Qazaq kompozıtorlary: Aqan seri (Aqjigit) Qoramsauly

Aqan seri jas kezinen ónerimen kózge túsip, keıin aqyndyq, ánshilik óneri kemeldengen soń alty alashqa aty málim seri atanǵan. Áýeli aýylda, sodan soń Qyzyljardaǵy Ýálı (Ahmetýálı) moldadan oqyǵan. 16 - 17 jasynan óner jolyna túsken. Shoqannyń qazasyna kóńil aıtyp, ony Kóksheniń bıigine, teńizdegi kemege teńeıdi, "40 temirdiń qylaýyn qosqan ónerpaz" dep baǵalaıdy.

Aqan seriniń birinshi áıeli Juman qyzy Bátımadan týǵan jalǵyz uly Yban (Ybyraıym). Oǵan Aqan seri jazý-syzý úıretken. Bátıma ólgen soń, az kún otasqan áıeli Tináli qyzy Urqııaǵa Aqan seriniń "Hat jazdym qaǵaz alyp, qalam, sııa" degen óleńin arnaǵan.

Aqan seriniń tirideı aırylǵan súıgen qyzy - Aqtoqty. Bul - arty ańyzǵa aınalǵan oqıǵa. Aqtoqty esimi Aqan seriniń shyǵarmalarynan keń oryn aldy. "Aq kóılek", "Aýjar", "Altybasar", "Ǵashyq jarǵa", "Taǵrıpyń", "J-ǵa" - Aqtoqtyǵa arnalǵan mahabbat tolǵaýlary.

Qulagerdiń mert bolýy (80 jyldardyń ortasy) da egde tartqan Aqan seriniń ómiri men shyǵarmashylyǵynda umytylmas oqıǵa boldy. Kereı Saǵynaıdyń asyndaǵy alaman báıgede Qulager kisi qolynan mert boldy. Qulager týraly óleńderinde aqynnyń kóńil kúıi, ashý-yza, kúıinish, úmit-sezimi tebirene jyrlanǵan. Ómir soqqysyn kórgen Aqan seri endi: "Jaqsylyqtan jamandyq asyp ketti, Boı baǵyp turý artyq kelse shamań" deıdi. El aralaýdy sıretip, boıyn baǵýdy oılaıdy. Jaılaýǵa kóshpeı, Yban ekeýi qystaýda qalady. Dushpandary ony ár saqqa júgirtip ósek taratady. Biraq Aqan seri ómirden de, ónerden de qol úzbeıdi. "Ónerdi boıǵa bitken irkip bolmas" dep qaraıdy.

Osy tustaǵy án-óleńderiniń eleýlisi - "Balqadısha". Bul - óz teńine atastyrylǵan ádepti, sypaıy qyzdyń ónerli aǵany qadir tutqan súıkimdi qylyǵyna razy aǵalyq qaryzdar kóńilden týǵan án.

90 jyldardaǵy Aqan seri shyǵarmashylyǵynda aıtys edáýir oryn aldy. Aqan seriniń alǵashqy aıtys-qaǵys óleńderiniń biri - "Júsip tórege" (Tákiniń Júsibine qaıtarǵan jaýap óleńi). Orynbaı, Núrkeı taǵy basqa on shaqty aqynmen aıtystarynyń úzindileri ǵana saqtalǵan. Tolyǵyraǵy - Nurqojamen aıtysy. Onda Aqan seri el-jurtty tirek tutady ("Haq qalaǵan Esenbaı qarashamyn, Altyn besik halqyma jarasamyn"), aqyndyq ónerdi qadirleıdi, týǵan jerdi, halyqty maqtan etedi.

