Qazaq óneriniń sańlaqtary: Dına NURPEIІSOVA

Týyp ósken jeri Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdanyna qarasty Beketaı qumy degen jer. Topyraq Almaty qalasynan buıyrǵan. Qazaqstannyń halyq ártisi. Halyq ónerpazdarynyń 1937 jyly ótken respýblıkalyq baıqaýyna qatysyp 75 jasynda halyq aspaptaryn tartatyn ónerpazdardyńMáskeýde ótken Búkilodaqtyq birinshi baıqaýynda, odan keıin 1944 jyly 83 jasynda Orta Azııanyń bes respýblıkasynan ónerpazdar qatysqan Tashkenttegi on kúndikte Dına taǵy da júldeli oryndardy jeńip alady.

Dına ata-ana shańyraǵynda bulańdap ósken jas keziniń ózinde aq Dáýletkereı, Músiráli, Álikeı,Túrkesh, Uzaq, Esjan, Baıjuma, Balamaısań sııaqty kúıshilerdiń kúıin náshine keltire tartyp, tóńiregi «dombyrashy qyz» dep ataǵan. Qarshadaı qyzdyń dańqyn estip, áıgili Qurmanǵazy arnaıy izdep kelgen. Ol Dınanyń dombyra tartysyna súısinip, bolashaǵynan úlken úmit kútip, batasyn bergen. Osydan keıin Dınadan kóz jazbaı, únemi aınalyp soǵyp, dodaly kúı aıtystaryna ertip baryp, dombyra tartýdyń tereń syrlaryn úıretedi. Dına toǵyz jasynan bastap on toǵyz jasyna deıin, qashan uzatylǵansha Qurmanǵazynyń baýlýynda bolady. Qurmanǵazydaı dáýlesker kúıshiniń ustaz bolýy Dınanyń ǵana baqytty bolyp qoıǵan joq, ısi qazaqtyń kúı óneriniń baqyty boldy.

Dına 1880 jyly Berish ishindegi Besqasqa rýynan shyqqan Turmanuly Qanas degen jigitke turmysqa shyǵady. Qanas pen Dınadan Nurpeıis atty bir ul týǵan. Alaıda, alǵashqy perzenti dúnıege kelgen soń Qanas kóp keshikpeı qaıtys bolady. Dına ata saltymen qaıyn inisi Shápekke qosylady. Kúıeýiniń atyn atamaıtyn dástúr boıynsha Dına kúıeýi Shápekti «Jápek» dep ataıtyn bolǵan. Keıbir derekterde «Jápek» dep jazylýy sodan. Dınanyń alǵashqy kúıeýinen kórgen perzenti Nurpeıis 14 jasynda qaıtys bolady. Keıin el ishinde sanaq pa, saılaý ma, áıteýir bir tizim alý ataı almaǵan Dına famılııasynyń ornyna qaıtys bolǵan tuńǵyshy Nurpeıistiń esimin ataǵan. Mine, Dınanyń Nurpeıis kelini atanýynyń syry osynda. Jápek pen Dına baqytty ǵumyr keship, berekeli januıa qurǵan.

Dınanyń ásem sazdy aıaýly kúıleri osynaý jar qyzyǵyn kórip, bala baqytyna meıirlengen jyldarda týǵan. Uzatylarda ákesiniń enshiń dep mingizgen qaraqasqa atyna arnap shyǵarǵan «Qaraqasqa» at» kúıi, ózi pir tutatyn kúıshileri Dáýletkereı men Túrkeshke eliktep shyǵarǵan «Bulbul», «Jiger», «Baıjuma» sııaqty kúıleri, aqyldy da aıbarly, sulý da syrbaz abysynan arnalǵan «Kerbez» kúıi, úlken uly Jurymbaı 1916 jylǵy «Iıýn jarlyǵy» boıynsha áskerge shaqyrylǵanda tartqan «On altynshy jyl»(«Nabor») kúıi, qadirles zamandastaryna súısinýden týǵan «Qosalqa» kúıi, baldaı tátti, baýyr etindeı jaqyn balasy Qońyrǵa arnaǵan «Ásem qońyr» kúıi, mine, bular Dınanyń ózindik qoltańbasyn aıqyn tanytatyn birtýar kúıler. Bul kúıleri arqyly Dına qazaq kúıleriniń órisin uzartyp, óresin bıiktetýmen birge, ózi de uly kúıshilermen terezesin teńestirdi.

Dına Keńes zamanynda da óziniń arman ańsaryn, úmit tilegin halqynyń jolyna baǵyshtap ótti. Jasynyń ulǵaıǵanyna qaramastan Qazaqstannyń 20 jyldyǵyna oraı «Toıbastar», Otan soǵysy jyldarynda «Ana buıryǵy», «Jeńis» sııaqty kúıler shyǵardy. Ras, qoǵamnyń repressııalyq qataldyǵy týdy rǵan jaǵymsyz saıasat pen jelbýaz ıdeologııa Dınanyń bula darynyn qaqpaılap baqty. Ony tóltýma arqasynan (shabytynan) aıyryp, ásire uranshyldyqtyń qoljaýlyǵy etpek boldy. Ol shyǵarǵan kúılerge «Eńbek eri», «Saýynshy», «Stalın», «Delegat», «Kókónis» dep at qoıyp, alaýlatyp jalaýlatyp, resmı saltanattardyń uran kúıine aınaldyrdy. Alaıda, shyn asyldy tot baspaıdy. Dınanyń qanatty óneri halqynyń rýhanı asyl qazynasy retinde búgin men bolashaqqa qyzmet kórsete bermek.

QURMANǴAZYNYŃ DINAǴA BERGEN BATASY

Dombyram - muram, al, balam,

Múlkim osy qaldyrǵan.

Usynamyn qolymnan,

Ielik et baldyrǵan.

Qurmanǵazy kim dese,

Ómirin otqa shaldyrǵan.

Kúıimdi tart kúńirentip,

Tyńdaýshysyn qandyrǵan.

Dombyram meniń yrǵaıdy,

Eki shegi tynbaıdy.

Perneleri qozǵalyp,

Buzylmaıdy, synbaıdy.

Aman bolsań, Dınajan,

Senimen birge jyrlaıdy.

Serigiń bolsyn dombyram,

Qalǵan saǵan kúı mura.

Urpaǵym senen tyńdaıdy.