Qazaq rýǵa bólinbeıdi

Ǵalymnyń derekterine súıensek, «Qazaqstandaǵy eń sany kóp Orta júz (4 681 000 adam), ekinshi oryn­da - Uly júz (3 618 700 adam), al úshinshi orynda - Kishi júz (2 521 900 adam). Al, eń sany kóp rýlardyń kóshin Arǵyn bastap tur. Olardyń sany 2 090 000 adam. Odan keıin Dýlat (1 390 000) pen Baıuly (1 120 000) ornalasqan. San jaǵynan áleýetti rýlardyń qataryna Naıman (940 000), Álimuy (811 900), Qońyrat (690 000), Qypshaq (640 000), Jetirý (580 000), Jalaıyr (485 000), Qańly (380 000), Kereı (341 000), Alban (325 000), Shapyrashty (290 000) jáne Ysty (225 000) kirgen. Eń sany az rýlar: Sýan (165 000), Oshaqty (160 000), Sirgeli (160 000), Ýaq (160 000) eken. 

Professor Baıan Raqyshev qazaq rýlaryn nege zerttep júr? Naqty sanyn qalaı anyqtaǵan? Rýlardy anyqtaý nege qajet boldy? Ǵalymǵa qoıǵymyz kelgen saýal da osy.
- Saıttardyń kóbi naqty ma­qalany emes, tek kesteni ǵana usyn­ǵan. Soǵan baılanysty kóp­shiliktiń arasynda túrli pikir­lerdiń órbip jatqandyǵy shart­tylyq. Ol áńgimelerdiń shet jaǵasyn ózim de estip jatyrmyn. Jalpy, meniń ǵylymı maqalamda barlyǵy jan-jaqty naqty kórsetilgen. Onda rýlardyń sany ǵana emes, qazaqtyń qaıdan paıda bolǵandyǵy, júzderdiń tarıhy týraly málimetter bar. Júzdiń atalýy sebebi nede? Osynyń bárine naqty jaýaptar beriledi. Maqalaǵa paıdalanylǵan derek­terdiń bári tarıhı eńbekterge negizdelip jazyldy. Naqty fakti­lerdiń qaıdan alynǵandyǵy da kórsetilip tur. Eshkim oıdan esh­teńe qurastyra almaıdy. Al, rý­lardyń tarıhyna keletin bolsaq, negizgi málimetterdiń deni Muha­medjan Tynyshbaevtyń «Mate­rıaly k ıstorıı kırgızo-kazah­skogo naroda» degen maqalasynan alyndy. Eń alǵashqy bolyp rýlardyń sanyn anyqtaǵan Mu­hamedjan Tynyshbaev. Ol óziniń maqalasyn 1925 jyly jazǵan. 
- Tynyshbaevtyń maqala­syn­daǵy derekterdiń eski ekeni belgili. Qazirgi qazaq rýlarynyń naqty sanyn siz qalaı anyqtaı aldyńyz?
- Rýlardyń naqty sanyn eshkim eseptemegen. Ony sanaǵan da emes. Bir kisi habarlasyp: «Aǵa, sirgelini nege azaıtqansyz? Sir­geli qazaqtyń úshten biri emes pe?» dep jazypty. Tipti bir jigit: «Qa­zaqstanda naımandar óte kóp. Siz ózińiz arǵyn shyǵarsyz. Ar­ǵyn­nan naıman eki ese kóp» dep aıtty. Osylaı aıtyp jatqandar óte kóp. 
- Rýlardy anyqtaýdaǵy qor­qynysh osy emes pe? Osylaı sanyn bilemiz dep, rýlardyń arasynda jik túsirip almaımyz ba?
