Qazaq ordasynyń elshilikteri jáne Tsın ımperııasynyń sheshekpen kúres saıasaty

Qazaq hany Abylaıdyń týǵan balasyn Tsın ımperııasynyń astanasyna qyzmetke jibermek bolǵany týraly Qytaı muraǵatynda («Uly Tsın áýletiniń bıleýshileri jaıly shynaıy jazbalar») tilge alynǵan bul derek óte mańyzdy. Degenmen Tsıanlýn ımperator Abylaıdyń usynysynan bul joly da bas tartady. Jalpy, Tsıanlýn Abylaı usynǵan bastamalarǵa árqashan saqtyqpen, kúdikpen qaraǵan. Onyń Abylaıǵa kózqarasy qaıshylyqqa toly. Imperııanyń quzyrly mekemelerimen jazysqan resmı hattar men tıisti jarlyqtarynda Tsıanlýn Abylaıǵa kóbinshe «aılaker», «turlaýsyz», «alakóńil» «toıymsyz» degen minezdeme beredi. Biraq, Tsın ımperatory Abylaıdyń ótinishin dórekilikpen toıtarmaı, ádettegideı dıplomatııalyq tilmen sypaıy jaýap qatady. Aıtylǵan ótinishtiń qabyldanbaýyna jer moınynyń qashyqtyǵy men Abylaıdyń balalaryna sheshek shyqpaǵanyn sebep qylyp kórsetedi. Bizdiń búgingi áńgimemiz de Mantsın ımperııasyn álekke salǵan sheshek indeti jaıynda bolmaq.

Sheshek – óte juqpaly jáne asa qaýipti vırýstyq ınfektsııa. Aýrý ótkir belgilermen erekshelenedi: sheshek shyqqan adamnyń tula boıy qalshyldap, basy jarylyp keterdeı qatty aýyrady; ál-dármeni quryp, aıaq-qoly men beli syrqyraıdy; dene qyzýy kúrt kóterilip, esinen tanýy da múmkin. Naýqastyń terisinde ushyq, bórtpe, kúldireýik, qotyr, irińdi jara paıda bolady da, birte-birte qabyrshaqtanyp, sońyra «ushyp» joǵalady, ornynda shuqyr tyrtyq, shubar ala daq qalady. Aýrý saldarynan teride paıda bolatyn jara gúlge uqsas bolǵandyqtan, túrkitildes halyqtardyń kópshiligi ony sheshek, ıaǵnı gúl dep ataǵan. Bir qyzyǵy, qytaı tilinde atyshýly indet tıanhýa – aspan gúli, kóktiń gúli, kıeli gúl degen atqa ıe (qazaqtar bul indettiń atyn týra atamaı, meıman, áýlıe, qorasan dep tuspaldap aıtqan). Sheshek shyqqan adam ómir boıy ımmýnıtetke ıe bolady. Sheshek negizinen aýa arqyly – túshkirý, jótelý kezinde paıda bolǵan tamshylarmen taralady. Qazaqtar sheshektiń qarasheshek, kóksheshek, jelsheshek, sýsheshek, túıesheshek degen túrlerin bilgen. Ásirese qarasheshek óte qaterli, qarasheshek kezinde ólim-jitim kórsetkishi 80%-ǵa deıin jetýi múmkin. Al kóksheshektiń kúshi onan báseńdeý.

Qytaı elinde sheshek eki myń jyldan beri belgili. Tarıhı derekterge sáıkes, sheshek alǵash ret b.z. 35 jyly qytaılyq qolbasy Ma ıÝanniń Zıaotı (qazirgi Vetnam) jerine júrgizgen áskerı joryǵy kezinde qolǵa túsken tutqyndar arqyly Han eline taraı bastaıdy. Degenmen bul jazbamyzda sheshektiń Qytaıdaǵy uzaq tarıhyna arnaıy toqtalmaı, tek manchjýrler irgesin qalaǵan Tsın – Ejen handar áýletiniń oǵan qarsy qalaı kúreskeni týraly ǵana sóz qozǵaımyz.

