Qazaq qoǵamynda soǵys tutqyndary qalaı ómir súrgen
ALMATY. KAZINFORM – Qazaq tarıhynda quldardyń taǵdyry, tutqyndardy paıdalaný jáne olardy qoǵamǵa beıimdeý máselesi sırek qozǵalady. Kóshpeli qoǵam týraly aıtylǵanda kóbine erkindik pen azattyq uǵymdary alǵa shyǵady. Alaıda soǵystar men joryqtar dáýirinde qolǵa túsken tutqyndar, olardy eńbekke paıdalaný, aıyrbastaý nemese saýdaǵa shyǵarý sııaqty qubylystar da bolǵan. Tarıhshylardyń aıtýynsha, bul úrdister Eýrazııa dalasyndaǵy ózge halyqtardaǵydaı qazaq qoǵamynda da kezdeskenimen, onyń ózindik erekshelikteri bolǵan.
Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń assıstent-professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Edil Noıanovtyń aıtýynsha, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy quldyq týraly alǵashqy derekter kóne dáýirlerden bastaý alady.
– Qazaqstan tarıhyndaǵy quldyqqa qatysty eń kóne málimetterdiń biri skıfter dáýirine jatady. Ejelgi grek tarıhshysy Gerodottyń «Tarıh» eńbeginde b.z.b. V ǵasyrda skıfterdiń parsylarmen birge Kishi Azııaǵa joryq jasap, óz jerinen uzaq ýaqytqa ketkeni baıandalady. Arada 28 jyl ótken soń elge oralǵan skıfter áıelderiniń quldarymen birge turǵanyn, al solardan týǵan urpaqtardyń ózderine qarsy shyqqanyn kóredi. Gerodottyń jazýynsha, skıfter alǵashynda qarýmen shaıqasqanymen nátıje bolmaǵan. Sonda olardyń biri qarsy aldynda turǵandardyń quldan týǵan adamdar ekenin aıtyp, qarýdyń ornyna qamshy qoldanýdy usynady. Qamshy bılik pen qojaıyndyqtyń belgisi bolǵandyqtan, qarsy jaqtyń saǵy synyp, keıin qolǵa túskenderi qatal jazaǵa ushyraǵan, - deıdi tarıhshy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, keıingi kezeńderde de tutqyndardyń eńbek kúshi retinde paıdalanylǵanyn ańǵartatyn derekter kezdesedi.
– Soltústik Mońǵolııadaǵy Noın-Ýla qorymynan tabylǵan arheologııalyq oljalar ǵundardyń astyq óndirgenin kórsetedi. Alaıda kóshpeli ómir saltyna baılanysty eginshilik olardyń negizgi kásibi bolmaǵan. Sondyqtan bul sharýamen qolǵa túsken nemese óz erkimen ótken otyryqshy halyqtardyń ókilderi aınalysqan bolýy múmkin degen ǵylymı boljam bar. Qytaı derekterin zerttegen N.ıA.Bıchýrın de tutqynǵa túsken adamdardyń erkindiginen aıyrylatynyn jazady. Al Túrki qaǵanaty kezeńine qatysty jazbalarda qolǵa túskenderdiń qara jumysqa jegilgeni aıtylady, - deıdi ol.
Tarıhshynyń sózinshe, dala turǵyndary ózderi de túrli kezeńde syrt elderge eriksiz áketilgen.
– Túrkilerdiń, sonyń ishinde qypshaqtardyń ózge memleketterge satylǵany týraly derekter óte kóp. Mońǵol shapqynshylyǵynan keıin Deshti Qypshaqtan áketilgen jasóspirimder men jastar Kishi Azııadaǵy bazarlarda satylǵan, biraq olardyń jaýyngerlik qabiletin jaqsy bilgen qojaıyndary kóbine aýyr eńbekke emes, áskerı qyzmetke paıdalanǵan. XIII ǵasyrdaǵy Úndistandaǵy Delı sultandyǵy gýlıam jasaqtarynyń basym bóligi Deshti Qypshaq pen Kavkazdan alynǵan jastardan quraldy. Bul kásibı áskerı jasaqtar Úndistandy mońǵol shapqynshylyǵynan qorǵaýda mańyzdy ról atqardy, - deıdi Noıan Edil Noıanov.
Onyń aıtýynsha, dál osyndaı áskerı toptar keıin Mysyrda mámlúkter retinde tanyldy.
– Mámlúk memleketiniń belgili bıleýshileri Kýtýz ben Beıbarystyń túrki tekti bolǵany belgili. Ásirese, Beıbarys qypshaq dalasynan shyqqan tulǵa retinde tarıhta qaldy. Al naıman taıpasynan shyqqan Ketbuǵanyń áskerine qarsy shaıqasta Beıbarystyń jeńiske jetýi Taıaý Shyǵystaǵy tarıhı úderisterge úlken yqpal etti. Kóp zertteýshi muny arab-musylman órkenıetiniń mańyzdy ortalyqtaryn saqtap qalýǵa áser etken oqıǵalardyń biri retinde baǵalaıdy, - deıdi tarıhshy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, Qazaq handyǵy dáýirinde de áskerı joryqtar barysynda tutqyn alý tájirıbesi bolǵan.
