Qazaq óneriniń sańlaqtary: Dáýletkereı Shyǵaıuly

Kompozıtor ómirindegi asa eleýli oqıǵanyń biri - uly kúıshi Qurmanǵazymen kezdesýi. Dáýletkereı tvorchestvosyna Qurmanǵazydan basqa Soqyr Esjan, Baıjuma, Músiráli sııaqty kúıshilerdiń yqpaly bolǵan. Osyndaı uly adamdar arasynda onyń azamattyq kózqarasy qalyptasyp, shyǵarmashylyǵy damydy. Dáýletkereı shyǵarmalary aldyńǵy qatarly qoǵamdyq kózqarastardy, ómir fılosofııasyn, ýaqyt lırıkasyn, halyq tarıhyn kórsetedi.

Dáýletkereı Shyǵaıuly 1820 jyldar shamasynda qazirgi Oral oblysynyń Orda aýdanynda aýqatty otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Shyǵaı da, Bókeı ordasynyń hany Jáńgir de ony bala jasynan el bıleýge, tórelik saltanat qurýǵa tárbıelegen. Alǵashqy ýakytta ol sol eldegi jeke-jeke rýlardy basqaryp kóredi. Biraq bılikte júrgen adamnyń amalsyzdan qatigez bolatynyn ol názik júregimen erte túsinedi. Týysy Jáńgir hannyń qarapaıym qazaqtardyń jerin tartyp alyp, shuraıly, ózen-sýly jaıylymdardy, qystaýlardy keń dalamyzǵa boılaı enip kele jatqan orys otarshyldaryna berýi Dáýletkereıdiń de yzasyn keltirgen. Tikeleı qatyspasa da XIX gasyrdyń orta tusyndaǵy Isataı, Mahambet kóterilisine tilektes bolǵan degen derek te bar. Muny onyń "Jiger" atty kúıinen baıqaýǵa bolady.

Ataqty mýzyka zertteýshisi, akademık Ahmet Jubanovtyń aıtýyna qaraǵanda, Dáýletkereıdiń týǵan jıeni, Keńes ókimetiniń tusynda ómir súrgen Naýsha Bókeıhanov kúıshiniń elý shaqty kúıin tartady eken. Dańqty sazger týraly, qundy derekter bergen de sol kisi kórinedi. Dáýletkereı bala kezinde moldadan oqyp, musylmansha hat tanyǵan. Reseıde bilim alyp, keıin general dárejesine deıin jetken han Jáńgir Ordada balalardyń oryssha bilim alýyna da jaǵdaı týǵyzypty. Dáýletkereı oryssha úırenip, oqı da, jaza da alatyn bolǵan. Kishkentaıynan-aq oqymysty bala atanǵan. Dombyrany tamasha oryndaýshy Músiráli degen kúıshiden sheberlikti úırengen. Onyń ústine sultandardyń qysqy mekenine aınalǵan Ordaǵa qyrqynshy jyldardyń bas kezinde Saratovtan drama jáne estrada artısteri shaqyrylady eken. Dáýletkereı orys jáne Eýropa mýzykasymen jastaıynan tanysqan degen joramal bar. Ol orystyń balalaıkasynda sheber oınapty. Sondaı-aq gıtara men mandolınany da tarta bilgen. 1854 jyly frantsýz saıahatshysy Paýlı syzǵan sýrettiń nobaıymen Cheredeev salǵan akvarelde kúı tartyp otyrǵan Dáýletkereı, odan basqa da aspaptarda oryndaýshylar beınelengen. Eń qyzyǵy - ortada bılep júrgen erkek beınesi bar.

