Qazaq óneriniń sańlaqtary: Qarshyǵa Ahmedııaruly

Qarshyǵa Ahmedııaruly 1946 jyldyń 25 naýryzynda Atyraý oblysy, Mahambet aýdany, Tańdaı aýylynda dúnıege kelgen.

Ózi kúıshi, saıatshy, qıssa-termelerdi tógip aıtatyn Ahmedııar aqsaqal januıasynda óner-ǵumyrlyq jolmen tárbıelenedi. 4 jasynan ermegi de, eńbegi de dombyra bolǵan Qarshyǵa «Óneriń ústem bolsyn, órkeniń óssin» degen ata tileýin, aýyl batasyn alyp, bala kúnnen ánshilik-kúıshilik ónerimen kózge tústi.

Qarshyǵa Ahmedııaruly- qazaqtyń asa baǵaly rýhanı qazynasy sanalatyn qudyretti kúı óneriniń asqan júırik dúldúlderiniń biri. Ol- Isataı, Mahambet, Qurmanǵazy, Shernııaz, Dınalardaı batyrlar men aqyndardyń, jyrshy-jyraýlardyń, birtýar biregeı kúıshilerdiń Otany bolǵan Atyraý óńiriniń túlegi. Kúıshilik ónerge degen qushtarlyǵy men qulshynysy jetelegen ol 1965 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııanyń dombyra kafedrasynyń daıyndyq kýrsyna túsip, úlken óner jolyna bet burady. Kúıshiligi burynnan pisip-jetilgen Qarshyǵa dál sol jyly-aq áıgili Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestrine shaqyrylyp, qyzmet ete bastaıdy.

Qarshyǵa Ahmedııaruly konservatorııada oqı júrip, orkestrde qyzmet etken jyldary orkestr quramynda da jeke oryndaýshy retinde shynaıy sheber kúıshi ekenin tanytty.

Jalpy Qarshyǵa Ahmedııarulynyń tvorchestvosyn tórt túrli baǵytta qaraýǵa bolady. Olar: 1. Qazaqtyń mýzyka mádenıetinde, oryndaýshylyq salasynda ózindik erekshe mektep qalyptastyrǵan kúıshilik óneri; 2. Qurmanǵazy, Dına, Qazanǵap, Dáýletkereı, Abyl, Óskenbaı, Táttimbetter dástúrinde kóptegen tamasha kúıler shyǵarǵan kompozıtorlyǵy; 3. «Shashaqty naıza, Shalqar kúı», «Ásem qońyr», «Saryarqa», «Jiger» tárizdi áldeneshe kúı jınaqtarynyń avtory jáne sondaǵy kúılerdiń jınaýshysy,zertteýshisi; 4. Halyqaralyq, respýblıkalyq saıystardyń júldegerlerin, búginde qalyń jurtshylyqqa tanymal shákirtter daıyndaǵan ulaǵatty ustazdyǵy. Osy tórt salada da ol úlken jetistikterge jetti.

Qarshyǵa Ahmedııaruly - jan-jaqty iri mýzykant, qaıtalanbas dara tarlan talant ıesi. Onyń ózi kúıittegen mýzyka óneri salasyndaǵy búginge deıingi jetken jetistigi - kim-kimge de úlgi-ónege, keler jas urpaqtarǵa arnalǵan asyl mura. Abyz kúıdiń áýensazben órilip, neshe ǵasyr ótse de aqıqatynan ajyramaýy, álemdi tań qaldyrǵan osynsha mol muramyzdyń búgingi kúnge jetýi kúı qudireti, talant qudireti ekendigi daýsyz. Endeshe týma talanttarymyzdyń biri, dáýlesker kúıshi Q.Ahmedııarovtyń shyǵarmashylyǵy sonyń bir aıǵaǵy der edik.

Daraboz óner ıesine «Kúı qarshyǵasy», «Sańlaq kúıshi», «Kúı aspanynyń Qarshyǵasy», «Ǵasyrdyń kúıshisi» tárizdi baǵany tyńdarmandary bergeni taǵy aqıqat.

