Qazaq kúıshileri: Saǵyrbaıuly Qurmanǵazy

Týyp-ósken jeri Bókeı handyǵy, qazirgi Oral oblysynyń Jańaqala aýdanyna karasty Jıdeli degen jer. Topyraq buıyrǵan oryny - Astrahan (Reseı) oblysynyń burynǵy "Shaıtanı bataǵa", qazirgi "Qurmanǵazy tóbe" dep atalatyn jer.

Shyqqan tegi - Kishi júz, on eki ata Baıulynan órbigen Sultansıyqtyń Qyzylqurt butaǵy. Qurmanǵazynyń ákesi Saǵyrbaı (shyn aty Dúısenbaı degen sóz bar) ónerge moıyn bura almaǵan, sharýa adamy bolypty. Qurmanǵazynyń besinshi atasy Baltabaı áýleti shetinen dombyraǵa til bitirgen ónerpaz bolsa kerek.

Qurmanǵazy saharanyń dańǵyl kókirek dáýlesker kúıshisi Soqyr Esjannyń aldyn kórip, Dáýletkereı sııaqty jaısań kúıshimen syrlas bolyp, Sherkesh, Baıjuma, Balamaısań sııaqty kúıshilerdiń ónerinen ónege alǵan.

Qurmanǵazynyń ǵumyr keshken ýaqyty, ásirese oń-solyn tanyp, ómir-tirshilikke belsene aralasa bastaǵan kezi meılinshe kúrdeli edi. Bul kezeń patshalyq Reseı júrgizgen otarshyl saıasattyń eń bir qarqyn alǵan, ábden qunyqqan, shekten shyǵa basynǵan kezi bolatyn. Qashanda el basyna kelgen náýbettiń aýyrlyq-taýqymeti eń aldymen eńsesi bıik erlerdiń ıyǵyna túsetin ádeti. Zamana zobalańy Qurmanǵazyny da ot-jalynymen sharpyp baǵady. Onyń "Túrmeden qashqan", "Kisen ashqan", "Erteń ketem", "Bozqańǵyr", "Pábeski", "Terezeden-esikten", "Bozsholaq", "Buqtym-buqtym", "Ne krıchı, ne shýmı", "Arba soqqan", "Aman bol, sheshem, aman bol" sııaqty kúıleri zamana basqa salǵan zobalańnyń bir-bir beketi sııaqty. Ol qatal taǵdyrdyń kez kelgen talqysyna ónerimen jaýap berip, ónerimen belgi qaldyryp otyrǵan.

Qurmanǵazy ómirge ǵashyq kúıshi. Tirshiliktiń nurly sátterine ol balasha qýanyp, qaltqysyz sezimge bólene alady. Onyń "Qyzyl qaıyń", "Aqjeleń", "Adaı", "Saryarqa", "Balbyraýyn", "Serper", "Nazym", "Balqaımaq", "Bulbuldyń qurǵyry", "Aqsaq kıik", "Tóremurat", "Qýanysh" sııaqty kúıleri ómirge ińkár jannyń júrek lúpili sııaqty.

Qurmanǵazyny sýretker retinde aıryqsha daralap kórsetetin qasıet-ol kontseptýaldy kúıshi. Bir urpaq emes, eki urpaq emes, birneshe urpaqtyń taǵdyryna yqpal etetin zamanalyq qubylystarǵa boılaı úńilip, oı tolǵaý Qurmanǵazynyń rýhanı bolmysyna tán. Onyń "Jiger", "Kóbikshashqan", "Kishkentaı", "Aqbaı" sııaqty kúıleri ózi ǵumyr keshken zamannyń tarıhı-áleýmettik bolmysyna berilgen kúıshi-fılosoftyń baǵasy.

Qurmanǵazynyń asqaq rýhy bir ǵana mýzyka salasyna sııatyn qubylys emes. Mundaı tegeýrindi darynnyń bolmysy birtutas ulttyń rýhanı bolmysyna aıǵaq bola alady. Ult taǵdyryndaǵy tarıhı uly ózgeristerdiń barsha qýanysh-qaıǵysy qashanda birtýar perzentteriniń taǵdyr-talaıymen shendesip jatady. Bul oraıda, Qurmanǵazy óziniń qaıtalanbas ónerimen ǵana emes, ómirimen de týǵan halqynyń búkil qasıetine, sol bir almaǵaıyp alasapyran kezeńniń hal-kúıine eńjarqyn aıǵaq bola bildi. Ol óziniń qanatty kúılerimen poezııadaǵy Mahambet sııaqty, ǵylymdaǵy Shoqan sııaqty, maıdan dalasyndaǵy Keńesary sııaqty, órshil rýhyna qylaý túsirmeı, zamana taýqymetin qaıyspaı arqalap ǵumyr keshti.