Qazaq ónerinde aıshyqty iz qaldyrǵan ánshi Kenjegúl Syzdyqova
ASTANA. QazAqparat - «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı» dep kezinde Potanın aıtqandaı, ushy-qıyry joq keń-baıtaq qazaq dalasy adamzatty keńdikke, darhandyqqa baýlıtyndaı. Óıtkeni ár adam týǵan tabıǵattyń asyl qasıetin boıyna sińiredi. Shýaǵyn shashqan kún sáýlesinen boıyna nur jınasa, erkeleı soqqan samal jelden syr uǵyp, aǵyp jatqan móldir bastaýdan tazalyqty úırenip, ásem kólinen shalqar kóńildiń tunyǵyn baıqap ósedi.
Opasyz fánı dúnıege kelgen ár adam jumyr jer betinde aqtyq demi bitkenshe óz qasıeti men qabiletine qaraı beıimdelip, ósip-ónip, asqar shyńǵa qol sozady. Ár adam ushqan qustaı bıikke samǵaýdy armandaıdy. Al kemeldengen shaǵynda ótkenge baıyppen qaraıdy.
Ár salanyń óz mamany, óz maıtalmany bolady. Mine, osyndaı jandardyń biri Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Kenjegúl Syzdyqova (1937-2003) edi. Ol Allanyń bergen darynyn izdenispen shyńdaǵan jan edi.
Qaraǵandy oblysy Egindibulaq aýdanyna qarasty «Mádı týǵan» aýlynda dúnıege kelgen Kenjegúl Syzdyqqyzy qasıetti babalardyń ónerin jastaıynan boıyna daryta bildi. Ákesi Syzdyq áýeletip án salyp, el shetine kelgen ánshi-kúıshilerdi úıine túsirip, án-jyr tyńdaýdan áste jalyqpaıtyn. Áıgili ánshiler Qalı Baıjanov, Maǵaýııa Kóshkimbaev, Jańyl Qartabaevalar osy shańyraqtyń árkez asyǵa kútetin qonaǵy edi.
Es bilgeli óner ıeleriniń án-kúıin tyńdap, osy bir sıqyrly álemge qushtar bolyp ósken qyz on jeti jasynda Qaraǵandy oblystyq fılarmonııasyna ánshi bolyp qabyldanady. Kishkene kezinen talaı ret ánin tyńdaǵan Qalı atasynyń arbasyna minip, týǵan jerdiń taý-tasyn aralap, ánge shóldep otyrǵan jerlesteriniń qurmet-qoshemetine bólenedi. Sóıtip aýzy dýaly Qalı atasynan bata alyp, Kenjegúl kıeli óner jolyna túsedi. Jas ánshi Qaraqalpaq jerinde ánshiligin jalǵastyryp, bertin Shymkenttiń oblystyq fılarmonııasyna aýysady. Sol jerde eńbek etip júrgende óziniń ómirlik jary Dmıtrıı Gýsıntsovpen tanysyp, kóńil qosyp, shańyraq qurady.
Kenjegúldiń kásibı ánshilikke birjolata betburǵan kezderi de osy tus edi. Kıev konservatorııasyn bitirgen syrnaıshy Dmıtrıı Kenjegúldiń ándi saýatty da áserli oryndaýyna kóp septigin tıgizedi. Ol kisi Kenjegúldiń salǵan ánderin baıanmen, fortepıanomen súıemeldeý arqyly ajaryn kirgizip, túrlendirip jiberetin.
Kenjegúl Syzdyqqyzy 70-shi jyldardyń aıaǵyna qaraı Almatyǵa kelip, qazaqtyń Jambyl atyndaǵy memlekettik fılarmonııasyna ornalasyp, joldasy Dmıtrıı Gýsıntsov ekeýi Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap óner kórsetti. Osy tusta men de fılarmonııanyń lektsııa tobyna jumysqa ornalasqam. Alǵashqy saparymyz - burynǵy Taldyqorǵan oblysy, Qapal, Saryózek aýdandarynan bastaldy. Halqymyzǵa kóptegen lırıkalyq ánderimen belgili kompozıtor Áshir Moldaǵaıynov aǵamyz top jetekshisi edi. Qobyzshy Smataı Úmbetbaev, Kenjegúl Syzdyqova men Dmıtrıı Gýsıntsev bárimiz uzaq jolda saparlas boldym.
Kenjegúldiń qyryqtan sál asqan kezi. Jol boıy kóp syrlasyp, bir-birimizdi tanydyq. Aldynda ánderin áýe tolqynynan tyńdaǵanymda Kenjegúldi jas qyz shyǵar dep te oılaýshy edim, olaı bolmaı shyqty. Ol kisi sol kezde eki qyzy bar tolysqan shaǵynda eken. Daýysy názik te nazdy bolǵanymen minezi tik, oıyndaǵysyn irkilmeı aıtatyn adam bolatyn. Kenjegúldiń bar oıy júrek túkpirinen tógilgen sulý ándi náshine keltirip oryndaý, tyńdaýshysyn tánti etý edi. Ol árkez án qushaǵynda júretin.
Aýyl klýbtary men dala qostarynda jergilikti eńbek adamdaryna arnap tek halyq ánderin ǵana emes, ár tildegi ánderdi de tamyljyta oryndaıtyn. Sol kezdegi súıip aıtatyn ánderdiń biri - qyrǵyz kompozıtory Rysbaı Ábdiqadyrovtyń «Aqqýlar seni saǵynar» áni edi. Bul án jastyq shaqqa degen saǵynyshty oıatyp, sol bir qımas sátterdi eske túsiretin.