Manchjýrlerdiń (shúrshitter) ata qonysy qazirgi Soltústik-shyǵys Qytaı jeri. Manchjýrııanyń qysy aıazdy, jazy salqyn bolatyndyqtan, ólkede eshqashan sheshek taramaǵan. Onyń sebebi, sheshek vırýsy sýyqqa tózimsiz edi. Manchjýrler 1644 jyly Qytaı jerin basyp alǵanda, elde qarasheshek qaǵynyp turǵan-dy. Sheshek vırýsyna qarsy tabıǵı ujymdyq ımmýnıtetke ıe bolmaǵandyqtan, onyń ústine ońtústik óńirdiń ylǵal, ystyq klımaty indetti órshite túskendikten qorasan manchjýrlerdi baýdaı túsirip, jýsatyp ketedi. Jeri baıtaq, halqy mol Qytaıdy aınalasy on jylda qol astyna qaratqanmen, manchjýr-mońǵol odaǵy úshin turǵylyqty jurttyń qarsylyǵynan góri qarasheshek áldeqaıda qaýipti bolady. Sebebi, tıimdi emi bolmaǵandyqtan, syrqat kóp jaǵdaıda ólimmen aıaqtalatyn edi. Bul týraly derekkózderde «manchjýr sarbazdary elge alǵash kelgende sheshekten qatty qorqatyn, óıtkeni sheshek olardyń janyn almaı qoımaıtyn» delinedi. Tsın áýletiniń alǵashqy jyldary ımperııa sheshekke qarsy kúreste oqshaýlaý sharasymen ǵana shekteldi. Biraq bul dendegen indetti toqtata almady. Imperııa tarıhynyń alǵashqy eki ǵasyry sheshek týdyrǵan úreı men ýaıym ishinde ótti. Sheshektiń saldary ımperııanyń saıası ómirindegi kúrdeli úderisterge de óz áserin tıgizip otyrdy.

«Tsın áýletiniń qupııa muraǵattary» atty eńbekke súıener bolsaq, Qytaıdy jaýlap alǵannan keıin bılik qurǵan on Ejen hannyń ekeýi – Shýnchjı men Týnchjıdiń ajaly sheshekten bolǵan. Al Kansı men Sıanfen qaýipti dertten sý isherligi bolyp tiri qalǵanmen, betterinde sheshektiń daǵy – qorasan qalady.

Shýnchjı bılikte uzaq otyrmasa da, sheshekke qarsy oqshaýlaý sharasyn óte qatal ustanady. Ásirese kóktem týyp, sheshek tarala bastasymen saraıdaǵy kezdesýlerdi tolyqtaı doǵaryp, astanadan alysqa boı baǵyp ketetin. Ol zamanda sheshek shyǵyp kórgen mońǵol aqsúıekteri saýsaqpen sanarlyq qana edi. Sondyqtan Shýnchjı ımperator «Mońǵol taıpalarynyń jetekshileri el astanasyna kelip, ámirshige sálem berip turýy kerek» degen eski erejeni eleń qurly kórmeı, biraz jyldar boıy alys aımaqtan, bastysy mońǵol dalasynan kelgen elshilikterdi qabyldamaı keri qaıtarady. 

Ómir boıy sheshekten qorǵanyp, sol úshin ımperııanyń basty odaqtastarynyń meselin qaıtarýǵa deıin barǵan Shýnchjı ımperator ne bári 24 jasynda sheshekten óledi.

