Qazaq kompozıtorlary: Abaı Qunanbaev
ASTANA. QazAqparat - Qazaq halqy - án men jyrǵa baı ónerli halyq. Qazaq halqynyń ádebıeti men ómirin zerttegen Shoqan Ýálıhanovtyń dosy G.Potanın «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı bolyp kórinedi», -degen eken. Rasynda qazaq dalasyn ǵasyrlar boıy shabytty poezııamen, oryndy sheshendikpen, jalyndy kúıler jáne shyn júrekten shyqqan ánder terbegen.
Áýenmen qazaqtyń búkil ómiri baılanysty - ol toılarda, salt-dástúrler men yrymda, kúndelikti eńbekte jáne basqa jerlerde aıtylady. «Ánsiz ómir mánsiz» deıtin halqymyz ómirin ónermen baılanystyra bilgen.
Qazaq halqynyń dástúrli áýeni - rýhanı muranyń eń baı qazynasy. Ǵasyrlar boıǵy synaqtan ótip, halyq daryndylyǵy men danalyǵyn kórsete bilgen daryndy babalarymyz júrekti terbegen ánder ólmeıtin kúıler týǵyzdy. Uly ónerdi urpaqtan-urpaqqa jetkizdi. Biz halqymyzdyń asyl qazynasyna baı mura qaldyrǵan ónerli tulǵalardy el jadynda taǵy bir jańǵyrtýrdy jón kórdik.
Abaı Qunanbaev
Abaı Qunanbaev (1845-1904) - aqyn-aǵartýshy, jazba qazaq ádebıetiniń, qazaq ádebı tiliniń negizin qalaýshy, fılosof, kompozıtor, aýdarmashy, saıası qaıratker. Abaı aqyndyq shyǵarmalarynda qazaq halqynyń áleýmettik, qoǵamdyq, moraldyq máselelerin arqaý etedi.Tereń fılosofııalyq oı men azamattyq pafosqa toly onyń óleńderi ezgi men nadandyqqa qarsy kúreske shaqyrady.
Abaı óleń jazýdy 10 jasynda («Kim eken dep kelip em túıe qýǵan...») bastaǵan. Odan basqa erterekte jazylǵan óleńderi - «Iýzı-ráýshán», ekinshisi - «Fızýlı, Shámsı». «Sap, sap, kóńilim», «Sháripke», «Abralyǵa», «Jaqsylyqqa», «Keń jaılaý» óleńderi 1870 - 80 jyldar aralyǵynda jazylǵan. Aqyndyq qýatyn tanytqan úlken shyǵarmasy - «Qansonarda» 1882 j. jazylǵan. Alaıda jasy qyryqqa kelgennen keıin ǵana kórkem ádebıetke shyndap yqylas qoıyp, kózqarasy qalyptasyp, sóz óneriniń halyq sanasyna tıgizer yqpalyn túsinedi. Shyǵarmalary úsh júıemen órbıdi: biri - óz janynan shyǵarǵan tól óleńderi; ekinshisi - ǵaqlııa (nemese Abaıdyń qara sózderi) dep atalatyn prozasy; úshinshisi - ózge tilderden, ásirese orysshadan aýdarǵan óleńderi.
Abaı óleńderi túgel derlik lırıkadan quralady, poema janryna kóp boı urmaǵany baıqalady. Qysqa óleńderinde tabıǵat beınesin, adamdar portretin jasaýǵa, ishki-syrtqy qylyq-qasıetterin, minez-bitimderin aıqyn sýrettermen kórsetýge óte sheber. Qaı óleńinen de qazaq jeriniń, qazaqtyń ulttyq sıpatynyń erekshelikteri kórinip turady. Islam dini taraǵan Shyǵys elderiniń ádebıetimen jaqsy tanysý arqyly óziniń sheberlik - shalymyn odan ári shyńdaıdy. Shyǵystyń eki hıkaıasyn «Masǵut» jáne «Eskendir» degen atpen óleńge aınaldyrady. Islam dinine ózinshe sengen dinı tanym jaıyndaǵy fılosofııalyq kózqarastaryn da óleńmen jetkizedi. Abaıdyń dúnıetanýdaǵy kózqarasy XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qazaq halqynyń ekonomıkasy men oı-pikiriniń alǵa umtylý baǵytta damý yqpalymen qalyptasty. Dúnıetaný jolynda sary orystyń tóńkerisshil demokrattarynyń shyǵarmalaryn oqyp, óz dáýiriniń aldyńǵy qatarly oı-pikirin qorytyp, basqalarǵa qazaq ómirindegi asa mańyzdy máselelerdi túsindirýge qoldanady. Dúnıetaný óńirinde eki qasıettiń - sezim men qısynnyń , túısik pen aqyldyń qatynasyn tarazylaıdy. Sondyqtan da: «Aqyl senbeı senbeńiz, Bir iske kez kelseńiz» dep jazady.
Kez kelgen halyqtyń tarıh sahnasyna shyǵýy - júıege beıimdelgen birtektes ómir salttyń ǵana nátıjesi emes, sonymen birge qasıettik dep sanalatyn arman-ańsardyń (ıdeal) da birtutastyǵyna aıǵaq. Olaı bolsa Abaı synynyń tálkegine túsken erinshektik, daraqylyq, jalqaýlyq, kúnshildik, ótirikshilik, ósekshildik, maqtanshaqtyq, jaǵympazdyq, jikshildik sııaqty qasıetter qazaq balasynyń keıbiriniń boıyndaǵy týa bitken kemshilik emes, sol Abaı ómir súrgen qoǵamdaǵy saıası áleýmettik qatynastardyń nátıjesi ekenine den qoıý qajet. Sonda, Abaı burynǵy babalarymyzdyń boıynan kórgen «kemshilikterdi» sebep retinde emes, sol zamandaǵy saıası-áleýmettik qatynastardyń saldary retinde qarastyrýǵa jol ashqan.
Abaıdyń mýzykalyq murasy qazaqtyń ulttyq óneri tarıhynda erekshe oryn alady. Abaıdyń áýendik talanty halyqtyq negizde damyp, aqynnyń rýhanı jan-dúnıesi, álemge kózqarasy onyń lırıkalyq ánderinde aıryqsha kórsetilgen. Abaıdyń "Kózimniń qarasy", "Ne izdeısiń kóńilim", "Aıttym sálem, Qalamqas", "Tatıananyń haty" jáne t.b. ánderi arqyly halyqtyq án shyǵarmashylyǵyna jańa yrǵaq, ana tildi kórkemdik-mándi qoldanýdyń jańa qaǵıdalary endirildi. Abaı halyqtyq mýzyka qoryn yrǵaqtyq án ónerimen baıyta otyryp, jańalyq iz saldy. Abaı ánderine M. Tólebaev, S. Muhamedjanov, Ǵ. Jubanova, M. Qoıshybaev, N. Tilendıev, N. Meńdiǵalıev sııaqty kompozıtorlar ánder men romanstar jazdy.