Kenjegúldiń oryndaıtyn ánderiniń kópshiligi syrǵa toly saǵynyshtan turatyn. Ánshiniń jan-dúnıesiniń náziktigi polıak ánshisi Anna Germanǵa erekshe uqsaıtyn. Ómirde qajyrly da qaıratty bolǵanymen, án salǵanda úlbiregen sezim gúlin aıalap, júrekten shyqqan syrdy tyńdaýshyǵa jetkizýge asyǵatyn.
Sekseninshi jyldyń basynda «Otyrar sazy» orkestri ashylǵanda alǵash ulttyq aspaptardy jınap, ujym qurǵan óner zertteýshisi Bolat Sarybaev edi. Keıin Qazaqstannyń halyq ártisi Nurǵısa Tilendıevtiń dırıjerlyq etýimen orkestr álemdik dárejege jetti, talaı ret shetelderde óner kórsetip, ulttyq ónerimizdi nasıhattady.
Kenjegúl Syzdyqova ómiriniń sońǵy jıyrma jylyn Súıinbaı atyndaǵy Almaty oblystyq fılarmonııasyna arnady, halyq ónerin nasıhattady. Osy ujymnyń janynan Mádı Bápı atyndaǵy halyq fılarmonııasyn ashty. Ondaǵy maqsaty - arnaıy esepshot ashyp, dúnıeden ótip eskerýsiz qalǵan ánshi, kompozıtorlarymyzdyń basyna eskertkish ornatyp, sol kisilerdiń ónerine janasharlyqpen qaraý edi. Osy jaıly kózi tirisinde óner ıesi bylaı degen edi: «Qazaqtyń injý-marjan dúnıeleri - ol qazaqtyń baılyǵy. Onyń bárin bizge jetkizgen óner adamdary. Solardyń ishinde halyq ánshisi Ámire Qashaýbaev jaıly aıtar oı, jazylar estelikter áli de jeterlik. Elý segiz jyl basy qaraıtylmaı jatqan Ámirege qulpytas qoıyp, janym jaı tapty. Eldi qýantqanym - ózimdi qýantqanym degen oımen jınaǵan-tergendi qosyp, óshpes belgi qaldyrdym dep oılaımyn. Al arqaly aqyn Isa Baızaqovtyń 90 jyldyq mereıtoıyna oraı arnaıy kúıtabaq shyǵardym. Endi Maıra Ýálıqyzynyń basyna beıit qoısam dep armandaımyn. Biraq beıitiniń orny belgisiz bolǵandyqtan, bir armanym oryndalmaı tur», - degen edi.«Óli rıza bolmaı tiri baıymaıdy» degendeı, kezinde álemdi dúr silkindirgen án atasy Ámirege 1992 jyly Kenjegúl Syzdyqqyzy qulpytas qoıdy.
Kópultty qazaq jerinde ár tilde án salyp, júrgen ortasyn án-dýmanǵa bólegen Kenjegúl Syzdyqqyzy kórermen jaıly oıyn bylaısha sabaqtaǵan: «Adamda Allanyń bergen daryny bolady eken, men sahnaǵa shyqqanda qatty terleımin. Zalda otyrǵan adamdar kóz aldymda kórinip turady. Men arnaıy baǵdarlama jasamaımyn. Zalda otyrǵan adamdardy kórip, jas erekshelikterine oraı án qorjynymdaǵy laıyqtysyn oryndap beremin, olardyń qoshemetteri maǵan rýh beredi» deýshi edi...Ómirde de ónerde serik bolǵan Dmıtrıı Gýsıntsov Kenjegúldiń ánshilik ónerine asa qamqorlyqpen qarady. Ánshiniń ándi saýatty da áserli aıtýyna basa kóńil bólip, tálim-tárbıe berdi. Bizdiń altyn qorymyzda Kenjegúl Syzdyqqyzynyń oryndaǵan júzden astam áni bar. Dmıtrııdiń baıan men fortepıanoda oınaǵan halyq kompozıtorlarynyń kúıleri bar. Onyń ishinde Dmıtrıı Gýsıntsovtyń balalarǵa arnalǵan ánderi de jetkilikti.
Adamzat búgin adam, erteń topyraq, Búgingi ómir jarqyldap aldar biraq. Erteń óziń qaıdasyń, bilemisiń, Ólmek úshin týǵansyń, oıla shyraq, - dep Abaı atamyz aıtqandaı, ár pendeniń basyna túsetin bir náýbettiń baryn oılaı júrsek, ótkenge qurmetpen qaraý barshamyzdyń asyl boryshymyz.
Kenjegúl Syzdyqqyzy dúnıeni erekshe súıetin. Uly Farabıdi úılendirip, nemere súıip, qyzyq kórsem deýshi edi, «áli de ánimdi asqaqtatyp, el aralasam» dep aldaǵy kúnge úmitpen qaraıtyn. Qaıtys bolar jyly týǵan jerge degen saǵynyshyn basa almaı qystyń kózi qyraýda Qarqaraly men Egindibulaqqa arnaıy baryp, kontsert qoıyp qaıtqan. Sol jyly ol fánı dúnıeden ozdy. Artynda ólmes óneri qalyp, qanaty talmaı halqynyń aldynda án salǵan, qazaq ónerinde aıshyqty iz qaldyrǵan Kenjegúl Syzdyqovanyń óneri keler urpaqqa mura, altyn qorymyzdyń asyl qazynasy ekeni sózsiz.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva
