Qazaq óneriniń sańlaqtary: Sháken Kenjetaıuly Aımanov

Bolashaq akter 1914 j. 15 aqpanda qazirgi Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanynda týǵan. Ol kishkentaı kezinen jezdesi Qalı Baıjanovtyń ánderin tyńdap ósken. Aýyl mektebin bitirip, (1928), Semeıdegi pedagogıkalyq tehnıkýmǵa oqýǵa túsken. Semeı muǵalimder tehnıkýmynda oqyp júrgende 1932 j. Almatydaǵy Qazaq drama teatryna shaqyrylady.

Aımanov 1932 - 1933 jylǵy maýsymnan teatrǵa jumysqa qabyldandy. Ol alǵashynda birqatar rólderdi oınady. Kóp uzamaı klassıkalyq pesalar boıynsha qoıylǵan spektaklderde basty rólderdi sheber oryndaýymen kópshilik kózine túsedi. Ásirese onyń oryndaýyndaǵy Aqan seri, Qobylandy, Satın, Petrýchcho, Otello rólderi ulttyq teatr tarıhynda óshpes iz qaldyrdy. Aımanov akterlik ónerimen qatar rejısserlik shyǵarmashylyqpen de aınalysyp, spektaklder qoıady.

1947 - 1951 jj. qazirgi Qazaqtyń akademııalyq drama teatrynyń bas rejısseri boldy. «Abaı ánderi» (1945), «Jambyl» (1947) kórkem fılmderinde kúrdeli ekrandyq beınelerdi somdady. 1953 - 1970 jj. «Qazaqfılm» stýdııasynyń kórkemdik jaǵyn basqaryp, qazaq kıno óneriniń órkendeýine úlken úles qosty. Onyń qoıǵan kórkem fılmderi: «Mahabbat týraly ańyz» (1953), «Aldar kóse» (1965), «Atameken» (1966), «Naızatas baýraıynda» (1968). Kórermen qaýymnyń oı-talǵamynan shyqqan «Bizdiń súıikti dáriger» (1958) men «Taqııaly perishte» (1969) fılmderi ulttyq kıno ónerinde komedııalyq janrdy damytýdaǵy sony izdenisterimen erekshelendi. Onyń sońǵy qoıǵan «Atamannyń aqyry» (1970) fılmi rejısser Aımanov shyǵarmashylyǵynyń bıik shyńyna aınaldy.

Aımanov Qazaqstan Kınematografıster odaǵyn uıymdastyrýǵa qatysyp, odaq basqarmasynyń 1-hatshysy (1958 - 1970) qyzmetin atqardy. KSRO Memlekettik syılyǵynyń (1952) jáne Qazaq KSR-i Memlekettik syılyǵynyń (1968) laýreaty.1970 j. 24 jeltoqsanda Máskeý qalasynda jol apatynan qaıǵyly qazaǵa ushyrady; Almaty qalasynda jerlendi. Almaty qalasynyń kóshesi (1972) jáne «Qazaqfılm» stýdııasy (1984) Aımanov esimimen atalady. Ol turǵan úı men kınostýdııa ǵımaratyna memorıaldyq taqta ornatylǵan.

Teatr ónerimen áýestenip, 1933 j. Qazaq drama teatrynyń quramyna alynady. Osy teatr sahnasynda jıyrma jyldaı eńbek etip, akterlik shyǵarmashylyǵyn shyńdady. Teatrdyń bas rejısseri boldy (1951).

Ol M. Áýezov atyndaǵy Memlekettik drama teatrynyń sahnasynda qazaq dramatýrgııasynyń Aqan seri, Qobylandy, Qodar, Kerim («Abaı»), Aldar Kóse, Isataı (Jansúgirov, «Isataı - Mahambet») beınelerin, álem dramatýrgııasynan Kassıo jáne Otello (Shekspır, «Asaýǵa tusaý»), Ýálıhanuly jáne Tıhon (Ostrovskıı, «Talanttar men tabynýshylar», «Naızaǵaı»), Satın (Gorkıı, «Shyńyraýda»), Shadrın (Pogodın, «Myltyqty adam»), Kıdd (Lavrenev, «Amerıka daýysy»), Bett (Dj. Goý men A. Dıýsso, «Tereń tamyrlar»), Hlestakov(Gogol, «Revızor»), Krıvenko (Chırskov, «Jeńimpazdar»), Gelpak (F. Volf, «Professor Mamlok») beınelerin somdady. Sh. Aımanov qoıǵan «Abaı» spektakline 1952 j. KSRO Memlekettik syılyǵy berildi. 1968j Qazaqstan Memlekettik syılyǵy alǵan.