Aqan seriniń eldiń jer-sýdan, qonystan aıyrylýyna narazylyq bildirgen azamattyq lırıkalary men syqaq óleńderi de ótkirligimen erekshelenedi. Atbasardyń ýkaznoı moldasy Kóktóbettiń Smaǵulyn, Atyǵaı-Qaraýyldyń bolysy Suraǵandy, bolys Shoǵarmaqty óltire syqaq etedi. Osy óleńderi men "Zamana adamynda" seri el bılegen ákimderdi "Keı jaman mal bitti dep ákim bolar",- dep áshkereleıdi. Qonysynan aırylǵan eldiń muń-muqtajyn aqyn halyq atynan aıtady. Memleket 2-dýmaǵa shaǵynady, ádildik, úmit kútedi.

Ómiriniń sońǵy kezeńinde jazylǵan óleńiniń biri - "Qarataı". Aqan seri aýyly qonysynan aırylyp, ornyna Komarovka selosy ornaǵanda, eski mekenge baryp júrgen Qarataıdy (Aqan seriniń mingen aty) eginge tústi degen syltaýmen ustap alyp, satyp jiberipti. At pen ıesiniń dıalogy túrinde jazylǵan bul óleńde qýǵynshy 4 orystan qashyp barǵanda "búbirnaı" (vybornaı) Kósherbaıdyń raqym etpegeni, sýdıanyń ádil úkim shyǵarmaǵany aıtylady. Sońynda: "Orys penen qazaqtyń aldym nesin?! Táńir bergen árkimniń nesibesin. Ol túgil jan salmaǵan Qulagerdiń, sóıleıdi grammofonda áńgimesin", - dep, "Qulager" ániniń sol zamanda plastınkaǵa túsirilgenin eskertedi.

Óler aldynda shyǵarǵan "Minajat" óleńinde ıman tileıdi. Aqan seri - ómir shyndyǵyn úlken sýretkerlikpen jyrlaǵan zamanynyń asqaq aqyny ǵana emes, muńshyl da syrshyl, lırıkalyq tebirenisti sazymen, ánshilik-oryndaýshylyq ónerimen tanylǵan ózgeshe daryn ıesi. Onyń kompozıtorlyǵy aqyndyǵynan kem túspeıdi. Ádiline kóshsek, "Aqan seri" atanyp, kezinde jurtshylyqqa keń tanylýy, ataq, dańqynyń shar-tarapqa jetýi - ánshilik-kompozıtorlyq óneriniń jemisi.

Jasynan halyqtyń án-kúıinen sýsyndap, ózine deıingi ánshilik dástúrdi tolyq meńgergen Aqan seri bertin kele, jigit shaǵynda serilik quryp, ózi de án shyǵarady. Kóksheniń sulý tabıǵatyna kóz tigip, ony albyrt sezimdi, áserli mýzyka únine bóleıdi. Osy ánshilik ónerde Aqan seri jalǵyz bolmaıdy. Aınalasyna ánshi-kúıshi jastardy jınap, ózgeshe bir ónerli top bolyp el aralaıdy. Aqyn, ánshi serilerdiń bárimen dostasady. Balýan sholaq, Jaıaý Musa, Estaı, Iman Júsip, Qultýma sııaqty ataqty aqyn-ánshiler Aqan seriniń eń jaqyn dostary bolǵan. Olardyń bári Aqan seriniń ánshilik ónerine ıgi áser etken, kompozıtorlyq talantyn jetildirip, sheberlik, sýretkerlik talǵamyn shyńdaı túsken. Ol qazaqtyń ulttyq ónerin professıonaldyq bıikke kóterip, dástúrli ónerdiń klassıkalyq úlgisin jasady.

San qyrly daryndylyq, poezııa men mýzykanyń tel qozydaı tabysýy, ózine ǵana tán naqysh, joǵary deńgeıdegi oryndaýshylyq sheberlik - Aqan seri shyǵarmashylyǵyna tán basty-basty qasıetter. Qazaq mádenıetiniń altyn qoryna Aqan seriniń elýge jýyq mýz.-poetık. murasy engen. Aqan seri shyǵarmalary poetık. tunyqtyǵymen, obrazdar áleminiń tereńdigimen, poetık. jáne mýz. tiliniń shyraılylyǵymen, aıryqsha talǵampazdyǵymen, naqyshtyq tazalyǵymen erekshelenedi.