- Bul maqalada rýlardyń ara­syn ýshyqtyryp, bir-birine qarsy qoıý degen dúnıe joq. Shy­nymdy aıtsam, men tarıhshy emespin. Tipti, buǵan arnaıy mamandanǵan da joqpyn. Meniń qyzmetim múldem bólek. Biraq, halyqtyń sanyn jınaqtap, jıyp júretinim ras. Bylaısha aıtqanda, bul meniń hobbıim desek te bola­dy. Qazaqtardyń sany týraly, demografııalyq ósimi týraly ǵylymı zertteýler júrgizgenim bar. Al, rýlardyń tarıhyn zert­teýge sebepker bolǵan Tynysh­baevtyń eńbegi. Qazaqtyń rýlary aralasyp-quralasyp ketken. Ózińiz de bilesiz, qazaqtyń basy­nan nebir zulmatty kezeńder ótti. Ashtyqty da, joqtyqty da kórdi. Qıyn-qystaý kezeńderde batys­tyń qazaqtary Reseıge ketti, ońtústiktiń qazaqtary Tashkentte qalyp qoıdy. Jóńkile kóshken kósh qazaqtyń basyn ár tarapqa jiberdi. «Rýlardyń sanyn qalaı anyqtadyńyz?» degen saýalǵa kelsek, elimizdiń árbir aımaǵynda turatyn halyqtardyń sany bel­gili. Onyń ishinde qazaqtardyń sany naqty berilgen. Qolymda arnaıy keste de bar. Osy keste ar­qyly oblystardaǵy qazaqtar­dyń sanyn rýlarǵa bólip shyqtym. Munyń bári naqty kórsetkish emes. Shamalap jazyp otyrǵan dú­nıe. Máselen, Ońtústik Qa­zaqstan oblysynda eki mıllıonǵa jýyq qazaq turady. Ony kópshilik jaqsy biledi. Al, endi Soltústik Qazaqstan oblysyn alaıyq. Ol jaqta bar bolǵany 187 myń adam turady. Aqmola oblysynda 300 myńnan astam qazaq turady. Osy adam sanyn shamalap, rýlarǵa bólip shyqtym. 
- Siz bólgen rýlardyń sanyna qatysty túrli pikirler aıtylýda. Tipti, arasynda kelispeıtinder de bar. «Shamamen eseptep otyrmyn» deısiz. Naqty sany jazylmaǵan­dyqtan, sońy daýǵa ulasyp ketpeı me?
- Shamamen eseptep shyǵar­ǵanymmen, onyń bárin oıdan qosyp otyrǵan joqpyn. Mundaı daýdyń bolatynyn ózim de aldyn-ala sezgenmin. Óıtkeni, árbir rý ózin «kóppiz» dep biledi. Máselen, naı­mandar ózderin «kóppiz» deıdi. Kestege qarańyz: Aq­tóbe obly­synda naımandar joq. Atyraý men Batys Qazaqstan oblysynda da naımandar joq. Mańǵystaý oblysynan da kez­despeıdi. Shamamen eseptep qaraǵanda, naı­mandardyń kó­birek sho­ǵyrlanǵan jeri - Shyǵys Qazaqstan men Almaty oblysy. Qalǵan óńirlerde az-azdan ǵana. Onyń ózi az emes. Endeshe, olar nege shoshıdy? Taǵy da qaıtalap aıtamyn, bul tanymdyq ǵylymı jumys. Ǵylymı maqalada qazaq­tyń rýlarynyń ornalasý tártibin ǵana berýge tyrystym. Júzder qalaı ornalasty? Keıin olar qalaı mıdaı aralasyp ketti? Qaı rý qaı aımaqtarǵa qonystanǵan degen máselelerdi ǵana kóterip otyrmyn. 
- Siz anyqtaǵan sandarǵa qa­rasaq, arasynda qoja men tóreler joq. Olar qazaqtyń sanyna kirmeı me?
