda, men Jambylda komsomolda birge qyzmet ettik. Men ol kisimen zamandas bolǵanyma ózimdi baqytty dep sanaımyn. Ondaı adamdar óte sırek. Bul kisi úlken ǵalym, etnograf, pýblıtsıst, keremet eńbekqor adam edi, minez bolmasa tulǵa bolmaıdy ǵoı. Jaqsy kórgen adamyna ázili de jarasýshy edi, susy bar edi, sondyqtan kóbi batpaıtyn. Bul kisiniń esimi el esinde máńgi qalady dep oılaımyn».

«Bulaq kórseń kózin ash» demekshi, Ózbekáli Jánibekov daryndy jastarǵa qamqor bolyp, olardyń qanattanýyna, sahnalyq sheberligin shyńdaýyna erekshe kóńil bóldi. Sondaı qaryndastarynyń biri -Mádına Eralıeva edi. Syńǵyr daýysty syrnaıshy qyzdy jıyn-toıda kórip, ánshiligin moıyndaǵannan keıin Ózaǵań «Adyrna» ansamblin quryp, sol ujymǵa ánshi retinde qabyldaıdy. Ózaǵań Mádınanyń oryndaıtyn ánderi men kıetin ulttyq kıimine erekshe mán berip, úlken sahnaǵa alyp shyqty, baǵyn ashty. Bulbuldaı saırap, jas ánshi óz tyńdaýshysyn tapty, kópshilik qoshemetine bólendi.

Akademık Ábdýálı Qaıdarovtyń Ózaǵań jaıly eske alǵanda bylaı dep edi:

"Ózaǵań týraly kóp aıtýǵa bolady da, az aıtýǵa da bolady. Ol kisiniń qazaq halqyna jasaǵan jaqsylyǵy, ıgilikti isteri mol. Qazaq tiline memlekettik mártebe áperýge baılanysty biz birigip eńbek ettik. Aqtańdaqtardy aqtap alýǵa baılanysty kóp aqyldasýshy edik. Ózbekáli týraly aıtylyp jatyr. Ol kisiniń artyna qaldyryp ketken ǵylymı eńbekteri baǵa jetpes qazyna. Qolǵa alǵan nársesin aıaqtaýǵa tyrysatyn. Qazaq tili qoǵamyn qurýǵa men muryndyq bolsam da Ózaǵańnyń kómegi kóp boldy. Tilimizge memlekettik mártebe berý degen ol úlken is. Sondyqtan bul iske halyqty aralastyrý kerek. Halyqtyń sanasyn oıatý kerek boldy. Osy isterdiń barlyǵyna jol kórsetip kelgen Ózbekáli Jánibekov edi..."

Tarıh qoınaýyna úńilip, qanaǵatpen kún keshken halqymyzdyń ómiri men tirshiligin, ádet-ǵurpy men salt-dástúrin zerttep, erligi men birligin pash etip, tynys-tirshiligin egjeı-tegjeı zerttep, keler urpaqqa baǵa jetpes qundy eńbekteri men ósıetin qaldyrǵan halqymyzdyń birtýar iri tulǵalarynyń biri-memleket qaıratkeri, belgili etnograf, tarıhshy-ǵalym, - Ózbekáli Jánibekovtyń eńbeginiń jyl artqan saıyn qundylyǵynyń arta túseri shyndyq.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri