Qazaq moınyndaǵy tumarynan aıyryldy - Asanáli Áshimov

«Tólegenniń» súıegin alyp keter kezde Qazaqstannyń Halyq ártisi Asanáli Áshimov  Baqyt Bedelhannyń qazanamasyn oqyp, jınalǵandardyń saı-súıegin syrqyratty.

«Moınyndaǵy tumarynan aıryldy.

Quzar shyńdardan qulap ushatyn qazaq

Altyn baýly qyranynan aıryldy.

Aıyrylmaı qaıtsin?

Al endi ónerdiń bir dáýiri qanatynan qaıyryldy.

Aırylsań, qabyrǵań sógilerdeı,

Qamyqsań qara nóser tógilerdeı,

Jabyqsań janyń egilerdeı

Bul ólim...

Silkip aldy-aý bar qazaqtyń júregin.

Jurty qaldy qaraly tý qushaqtap,

Jubata almaı muńǵa batqan myna elin.

Jary qaldy-aý qara jaýyp basyna

Júregine jaqyn ustap aqboz attyń júgenin», - dedi Asanáli Áshimov.
 

Orny tolmas qazaǵa qabyrǵasy qaıysqan el Quman Tastanbekov jaıly jyly estelikterimen bólisip jatyr. Jelide qazaqtyń Tólegenin joqtaǵan jazbalar tolastar emes.
 

Akter Bekjan Turys:

«Qazaqtyń arǵy-bergi tarıxynda talaı jaqsylar ótti ǵoı. Biraq, aǵa, sizdiń ornyńyz men úshin erekshe. Saxna - tulǵalardyń tuǵyry. Biraq akter bitken tulǵa emes. Saxnaǵa shyqqannyń bári sańlaq emes. Siz kıno men teatr ónerin tel emgen naǵyz sańlaqsyz. Bizdiń qoǵam ataqpen aýyryp jatqanda siz ózińiz súıgen teatr men ónerdiń dıdaryna daq túsirmeýdiń amalyn izdeýshi edińiz. Sazǵa da, ánge de, jany qumar, jan-aǵaý, sizden alarymyz kóp edi, qaıteıin... Tirligimde qadirińe jete almasam kesh, aǵa! Jaqsy adamnyń ólgen kúni bolmaıdy, aǵa, tek týǵan kúni bolady. Soǵan senemin... Kúnshyǵys eline týra siz ómirden ótken kúni ózińiz súıgen ónerdiń týyn qulatpaý úshin, qazaqtyń mereıin asyrý úshin aldyn ala josparlanǵan issaparǵa ketip bara jatqanymyz osynyń dáleli... Qazaq xalqy, qazaq teatry barda siz ólmeısiz! Rýxyńyz elmen birge jasaıdy. Qatal ýaqyt jer basyp júrgen pendesin kózden jasyrsa da, onyń qoǵam ıgiligine sińirgen eńbegin tyǵyp tastaýǵa dármensiz. Sizdiń saxnadaǵy beıneńiz xas sheberdiń qolynan shyqqan músindeı bolyp, kózkórgenderdiń kóńil-qııalynda jarqyrap turmaq. ...Endi men sizdi saǵynam... Saǵyntasyz áli... Eń ókinishtisi, ózińiz jaqsy kórgen baýyryńyzdan bir ýys topyraq buıyrmaıtyny... Jalǵan dúnıe-aı... Baqul bolyńyz, aǵa!»
 

Dástúr Ulttyq-etnografııalyq jýrnalynyń dırektory Qasymhan Begmanov:  

«Iə, keshegi qyzyl zamanda mıllıondardyń júreginde qalǵan aıaýly akter, qazaqtyń er Qumanymen, aıaýly Tólegenimen, epostaǵy asyl beıneni bizdiń ómirge Aqboz atpen ap kelgen Ardaqty aktermen qoshtasatyn kún de kepti. At ústinde juldyzdaı aqqan sulý bolmys, kezinde kókiregimizge erekshe Rýh quıǵan erekshe daryn ıesi, Quman aǵa, baqyl bolyńyz! Abyzdyń inisin qımaı turǵany beker emes, biz endi ony tek qazaq kınosynyń lentalarynan ǵana kóretin bolamyz. Qaza qaıyrly bolsyn, Qazaqtar!»

Aqyn Serikzat Dúısenǵazy:

Tólegenmen qoshtasý... Jeltoqsan...

Qaryp ótip muz júrekti,

Qaıǵysy qalyń eldi júz júdetti.

Qadalyp ýly jebe jelkesine,

Qaldyrdy Tólegensiz Qyz Jibekti!

Bekejan dúıim eldi zar jylatty,

Múlt ketpeı atqan oǵy dál qulatty.

«Aqbozat, ıeń qaıda?» dep suraıdy,

Kórgen el oınaqtaǵan arǵymaqty.

Asyl er ińkár etken adamzatty,

Ótkeni dúıim jurtqa jaman batty,

Sýmańdap sur jylandaı sýyq xabar,

Surlanǵan dúnıege tarap jatty.

Aqqýy Aqjaıyqtyń suńqyldady,

Qosaǵyn izdep jany bir tynbady.

Shegeniń sherli áýeni tógilgendeı,

Shermende álem bir sát muń tyńdady.

Jalǵannyń jalt eterin jan bilip pe?

Taǵdyr ǵoı talpyndyrǵan aldy úmitke.

Qoshtasyp áýelegen alty qazben,

Tólegen kete bardy máńgilikke.

Opasyz osy emes pe, ólim degen,

Kelgenin sezbeı qalar kóńil dónen.

Ajaldyń aq semseri qaqqa jardy,

Tirlikte qos júrekti bólinbegen.

Qosh endi,

Quman aǵa,

Nar Tólegen,

Halqyńa úlgi bolǵan márt ónegeń!

Bekejan Qosobada oq atqanmen,

El-jurtyń izder seni ár tóbeden.

Jeltoqsan...

Qaryp tústi muz júrekti,

Ómirden iz qaldyrǵan izgim ótti.

ıApyraı, qaıtip endi jubatarmyz,

Syńsyǵan syńary joq Qyz Jibekti?!

Aqyn Saıat Ábenov:

Qosh bol endi qazaqtyń Tólegeni,

Ómirde de ornyńyz bólek edi.

Qyz Jibegin izdegen jigitterge,

Іz qaldyrǵan tulǵasyz ónegeli.

Marqumnyń denesi Keńsaı zıratyna jerlenip, meıramhanada as berildi.

Quman Tastanbekov 1945 jyly burynǵy Taldyqorǵan oblysynda dúnıege kelgen. Qazaqstannyń Halyq ártisi, Qazaqstan Lenındik komsomol syılyǵynyń laýreaty, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri. 1969 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik konservatorııasynyń teatr fakýltetin bitirgen. Ol sahnada O. Bókeevtiń «Qulynym menińdegi» - Jan, «Vetnam juldyzyndaǵy» - Ushqysh, Á. Nurpeıisovtiń «Qan men terinde» - Táńirbergen, Ǵ. Músirepovtiń «Aqan seri-Aqtoqtysynda» - Aqan, S. Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanovyndaǵy» - Shoqan, T. Ahtanovtyń «Antynda» - Saýran, M. Áýezovtiń «Aıman-Sholpanynda» - Álibek, T. Ahtanovtyń «Joǵalǵan dosynda» - Estemesov, Sh. Aıtmatovtyń «Ana-Jer-anasynda» - Qasym, «Aq kemesinde» - Qulbek, E. Dombaevtyń «Bizdiń klastyń qyzdarynda» - Tólegen, B. Muqaıdyń «Ómirzaıasynda» - Tsezar, F.Erveniń «Túlki bıkeshinde» - Florıdor, N. Hıkmettiń «Farhad-Shyrynynda» - Farhad syndy negizgi rólderdi somdady. Teatr repertýarynda júrip jatqan spektaklderde - Shahımardenniń «Tomırısinde» - Balqash, S. Toraıǵyrovtyń «Qamar sulýynda» - Omar, S. Muqanovtyń «Móldir mahabbatynda» - Jaqypbek, T. Nurmaǵanbetovtiń «Eski úımen qoshtasýynda» - Jalǵasbek, B. Jákıevtiń «Júreıik júrek aýyrtpaıynda» - Qarııa, M. Zadornovtyń «Kúıeýińizdi satyńyzshy» komedııasynda - Andreı, G. Gaýptmannyń «Ymyrttaǵy mahabbatynda» - Shteınıts, Shekspırdiń «Romeo men Djýlettasynda» - Montekkı, D. Kobýrnnyń (aýd. E. Amanshaev) «Jynoınaǵynda» - Veller Martın (rej. E.A manshaev, A. Kákisheva), A. Chehovtyń «Apaly-sińlili úsheý» dramasynda (aýd. Á. Bópejanova, rej. R. Andrıasıan, A. Kákisheva) - Kýlygın rólderin somdaǵan. «Q. Tastanbekovtiń kıno óneri salasyndaǵy eńbegi de eleýli. Ol ataqty «Qyz Jibek» fılmindegi (rejısser S. Qojyqov, stsenarıı Ǵ. Músirepov, redaktor A. Súleımenov, 1970) Tólegen rólimen «juldyzy janǵan» akter. Budan keıin de kóptegen fılmge - «Bizdiń Ǵanı»» (1971), «Qys - sýarmaly kezeń emes» (1972), «Munda aqqýlar ushyp keledi» (1973), «Aqqýlar jańǵyryǵy» (1974), «Qosymsha saýaldar» (1978), «Aǵamnyń qalyńdyǵy» (1979), «Provıntsıaldy roman» (1981), «Qarasha qazdar qaıtqanda» (1981), «Órnek» (1982), «Alań jıeginde» (1982), «Kimsiń sen, salt atty?» (1987),«Adam-jel» (2003), «Mahambet» (2008) t.b. túsken», -delingen Áýezov teatrynyń málimetinde.