Qazaq óneriniń sańlaqtary: Qorqyt Ata
ASTANA. QazAqparat - Qorqyt Ata - túrki halyqtaryna ortaq uly oıshyl, jyraý, qobyzshy. Qorqyt Ata ómirde izi, artynda ádebı-mýzyka murasy qalǵan tarıhı tulǵa retinde belgili.
Qorqyt Atanyń ómir súrgen kezeńi týraly ǵylymda ár túrli boljamdar qalyptasqan. Alaıda zertteýlerdiń kópshiligi Qorqyt Ata Syrdarııa boıynda ómir súrgen oǵyz-qypshaq taıpalyq birlestiginde 10-ǵasyrdyń basynda dúnıege kelgen degen tujyrymǵa saıady. Rashıd ád-Dın «Jamıǵ At-Taýarıh» atty tarıhı shejiresinde Qorqyt Atany qaıy taıpasynan shyqqan dese, Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde» onyń tegi baıat ekendigi, oǵyzdardyń elbegi bolyp, 95 jasqa kelip qaıtys bolǵandyǵy aıtylady. Syr jaǵasyna jaqyn jerde Qorqyt atanyń zıraty bolǵanyn Á.Dıvaev, t.b. ǵalymdar óz eńbekterinde atap ótedi.
Á.Qońyratbaevtyń zertteýlerinde Qorqyt ata 11 ǵasyrdyń basynda dúnıeden ótken delinse,Á.Marǵulannyń eńbekterinde ol 7 - 8 ǵasyr aralyǵynda ómir súrdi degen pikir aıtylady. Qazaq fılosofııasy tarıhynda Qorqyt Ata- el birligin nyǵaıtqan kemeńger qaıratker, túrki dúnıetanymynyń negizin jasaǵan ǵulama oıshyl, álemdik aqyl-oı mádenıetinde ózindik orny bar fılosof-gýmanıst retinde kórinedi. Qorqyt Ata jaıyndaǵy ańyzdardan onyń boıyndaǵy úsh túrli óner erekshe aıqyndalady. Birinshiden, ol oǵyz-qypshaq ulysynan shyqqan aıtýly baqsy, abyz. Ekinshiden - kúıshi, qobyz sarynyn alǵash týyndatýshy ónerpaz. Úshinshiden - áıgili jyraý, onyń jyrlary oǵyz-qypshaq ómirin beınelegen ádebı-tarıhı mura. Túrki halyqtarynyń folkloryndaǵy Qorqyt Ata týraly ańyz áńgimelerdiń biri onyń týylýyna baılanysty. Qorqyt - túrkilerdiń oǵyz ulysynan shyqqan asqan sáýegeı, baqsy, kúıshilik, jyrshylyq ónerleriniń atasy bolyp tabylady.
Tarıhı derekter men ǵylymı paıymdaýlardy túıindeı kele, Qorqyt Atany ıslamdy áli tolyq qabyldamaǵan túrki taıpalarynyń mádenı rámizi dep qarastyrýǵa bolady. Ańyz áńgimelerde Qorqyt Ata óziniń jelmaıasyna minip, halyqqa máńgilik baqyt ákeletin jeruıyqty izdegen danagóı oıshyl. Zertteýshi E.Tursynovtyń túsindirýi boıynsha, bul jerdegi jelmaıa qobyzdyń rámizdik beınesi bolyp tabylady. Óıtkeni ol máńgilik ómirdi qobyzdyń sarynynan tabady. Eń aqyrynda qobyz kúıimen kóz jumyp, artyndaǵy urpaqtaryna ólmes kúılerin qaldyrady. Qorqyt Ata jyrlarynyń fılosofııalyq mán-maǵynasynyń altyn dińgegi - álemdi, tabıǵat zańdaryn kórkemdik tanym turǵysynan ıgerý. Onyń ómir súıgishtik dúnıetanymy kúndelikti kúıki tirliktiń sheńberinen shyǵa bilý jáne adamzat úshin árbir tirshilik sátiniń qundy ekenin eskertý, qaıtalanbas ýaqytty qadirleýge shaqyrý, sol arqyly ómirdi máńgilik etý ıdeıasy Qorqyt fılosofııasynyń irgetasyn quraıdy.
Qorqyt Ata kúıleri
Qorqyt óziniń urpaǵyna uly mura - qobyzdyq kúıler - «Qorqyt», «Jelmaıa», «Tarǵyl tana», «Elimaı», «Ushardyń ulýy».
«Ushardyń ulýy» - Qorqyt Atanyń kúıi. Kóneden kele jatqan ańyz-áńgimelerge súıensek, baıaǵy zamanda bir shańyraq astynda jalǵyz ul bala jáne ata-anasy ómir súrgen. Ul balanyń óziniń qatty jaqsy kórgen Ushar atty ıti bolady. Bir kúni bala ólip qalady da ata-anasy balany jerleıdi. Sol kezde Ushar joǵalyp ketedi. Anasy ony izdeýge baraıyn dese ony ul balanyń zıratynyń qasynda ulyp jatqanyn kóredi. Bul oqıǵany kórgen Qorqyt Ata «Ushardyń ulýy» atty kúı shyǵarady.
«Bashpaı» - Qorqyt Atanyń kúıi. Kóneden kele jatqan ańyz-áńgimelerge súıensek, Qorqyt Atanyń qaryndasy bolǵan edi. Birde qaryndasy oǵan tamaq ákelgende, onyń bashpaıy qaryndasyna tıedi. Sonda ol «Meni kómgende, bashpaıymdy syrtqa shyǵaryp kómińder», deıdi. Buny aıtqan sebebi: ertede qazaq halqy qyzdy erkeletip, ony qurmettegen jáne oǵan er adamnyń kez kelgen múshesi tıse arsyzdyq dep sanap, sol adam ómir baqı uıatta ómir súredi.