Tarıhı derekterge sáıkes, Shýnchjı ımperator kózi tirisinde taq muragerine kimdi uıǵararyn bilmeı, kóp tolǵanady. Birde ol osy jaıynda eýropalyq mıssıoner, saraı keńesshisi Adam Shallden aqyl suraıdy. Tisqaqty saıasatker Shıaokanjan hanymnan týǵan Sıýaneni taq murageri bolýǵa laıyq dep ataıdy. Sóziniń ýáji retinde ol Hanbalyqta (qazirgi Beıjiń) týyp-ósken Sıýaneniń sábı shaǵynda sheshekpen aýyryp, Táńiriniń qalaýymen tiri qalǵanyn eske salady hám bul bolashaqta bıliktiń turaqtylyǵy úshin asa mańyzdy dep atap kórsetedi. Aıtsa aıtqandaı, Shýnchjı ımperatordyń óler aldyndaǵy ósıeti boıynsha 8 jasynda Kansı degen ataqpen taqqa otyrǵan Sıýane eki aıy kem 62 jyl boıy el bıleıdi. Ol Qytaı tarıhyndaǵy altyn taqta eń uzaq otyrǵan ımperator.

Kansı 1669 jyly 16 jasynda ımperııanyń eki tizgin, bir shylbyryn óz qolyna alǵanda, Soltústik Qytaıda indettiń beti qaıta bastaǵan edi. Sondaı-aq eldiń ońtústik óńirlerinde sheshekke qarsy qoldanylatyn dástúrli ekpe ádisi de ımperııanyń nazaryna ilinedi. Derekkózderge sensek, Qytaıda sheshek egýdiń halyqtyq tásilderi eń alǵash XVІ ǵasyrdyń sońyna qaraı paıda bolǵan. Bizge sheshekke qarsy ekpeniń qurǵaq jáne sýly deıtin eki túri bolǵany belgili.

Qurǵaq ekpe tásilinde sheshek qara qotyrlanǵannan keıin, bórtpeniń qabyrshyǵy alynyp, untaqtalady da oǵan kamfora men basqa da jeńil dárilik zattar qosylyp, saý adamnyń (kóbinese jas balanyń) murnyna úrlenedi. Al N.F.Katanovtyń málimetine sáıkes, túrki halyqtary da sheshek qabyrshyǵyn jınap, keptirip, kelige túıip untaqtaǵan soń saý adamǵa juqtyratyn profılaktıkalyq tásildi qoldanǵan.

Sýly ekpe boıynsha, sheshek qabyrshyǵynyń untaǵy ana sútine nemese salqyn sýǵa aralastyrylyp, maqtamen egilýshiniń murnyna engiziledi.

Atalǵan eki ádistiń basty máni – egilgen adamǵa atyshýly derttiń jeńil túri juqtyrylady; denesinde sheshek belgisi paıda bolǵan egilýshi syrqatynan tolyq aıyqqansha emdelip, kútinedi. Sóıtip ol sheshek shyqqan bolyp sanalady da, indetke qarsylyǵy bar adamdar qataryna jatqyzylady.

Kansı ımperator shıkiligi men qateriniń kóp bolýyna qaramastan sheshekke qarsy ekpege pármendi qoldaý kórsetedi. Bul týraly onyń qartaıǵan shaǵynda nemere-shóberelerine «El irgesi alǵash qalanǵanda jurtymyz sheshekten ólerdeı qorqatyn. Men sheshek egýdiń ádisin bilgennen keıin, ul-qyzyma jáne senderge sheshek ektirip, barlyǵyńdy aman saqtap qaldym» dep aǵynan aqtarylǵanyn keıinirek ıÝnchjen ımperator óz esteliginde jazady.

Sheshekke qarsy ekpeniń ımperator saraıynda buljymas tártipke aınalǵanyna qaramastan, indettiń tamyry úzilmeıdi. Keıde ekpe alý kezinde qosalqy dertten jazataıym kóz jumatyn beıbaqtar da bolǵan. Mysaly 1820 jyldan 1850 jylǵa deıin el bılegen Daogýan ımperatordyń birneshe balasy jáne 1861 jyldan 1875 jylǵa deıin taqta otyrǵan Týnchjı ımperator sheshekten óledi.