1855 jyly Ekinshi Aleksandr patshanyń taqqa otyryp, táj kııý saltanatyna qatysqan ókilderdiń ishinde Dáýletkereı de bar edi. Ony delegatsııa quramyna kirgizýdegi maqsat - birte-birte el basqarý tártibin úırene bersin degendik edi. Biraq ol patsha otarlaýshylarynyń saraıymen emes, ozyq oıly Reseımen, Pýshkın elimen tanysýǵa kelgen-di. Ol osy sapardan kórmegenin kórip, estimegenin óz qulaǵymen estip qaıtady. Eýropa sazgerleriniń orkestr oınaǵan shyǵarmalaryn tyńdaıdy. Ózi óleń jazbasa da poezııany júregimen túsinetin kúıshi eki jyldan keıin Pýshkınge, akynnyń ózi oqyǵan lıtseı janynan eskertkish qoıýǵa Bókeı ordasynan qarjy jınalǵan kezde, birinshi bolyp óz úlesin qosqan. Dáýletkereı 1861 jyly Qyzylqurt eliniń bıleýshisi bop taǵaıyndalǵan soń, bir jyldan keıin kúı atasy Qurmanǵazymen kezdesken. "Dáýletkereıdiń Qurmanǵazymen áńgimelesip, halyq dástúri úlgisindegi basqa da dombyrashylardy kórip tanýy, onyń mýzykalyq tvorchestvosyna qatty áser etedi", - dep jazady akademık Ahmet Jubanov. Qurmanǵazy jáne onyń shákirtteriniń eń úzdik mýzykalyq shyǵarmalary daýyldatqan ekpinimen, tastaı tegeýirindiligimen, órshil batyldyǵy, keń tynystylyǵymen erekshelenedi.

Dáýletkereıdiń halyq taǵdyryn, eldiń erkindikke umtylý sezimin beınelegen "Topan", "Jiger" atty kúıleri tegeýrindiligimen qosa taqsiret kórgen erjúrek adamnyń salmaqty, salıqaly tebirenis-tolǵanysyn beıneleıdi. "Jiger" týraly Zataevıch bylaı dep jazǵan: "Bul kúı - dybystyq múmkindigi az dombyranyń tar kómeıine syımaı, tasyp jatqan tereń de mol, kóterińki leptegi mán-mańyzy zor shyǵarma".

Ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary qaıtys bolǵan Dáýletkereı, uzaq ýaqyt ómir súrmese de artyna ólmes, óshpes mura qaldyryp ketken uly kúıshilerdiń biri.

Shyǵarmashylyǵy

Onyń alǵashqy shyǵarmalarynyń biri - "Aqjeleń". Bul kúı Aqbala degen ónerli de sulý qyzǵa arnalǵan. Dáýletkereıdiń "Qońyr", "Jeldirme", "Kerilme", "Ysqyrma", "Qosishek" deıtin kúıleri tirshilik-turmystaǵy ár alýan kórinisterdi beıneleıdi. "Jumabıke" degen kúıiniń tarıhy bylaı: ol kezde qyzdar kishkentaıynan ózi bilmeıtin bireýge atastyrylatyn salt bolǵan. Keıin boıjetkende, ózi súımese de, sol jigitke uzatylýǵa tıis. Buǵan narazy jigerli qyzdar Ýaqytsha keńes deıtin bıligi bar mekemelerge aryz aıtyp baratyn bolǵan. Qyz sózi rastalyp, shyndyqtyń bet perdesi ashylsa, azattyq alady eken. Mine, asqan ánshi, aqyndyq óneri rýly elge erte tanylǵan, óz talabymen erkindik alǵan Jumabıke degen qyzǵa rızalyq sezimin Dáýletkereı kúı arqyly jetkizgen. 1869 jyly qazaqtyń uly kúıshisi Qurmanǵazy Saǵyrbaıulymen kezdesýi Dáýletkereıdiń shyǵarmashylyq ómirindegi umytylmas kezeń boldy, olar kúı tilimen tabysyp, bir-birine kúıshilik ónerimen tikeleı áser etedi. Dáýletkereıdiń kóptegen kúıleri halyq arasyna keńinen taraǵan. Onyń turmystyq janrdaǵy «Jeldirme», «Tartys», «Ysqyrma», «Qosalqa» kúıleri; «Qyz Aqjeleń», «Aqbala qyz», «Kórkem hanym», «Qarajan hanym», «Qudasha», «Muńdy qyz», «Jumabıke» sııaqty áıelder beınesin jasaǵan shyǵarmalary bar. Orys mýzykasynyń áserimen «Vaşenko», «Qos ishek», «Qońyr», «Topan» t. b. kúılerin, 1871 jyly dosy S. Babajanovtyń qazasyna arnap «Salyq ólgen» atty joqtaý kúıin shyǵardy. «Bulbul» kúıi de osy kezeńde týdy. Dáýletkereı ómiriniń sońǵy jyldaryna jatatyn kúılerinde - tereń mazmun men kúrdeli psıhologızm basym. Olardyń qatarynda halyq sımfonızminiń tamasha úlgileri sanalatyn «Demalys», «Tóndirme», «Kerilme», «Jiger» sııaqty kúıleri bar.