- Olardyń naqty sanyn esepteý múmkin emes. Óıtkeni, tóre men qoja kóp aımaqtarda rýlarǵa sińisip ketken. Arǵyn men dýlat eń kóp rý ekenin anyqtap otyrmyn ǵoı. Qoja men tóreni sonyń ishine qosa salǵanmyn. Máselen, soltústikte, shyǵys pen batysta qojalar rýdyń ishine kirip ketken. Olardyń respýb­lı­kadaǵy naqty kórsetkishi eki paıyzǵa jeter-jetpes qana. Bireý kóp, bireý az deıtin shyǵar. Meniki jaı boljam. Jalpy, «Rýdy anyq­taý nege kerek?» dep sura­dyńyz. Jalpy, halyqtyń ara­synda «pálen rý pálenbaı», «túgen rý túgenbaı» degen sózder aıtylyp júredi. Sondyqtan, onyń sanyn eseptep shyǵarǵanda turǵan eshteńe joq. Oǵan daýlasyp ta keregi joq. Bul jerde men ha­lyqty rýǵa bóleıin dep maqsat tutyp otyrǵan joqpyn. Bul ǵy­lymı joba ǵana.
Baıan Raqyshev osylaı deıdi. Ol óziniń eshqandaı rýdyń naqty sanyn anyqtamaǵanyn, tek halyqtyń ornalasý tártibi boıynsha, rýǵa bólip shyqqandyǵyn aıtady. Degenmen, rýlyq bólinisti osylaı rettegenimiz durys pa? Rýdy bilgen durys, al bóliný qajet pe? Rýdy anyqtaý arqyly rýlyq tartysty kúsheıtip almaımyz ba? Buǵan belgili tarıhshy ǵalymdarymyz ne deıdi?

Osy saýaldy tarıhshy Ahmet Toqtabaıǵa qoıdyq. 
- Rýlardyń sanyn anyqtaýǵa bolady. Biraq, onyń ne úshin qajeti baryn túsinbeı­min. Qazaqstandaǵy qazaqtyń ózi áli jetpis paıyzǵa jetken joqpyz. Búkil álem boıyn­sha qazaqtardyń sany shamamen 12 mıl­lıondaı ǵana. Az halyqty rýǵa, júzge bólip sanaý nege qajet bolǵanyn túsinbeımin. Túsingim de kelmeıdi. Bul bir jaǵynan, áli ult bolyp uıysyp, qalyptaspaǵanymyzdy kórsetedi. Ulttyq san jetilmeı jatyr. Damyǵan elder kapıtalıstik satydan ótkennen keıin ult bolyp qalyptasty. Biz taıpalyq júıeden birden qyzyl ımperııa­nyń qolyna óttik. Qyzyl ımperııa bizdi rýlyq sanadan aryltqan joq. Táýelsizdik alǵan 25 jylda da rýlyq sanany qaıta tiriltken sekildimiz. Ár halyq, ár taıpa, ár rý óziniń batyrlaryn, bılerin ardaqtap, áspettep, olarǵa eskertkish qoıdy. Bul bir jaǵynan - durys. Al, 21 ǵasyrdyń birinshi shıreginde otyrǵanda bizge rýdyń sanyn anyqtaýdyń qajeti de joq.
Rýlardyń tarıhyn bilgen durys. Biraq, jeke rýdyń tarıhyn alyp jazý múmkin emes. Ol úshin geografııalyq ortamen jazýymyz qajet. Jeti ata, on eki atany bólip alyp, bólektep jazǵandy durys dep sanamaımyn. Tipti, jeti atany bilýdiń qajeti de shamaly. Nege deseńiz, qazir qazaq mıdaı aralasyp ketti. Mysaly, arqanyń qazaǵy, shyǵys pen batystyń qazaǵy aralasyp ketken. Buryn aralaspasa da, 30-shy jyldardaǵy ashar­shylyq soǵan májbúr etti. Tipti, keıbir rýlar joıylyp ta ketti. Kolhozdastyrý, kollektıvtendirý naýqany kezinde de, tutasyp otyrǵan rýlardy shashyratyp jiberdi. Burynǵydaı qazaq bir taıpa bolyp, bir aýyl bolyp tutasyp otyrǵan joq. Burynǵy zamanda qan aralasyp ketpeýi úshin alqaly bıler, aqsaqaldar qadaǵalap otyratyn. Qazir bir rýdan shyqqan jastar­dyń kezdesýiniń júzden, myńnan bir mysaly ǵana bar shyǵar. Onda da kezdesýi múmkin emes. Rýlar óz jaılaýynda, óz qystaýynda, óziniń atamekeninde otyrǵan joq.