1972 jyly konservatorııany úzdik bitirip, Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrge joldama alady. Osy jyldary san qıly sahna ómirine, oryndaýshylyq ónerge aldyńǵy tolqyn aǵalarmen qyzmettes, seriktes bola júrip, shyńdalyp, shıryǵa tústi.

Orkestrdiń 50 jyldan astam ómirinde sanaýly-aq adamdar dombyrashylar tobynyń kontsertmeısteri bolǵan eken. Olar - Qazaqstan halyq ártisteri Q.Jantileýov, R.Omarov, Q.Ahmedııarov. 1973-1988 jyldar aralyǵynda ol osy qasıetti de qurmetti tuǵyrda, dúldúl dombyrashylyq úlgisin kórsetti. Dúnıe júzin qasterli kúı áýenine bólep, qulaq túrgizip, talaılardy týma talantymen tamsandyrǵan da osy Qarshyǵa! Burynǵy Odaq kólemin aıtpaǵannyń ózinde, AQSh, Japonııa, Norvegııa, Italııa, Fınlıandııa, Frantsııa, Shvetsııa, Shveıtsarııa, Marokko taǵy basqa kóptegen eldrde orkestr quramynda jáne jeke kontserttik saparlarmen bolyp, kúı muramyzdyń abyroıyn asqaqtatty.

Osyndaı bir este qalarlyq sapar dep 1981 jyly Amerıkaǵa barǵanyn aıtar edik. Iá, sol jolǵy Qazaqstan delegatsııasynyń quramynda belgili óner qaıratkerleri Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Ǵalııa Moldakarımova, Shora Úmbetalıev, Oljas Súleımenov, Qarshyǵa Ahmedııarovtar bar edi. Eń sońǵy Nıý-Iork qalasynyń BUU úıinde amerıkandyqtardyń suraýy boıynsha bolǵan kezdesýde O.Súleımenov jáne Q.Ahmedııarov qana óner kórsetedi, sonda jınalǵan kórermen qazaqtyń dombyrashysyn sahnadan jibermeı, túregelip turyp qol soǵa qoshemet bildirdi.

Osy sapardan oralǵan sátte Q.Ahmedııarovqa «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi» ataǵy berildi. Osydan kóp keshikpeı, Memlekettik syılyqqa, al 1992 jyly «Qazaqstan halyq ártisi» joǵary mártebesine ıe boldy.

1994 jyly professor ǵylymı joǵary ataǵy berildi. Q.Ahmedııarulynan tálim alǵan shákirtteriniń ónerdegi tabystary osynyń aıǵaǵy.

Atyraý, Mańǵystaý oblystarynda, konservatorııada Q.Ahmedııarov atyndaǵy júlde úshin dombyrashylar saıystary ótip, júzden júırik shyqqandary «Úkili dombyraǵa» ıe boldy.

Ol 1996 jyldan- dombyra kafedrasynyń meńgerýshisi. «Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qaıratker» M.Áýbákirov pen Q.Ahmedııarulynyń qolǵa alýymen 1993 jyldan beri dombyra kafedrasynda «Dástúrli oryndaýshy» mamandyrylǵan kýrsy jumys isteıdi.

Al ǵylymı-zertteý eńbekteri birneshe jınaq bolyp jaryq kórdi. Olar:

1. «Saryarqa» kúı atasy Qurmanǵazy kúıleri jınaǵy.

A.Jubanov jazyp qaldyrǵan 50-den asa kúı, 20-dan asa jańa kúılermen tolyqtyrylyp qaıta basylyp shyqty.

2. «Jiger»- kúı babasy Dáýletkereı kúıleri oryndaýshylardan A.Jubanov, A.V.Zataevıch, P.A.Aravın jazyp alǵan úlgileri óńdelip, sońǵy jańa derekter, keıin tabylǵan kúılermen tolyqtyryldy.

3. «Ásem qońyr» - kúı anasy Dına shesheı kúıleri, óz oryndaýyndaǵy nusqalaryn hattap, sony jańalyqtarmen shyǵarady.

4. «Shashaqty naıza, shalqar kúı» - qylyshtaı ótkir, jalyndy da jigerli Mahambet kúıleri.