Onyń shyǵarmashylyq bolmysynyń basty qasıetteri - ómir shyndyǵyn boıamasyz jyrlaýy, psıhologııalyq ıirimderge toly, emotsııalyq boıaýynyń qanyqtyǵy. Shyǵarmalarynyń basym bóligin qamtıtyn keńinen tanymal kóńil-kúı jáne mahabbat lırıkalarynda ǵajaıyp tabıǵat sýretteri men názik muń, ómir qıynshylyqtary týraly tragedııalyq paıymdaýlar shynaıy da shymyr qatar órilip jatady. Onyń stılindegi joǵary jetistigi - keń tynystylyq, án ıirimderiniń náziktigi, áýen ásemdigi, ıntonatsııa sýretteriniń moldyǵy, sazynyń bıik te asqaq, yrǵaqtary men qaıyrymdarynyń uzaqtyǵy. Shyǵarmalary: Aqan seriniń "Aqtoqty", "Altybasar", "Ter qatqan", "Maqpal", "Balqadısha", "Syrymbet", "Maıda qońyr", t.b. ánderi áıel janynyń sulýlyǵyn jarqyrata kórsetýimen birge, mahabbat qudiretin asqaqtata sýretteýimen de qundy.

Keńinen tanymal bul ánder áıelder obrazynyń galereıasyn jasap, shynaıy mahabbat rýhyn tý etip kóteredi. Aqan seri aqyn-ánshi ǵana emes, sańlaq ańshy, atbegi de. Aqynnyń súıikti dosyna, qımas ómirlik serigine aınalǵan sáıgúligi men qyran qustaryna arnalǵan "Mańmańger", "Qaratorǵaı", "Kókjendet", "Qulager" ánderinde Aqan serinyń ishki jan dúnıesindegi burqanys, qan jylaǵan júrek, telegeı teńiz muń móımildep turǵandaı. Aqan seri basyndaǵy tragedııalyq kúı kez kelgen júrekti tolqytady. Ásirese "Qulagerdegi" ekspressıvti ıntonatsııa, tolqyǵan muńly áýen, dramaǵa sýarylǵan qaıǵyly oqıǵa shynaıylyǵymen baýraıdy. Án aqyn ómiriniń tragedııalyq sátin beıneleýmen qatar, sol qoǵamdaǵy óner adamdarynyń taǵdyryn qamtı otyryp, ózi ómir súrgen qoǵamnyń ádiletsiz bet-beınesin ashady.

Aqan seriniń mýzyka týyndylary qazaq óneriniń órkendeýine zor yqpalyn tıgizdi. Onyń shyǵarmalaryn belgili ánshiler Á.Qashaýbaev, J.Elebekov, M.Erjanov, J.Kármenov t.b. el ıgiligine aınaldyrdy. Qazaqstan kompozıtorlarynyń sımfonııalyq jáne operalyq shyǵarmalarynda keńinen engizilip, Aqan ánderi ekinshi ómirin bastady. Seriniń ómiri men taǵdyry týraly Іlııas Jansúgirov "Qulager" poemasyn, Ǵabıt Músirepov "Aqan seri - Aqtoqty" dramasyn, S.Muhamedjanov osy attas operasyn, S.Júnisov "Aqan seri" romanyn jazdy. Aqtoqty esimi Aqan shyǵarmalarynan keń oryn aldy. «Aq kóılek», «Aýjar», «Altybasar», «Ǵashyq jarǵa», «Taǵrıpyń», «J-ǵa» - Aqtoqtyǵa arnalǵan mahabbat tolǵaýlary. Qulagerdiń mert bolýy (1880-jyldardyń ortasy) da egde tartqan seriniń ómiri men shyǵarmashylyǵynda umytylmas oqıǵa boldy. Ómir soqqysyn kórgen ol jaılaýǵa kóshpeı, balasy Yban ekeýi qystaýda qalady.