Keńes úkimeti toz-tozymyzdy shyǵaryp jiberdi ǵoı. «Jeti atasyn bilgen durys» deıtin shyǵar. Máselen, meniń jeti atam tórt mem­lekette júr. Qazaqstan, Qytaı, Mońǵolııa, Túrkııa. Biz qalaı kezdese alamyz? Múmkin emes. Basqa qazaqtyń rýlary da solaı. Mıdaı aralasyp, shashyrap ketken. «Jeti atany bilý - urpaq tazalyǵynyń kepili» degen pikirdiń zamany ótti. Al, joǵarydaǵy saýalǵa kelsek, rýlardyń naqty sanyn anyqtaýǵa bolady. Ol úshin bir rýdy alyp, onyń atamekeninen bastap, shashyrap ketken aımaqtardan izdeý kerek. Ol - qııamet-qaıym jumys. Ekinshiden, onyń nege qajeti bar? Qazir órkenıetti elderde ult degen uǵym ǵana bar. Elý mıllıon nemis ózderin «nemispiz» dep qana ataıdy. Bir jarym mıllıard qytaı «qytaımyz» dep maqtanady. Al, biz aınaldyrǵan on mıllıon qazaq bólinýge daıyn turamyz. Osy durys pa? Qazir bizge rýlyq sanadan góri ulttyq sanaǵa ótý kerek. Ulttyq ıdeologııa bolýy shart. HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash ıdeolog­tary ne dep uran tastady? «Urany­myz - Alash, keregemiz - aǵash, Abylaıdyń aq týynyń astynda birigeıik!» dedi. Bizge de sondaı uran kerek. Máńgilik el dep júrmiz.
Bul - durys bastama. Osy Máńgilik eldiń negizgi ıdeıasy - ult bolýy shart. Osy Máńgilik el ıdeıasynyń ishin qajetti kanon­darmen toltyrýymyz qajet. Sondyqtan, mundaı máselelerge baıyppen qaraǵan abzal. Jas urpaqty rýlyq sanamen ýlaýdyń qajeti joq. Buǵan múldem qarsymyn. Qazir keıbir mektepterde jeti atasy týraly shyǵarma jazdyrtady eken. Ol nege kerek? Shyǵarma jazýǵa negiz bolatyn basqa ta­qyryp bitip qalyp pa? Muǵalimder osyny oılansa deımin. Qazaqqa qajeti ol emes. Biz búkil qazaqtyq, búkil alashtyq, Máńgilik el ıdeıasynyń astynda birigýimiz kerek. Sonda ǵana biz tutas ult bolyp qalyptasa alamyz. 
Atatekti, shejireni zerttegen de jón shyǵar. Qazaqty quraıtyn rýlar týraly derekterdi júıelegende, bul tarapta ǵylymı izdenister jasaǵanda udaıy este turýǵa tıisti nárse bar. «Bildiremiz dep júrip, búldirip almaıyq!». Ata zańymyzda rý aralyq kıkiljińderdiń týyndaýyna jol berilmeıtindigi turǵysynda ataly sóz aıtylǵan. Basty tarazy sol bolýy tıis. Qazaq ulty myna jahandaný zamanynda básekege qabiletti bolýy úshin bizge bólinýden góri - birigýdiń mańyzdy faktor ekenin umytpaıyq!

Gúlzına BEKTAS