5. «Atyraý» - 20-dan asa avtordyń tól týyndylary.

Bolashaqta basylym kútip turǵan kúı jınaqtaryn, jalpy kúıshi saýsaǵynyń jylýyn sezgen kúı sanyn dóp basyp aıtý qıyndaý.

Qazaqstan halyq ártisi, Memlekettik syılyq pen «Parasat» ordeniniń ıegeri Qarshymbaı Ahmedııaruly halyq mýzykasy oryndaýshylary arasynda daraboz talntymen belgili, zamanymyzdyń óner salasyndaǵy jan-jaqty mamany bolyp tabylady. Ol kúıshiligimen ǵana emes, Memlekettik Qurmanǵazy atyndaǵy ult-aspaptar orkestiriniń dırıjery, ustaz, uıymdastyrýshy retinde de keńinen tanymal. Onyń oryndaýshylyq óneri elimizde jáne alys shetelge de málim.

Q. Ahmedııaruly esiminiń munshalyqty áıgili bolýy kezdeısoq qubylys emes. Ol keń taraǵan dástúrimizdi jaǵastyrýshy bolýymen qatar, óz áriptesteri arasynda asqan sheber oryndaýshylyǵymen erekshelenetin jeke tulǵa. Asa kúrdeli degen shyǵarmalardy oryndaý oǵan kóp qıyndyq keltire qoımaıdy. Onyń repertýarynda Qazaqstannyń barlyq aımaǵynyń kúıi bar, desek te ol úshin Bókeı ordasy men Mańǵystaýdyń, Mahambet, Qurmanǵazy, Dına, Dáýletkereı, Seıtek, Esir, Qulshar kúıshiler shyǵarmalarynyń jóni bir bólek. Q.Ahmedııaruly shırek ǵasyrdan beri sahna tórinde sheberlik shyńyn enshiledi. Kásibı sheberligi jóninen oǵan ıyq teńestire qoıatyn ne asyp túsetin talantty taba qoıý qıyn.

Q.Ahmedııaruly taqyryby jáne stıli jaǵynan ártúrli 50-den asa kúı shyǵarǵan eken.Onyń ishinde jaqyn,súıikti adamdaryna arnaǵan «Qaıran áke», «Aq qaıyń», «Saǵynysh», zamandastaryna «Ǵazıza», «Bı», «Qýanysh», «Shamǵon Aqjeleń», «Nurǵısa», ótkenniń ór tulǵalaryna arnalǵan «Abaı tolǵaý», «Qurmanǵazy», «Aqjeleń» kúıleri bar. «Jańa jyl», «Shabyt», «Osaka» t.b. kúıleri syrly sezimdi sýrettese, al «Altyn uıa», «Qurdastar», «Naryn», «Aqjaıyq» , «Atyraý», «Atameken» týyndylary qoǵamdyq órkenıetke,týǵan jer taqyrybyna arnalǵan.

Q.Ahmedııaruly kúıleriniń ishinde ózgeshe bitimdi, shoqtyǵy bıik týyndylar bar. Avtordyń dástúr aıasynda týyndaǵan kúı jelisin ártúrli baılanystar arqyly jalǵastyryp, mýzykalyq polıfonııa destelerimen órnektep, dástúr men jańashyldyq arasyn dál kiriktire bilýi óte sátti shyqqan. Osy turǵyda «Nurǵısa», «Saǵynysh», «Naryn», «Atyraý», «Atameken», «Ǵazıza» kúıleri ózinshe bir qubylys dese bolady.

Al kúıleriniń mazmunyn saralaıtyn bolsaq, únemi damý satysynda bolǵanyn kóremiz. Eger bastapqy kúıleri jas talapker talǵamyna saı jalyndy, balaýsa kelse, al keıingi shyǵarmalarynyń somdanyp tolysqanyna kýá bolamyz, sonyń bir dáleli 90-shy jyldardan bastap kúılerinde tyń lep, tolǵanys, talmaı izdenis ıirimderi bar. «Abaı tolǵaý», «Hamań tolǵaý» jáne t.b. shyǵarmalarynda avtor aıtaryn dástúrli janrlarǵa súıený arqyly jetkizgen.