– Ýsman Kýhıstanıdiń «Tarıh-ı Ábýlhaıyr hanı» eńbeginde qazaqtardyń kóbine áıelder men balalardy tutqynǵa alatyny, al er azamattardy óltirgen nemese bosatyp jibergeni jazylǵan. Al Muhammed Shaıbanı hannyń saraı tarıhshysy Fazlallah ıbn Rýzbehan «Mıhman-name-ı Buhara» shyǵarmasynda shamamen 1508 jyly Ahmet sultannyń Samarqan men Buhara mańyna jasaǵan joryǵynan keıin birneshe myń adamnyń tutqynǵa alynyp, qazaq ulystaryna kóshirilgenin baıandaıdy, - deıdi ol.
Tarıhshy kóshpeli qoǵamdaǵy tutqyndardyń barlyǵy birdeı aýyr eńbekke jegilmegenin atap ótti.
– Qolǵa túskenderdiń arasynda saýatty, bilimdi adamdar bolsa, olar bala oqytýǵa, tárbıe isine tartylǵan. Keıbiri mal sharýashylyǵymen aınalyssa, dene kúshi men qabileti barlary áskerı qyzmetke, sultandardyń tóleńgiti qataryna qabyldanǵan. Sondyqtan kóshpeli qoǵamdaǵy tutqyndardyń mártebesi ártúrli boldy, - deıdi ǵalym.
Edil Noıanovtyń aıtýynsha, daladaǵy tutqyndar saýdasy týraly derekter arab jáne parsy avtorlarynyń eńbekterinde de kezdesedi.
– IX ǵasyrda ómir súrgen Gardızı men Ibn Haýkal qımaqtar men qypshaqtardyń tutqyndardy syrt elderge satyp otyrǵanyn jazǵan. Bul úrdis keıingi ǵasyrlarda da jalǵasty. XIV-XVI ǵasyrlarda qolǵa túsken adamdar Orta Azııa bazarlaryna shyǵaryldy. XVII ǵasyrdaǵy qazaq-jońǵar soǵysy kezinde alynǵan tutqyndardyń bir bóligi Hıýaǵa, Tashkentke, Qoqanǵa jóneltilgeni týraly málimetter bar. Osyndaı jaǵdaı bashqurttarmen qaqtyǵystar kezinde qolǵa túsken adamdardyń da basynan ótken, - deıdi ol.
XVIII ǵasyrda bul qubylys shekaralyq aımaqtarda jalǵasa túsken.
– Qazaqtardyń shekara mańyndaǵy orys sharýalaryn ustap, Orta Azııa handyqtaryna ótkizip otyrǵany jóninde derekter saqtalǵan. 1721-1725 jyldary Buharada bolǵan ıtalııalyq dıplomat Florıo Benevenı Reseı patshasy І Petrge joldaǵan málimetinde Buharanyń ózinde shamamen 250 orys tutqyny baryn, Samarqan men basqa qalalardy qosqanda olardyń sany 2 myńǵa jýyqtaıtynyn jazady. Al Hıýa, Aral mańy jáne Parsy jerlerindegi tutqyndardy qosqanda taǵy 1,5 myńdaı adam bolǵanyn kórsetedi, - deıdi tarıhshy.
QazUÝ assıstent-professory sonymen birge qazaq dalasyndaǵy quldardyń jaǵdaıyn basqa óńirlermen salystyrǵanda jeńilirek bolǵanyn aıtady.
– Reseı zertteýshisi Petr Pallas XVIII ǵasyrda qazaqtar arasynda bolǵan saparynda «eriksiz adamdar jaqsy qyzmet atqarsa, olarǵa da jaqsy qaraǵanyn» jazady. Al ǵalym Iogann Georgı qazaq turmysyn qabyldap, jergilikti halyqpen týystasyp ketken jatjurttyqtar bolǵanyn atap ótedi. XVIII ǵasyrdyń ortasynda tutqynda bolǵan Kalýga meşanıni Stepan Kondratevtiń jazbalarynda Kishi júzde shamamen 500, Orta júzde 400-ge jýyq qalmaq, bashqurt, qaraqalpaq jáne parsy tutqyny bolǵany aıtylady, - deıdi ol.
Tarıhshynyń aıtýynsha, Reseı bıligi tutqyndardy qaıtarý máselesin turaqty kóterip otyrǵan.
– 1779 jyly II Ekaterınanyń talabymen Kishi jáne Orta júz aýmaǵynan shamamen 800 adam bosatylyp, Reseıge qaıtarylǵan. Osy málimetterge súıengen keıbir zertteýshiler qazaq dalasyndaǵy slavıan tutqyndarynyń sany belgili bir kezeńderde eki myń adamǵa deıin jetýi múmkin degen pikir aıtady, - deıdi Edil Noıanov.
Ǵalymnyń sózinshe, XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq balalaryn Reseı ishki aımaqtaryna áketý jaǵdaılary da tirkelgen.
– 1771-1775 jyldary qazaq dalasynan Reseıge áskerı tutqyndarmen birge balalardyń jetkizilgeni jóninde málimetter bar. Zertteýlerde mundaı jaǵdaılardyń bir bóligi asharshylyqpen baılanystyrylyp, qıyn kezeńde keıbir otbasynyń balalaryn satýǵa májbúr bolǵany aıtylady, - deıdi tarıhshy.
Eske salaıyq, buǵan deıin kóshpendiler soǵystyń aldyn alý úshin qandaı joralǵylar jasaǵany jaıly jazǵan edik.