Sonymen qatar, Kansı ımperator Shýnchjı negizin salǵan oqshaýlaý sharasyn jetildire túsedi. 1677 jyly soltústik aımaqqa jasaǵan saparynda, Halýýn-gol (qazirgi Hebeı provıntsııasynyń aýmaǵynda) jaılaýyna arnaıy toqtaǵan Kansı óńirdiń kórkine kóńili tolyp, meıiri qanady da, osynda sheshek maýsymy bastalǵanda panalaıtyn dalalyq rezıdentsııa turǵyzýǵa jarlyq beredi. Keıinirek Kansıdiń pármenimen mońǵol, tıbet jáne musylman halyqtarynyń sheshekpen aýyrmaǵan belgili aqsúıekteri men ákim-bekterine qyrkúıek aıyna qaraı taýly shıpajaıy bar dalalyq rezıdentsııaǵa at basyn tirep, ımperatormen birge han qoryǵynda kúzgi saıatqa shyǵýǵa ruqsat etiledi.

Al Hanbalyqta qabyldanatyn elshilikterdiń el astanasyna jetetin merzimi sheshek indeti saıabyr tabatyn qys aılaryna eseptelgen. Mysaly Tsıanlýn 1773 jyly qarasha aıynda Áskerı qyzmet ambanyna jazǵan hatynda Tarbaǵataıdan alynǵan málimetke sáıkes Abylaıdyń uly Ádil sultan bastaǵan 18 adamnyń elshilikke kele jatqanyn aıta kelip, «Abylaıdyń týǵan balasyn zııaratqa jiberýi onyń bizdi syılaıtynyn bildiredi. (Іleniń áskerı gýbernatory) Eltoǵa elshilerdi qastaryna senimdi kisiler qosyp, osy jyldyń aıaǵyna deıin astanaǵa aman-esen jetkizýdi buıyryńdar. Eger Ádil sultan jas bolyp, joldy kótere almasa, kelesi jyldyń bastapqy aıyna deıin jetip úlgerse de bolady» dep jarlyq beredi. Hanbalyqqa barǵan Qazaq ordasynyń elshilikteri kóbinese qańtar, aqpan aılarynda, keshikkende naýryzǵa qaraı Ejen hannyń qabyldaýynda bolǵan. Al jaz nemese kúz aılarynda jetken qazaq elshilerimen Tsıanlýn ımperator Hanbalyq qalasynyń syrtyndaǵy Týnleıýan (keıingi ıÝanmınıýan) saraıynda nemese Halýýn-goldegi dalalyq rezıdentsııada júzdesken. Aıtalyq, osy hattaǵy Ádil sultan basqarǵan qazaq elshiligi qashqarlyq uıǵyr begi Sultanqoja jáne dúrbit tóresi Shaýenkirmen birge 1774 jyldyń 31 qańtarynda Hanbalyqtyń Sıhýamen qaqpasynyń syrtynda Tsıanlýn ımperatormen júzdesedi.

Qoryta aıtqanda, sheshek indeti Mantsın ımperııasynyń ishki saıasaty men ımperatorlardyń taǵdyryna ǵana emes, halyqaralyq qatynastarǵa da eleýli yqpal etti. Bul qatarda qazaq elshilikteriniń de saparynyń baǵyty men merzimi árqashan ımperııanyń sheshekke qarsy irgeli saıasatynyń áserine ushyrap otyrdy. Demek, XVII ǵasyrdaǵy qazaq-manchjýr qatynastaryn, onyń ishinde óte-móte elshilikter qyzmetiniń mánin anyqtaýda sheshekke qarsy kúres sharalaryn aınalyp ótý múmkin emes. Tıisti derekterden biz sol zamannyń ózinde dıplomatııanyń densaýlyq jáne qaýipsizdik máselelerimen tyǵyz astasyp jatqanyn baıqaımyz.

Buǵan deıin 1940 jyldary Qytaıdyń Shanhaı qalasynda shyǵyp turǵan «Hanhaıchao» basylymynda qazaq tarıhy men Qazaqstan týraly qandaı materıaldar jaryq kórgeni týraly jazyp edik.