Sh. Aımanov akter retinde aldymen keıipkeriniń jan dúnıesin ashýǵa jáne soǵan laıyqty utymdy áreket qımyldar jasaý sheberligimen erekshelense, rejısser retinde shyǵarmaǵa kórkemdik ıdeıalyq mazmunyn darytýǵa, ulttyq erekshelikterdiń boıaýyn qanyq etýge, zaman men qoǵam týraly fılosofııalyq oı tolǵam jasaýǵa aıryqsha mán bere biletin daryndy sýretker.

Sháken asa daryndy sýretker akter, oıshyl rejısser retinde qazaqtyń sahna óneri men kıno óneriniń qalyptasyp, shyńdalýyna aıryqsha yqpal etken, óshpes iz qaldyrǵan dara daryn ıesi.

«Aıman-Sholpan» - lıro-epostyq jyr. Alǵash jazyp alyp, baspaǵa usynǵan - Júsipbek Shaıhyslamuly. 1896, 1898, 1901, 1906, 1910, 1913 jyldary Qazan baspasynan jeke kitap bolyp basylyp shyqty. Tóńkeristen keıin de birneshe qaıtara (1939, 1957) basyldy. Jyrdyń oqıǵasy, negizinen, 19 ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy qazaq eliniń áleýmettik-qoǵamdyq tirshiligin, turmys-saltyn qamtıdy. Keıipkerlerdiń ishinde tarıhta bolǵan adamdardyń esimderi (Kótibar, Arystan, Eset, t.b.) kezdesedi. Jyrda jeke bas bostandyǵy kóteriledi. Aıman tek jeke basynyń azattyǵyn kóksegen qyz emes, el tynyshtyǵyn, qaýym yntymaǵyn oılaǵan aqyldy da aılaly, ójet minezdi adam retinde kórinedi. Jyrda Kótibar beınesi de sheber berilgen. Buryńǵy batyrlyqtyń azyp, el ishindegi usaq-túıek tentektikke aınalǵany osy beıne arqyly kórsetiledi. Muhtar Áýezovtiń «Aıman - Sholpan jyry boıynsha jazǵan mýzykalyq dramasy (1934) Qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń repertýarynan kóp jyldar boıy túspeı keldi. 1960 jyldan dramalyq teatrlar sahnalarynda da qoıyla bastady.

1953 j. bastap, ómiriniń sońyna deıin qazaq kıno óneri salasynda ónimdi eńbek etti.KSRO jáne QazSSR-iniń halyq artısi. Qazaq kıno óneriniń negizin salýshylardyń biri. Aımanov rejısser retinde «Bizdiń súıikti dáriger», «Atameken», «Aldar kóse», «Atamannyń aqyry» jáne basqa fılmderdi túsirip, N. F. Pogodınniń «Myltyqty adam», «Talanttar men tabynýshylar», M. Áýezovtyń «Abaı» spektaklderin teatr sahnasyna shyǵardy. Akter retinde «Abaı áni», «Jambyl» t. b. fılmderde oınaǵan. «Abaı áni» fılminde Abaıdyń shákirti, jas aqyn Aıdardyń baqtalasy Shárip beınesin somdady. Ol KSRO jáne QazSSR-iniń Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

Sháken kıno salasynda da osy ustanymdaryn sheber paıdalana bildi. Onyń «Mahabbat týraly ańyz» (1953), «Dala qyzy» (1954), «Bizdiń súıikti dáriger» (1958), «Aldar Kóse» (1965), «Týǵan jer» (1967), «Atamannyń aqyry» (1970) fılmderi qazaq kıno ónerine kórkemdik tóltýmalyq darytqan ómirsheń týyndylar.